Malazezët, këto vitet e fundit pas ndarjes nga Serbia kanë filluar me të madhe të distancohen nga teoria e njohur që edhe ata janë serbë. Ata e duan identitetin e tyre si komb në vetvete dhe se serbizimi sipas tyre ishte pasojë e një propagande të madhe gjatë dy shekujve të fundit.
Kësaj radhe do ti ceku vetëm disa aspekte të provave të tyre bindëse se nuk janë serbë pa u futur në debat me ata se deri ku shkon argumentimi i tyre. E rëndësishme për ne është se ata duan të shkëputen nga varësia serbe sa i përket identitetit. Serbizimi ishte vetëm motiv politik gjatë gjithë kohës.
Shtypi pro kombit malazez shkruan: “E tëra filloi me “Načertanijen” programin e fshehtë serbomadh të vitit 1944 ku urdhërohet “ndikimi i Serbisë në Shqiptarët verior (sjeverne Arbaneze) dhe në Malin e Zi” dhe ku propozohet instalimi i agjenturës (spiunazhit) në këto vende fqinje”. Vendimi ishte që Serbia ta ndjekë shembullin e Rusisë dhe ti jep ‘vladikës mbështetjen e madhe në para- Serbia në këtë mënyrë me një çmim të vogël do ta ketë miqësinë e këtij vendi, vend i cili në çdo kohë mund t`i ofroj 10 mijë ushtarë malësor (brdnih vojnika)’.
Pastaj malazezët e vërtetë e japin edhe këtë: “ Për malazezët e vjetër fjala “Turk” e kuptonte muslimanin, thirrja “Latin” – katolikun, dhe “Srbin” – ortodoksin, pa marrë parasyshë përkatësinë fetare. Përndryshe kur Mali i Zi ishte nën juridiksionin e Patriarkanës serbe të Pejës (1557-1766), për malazezët ortoksia në vlerësimin e popullit ishte ‘Besimi serb’. Këtë e vërteton edhe letrari çek Josef Holeček, dobar poznavalac Crne Gore.” (Po e përseris, që këto janë vlerësime të vet malazezëve të sotëm)
Sipas shkrimtarit Sima Matavulj; “Edhe deri në në bregdet “Srpstvo” (serbizmi) ka kuptim vetëm fetar ortodoks (pravosllav, si e quajnë ata):
Shkojmë më tutje: “Edhe për Mark Milanin thirrja “Serbin” është kuptim fetar, në tekstin e tij “PRVA POHARA KUČA” lexojmë”…… Kur dëgjoi veziri i Shkodrës, ai veproi kështu: ‘I bleu Kuqet, (i korruptoi disa nga fisi Kuqi) që ata ndërveti të tradhtohen, dhe i shkoi për dore shumë lehtë dhe kështu duke marrë para nga turqit u tradhtuan. Ja emrat e tyre: Lulaj Pellumbi, Turk nga fshati Ledinë. Pal Lekaj, latin nga një fshta tjetër; Punani, serb nga Berova Beqo Saviqev, serb nga Lijeva Reka (Ljulja Palumbov, Turčin iz sela Ledina, Pale Lekin, Latinin iz sela Banjkana, Punan Dedin, Srbin iz sela Berove, Bećo Savićev, Srbin iz Lijeve Rijeke. Oni su četvorica uzeli iz Turaka po kapu pulja.”)
“Mark Milani, termin Serb nuk e kishte për etni por vetë për përkatësi fetare; sepse kombësia Latine nuk ekziston, në fisin e Kuqve nuk kishte turq , tek Kuqet nuk kishte as serb nga kombësia,’ pra termat turk, latin dhe serb ishin thjeshtë përkatësi fetare .
Malazezët e sotëm shkruajnë: “Mitin i Kosovës Millosh Obiliqin do e sjellë në Mal të Zi, në shek. 19-të spiuni dhe propaganduesi serbomadh Simo Milutinović Sarajlija, i cili disa vjet ka qenë edukator i Njegoshit në Cetinje. Dhe, më e rëndësishmja thonë malazezët sot që kulti i Sveti Savës ka ardhur nga Serbia në shekullin 19-të e kjo shihet që edhe Njegoshi nuk e ka përmendur asnjëherë. Malazezët dikur quheshin Dokleat e më vonë edh të Zetës. Serb, nuk ishin kurrë”
“Dukla ka qenë vend katolik. Nga 1089, peshkopata e atëhershme e Tivarit me urdhrin e Papës u ngrit në rang më të lartë… Por në shekujt e më vonshëm me sundimin e Nemanjasve, ortodoksia u bë fe e këtyre anëve.
Pra edhe një herë, këto janë disa nga mohimet e malazezëve të sotëm që janë serb , dhe që serb ishte vetëm term fetar ortodoks (pravoslav).
Sot, të dielën e dytë pas Rrëshajëve, në kishat kombëtare ortodokse kremtohen shenjtorët vendorë, si shenjë nderimi dhe lutjeje ndaj atyre që dëshmuan dhe u flijuan me martirizimin e ndërgjegjjes apo të gjakut, ata që bartën hirin dhe që rrezatojnë në histori me breroren e shenjtërisë. Kjo festë është njëkohësisht edhe falënderim e shpresë për besimtarët, për t’u ngritur mbi vetveten, për të ecur në udhën e paraardhësve në besim e virtyt.
Është bërë traditë tashmë që e diela pas të dielës së Gjithë Shenjtorëve, është festa e shenjtorëve vendorë; përveç Kishës Ortodokse Autoqefale të Shqipërisë (KOASh), e cila drejtohet nga myslimanë të rekrutuar nga armiqtë historikë të kombit shqiptar.
Vlen të shënohet se e kremtja e sotme mbahet edhe në Amerikën e Veriut, ku nuk ka pasur përndjekje fetare dhe ku krishterimi ortodoks i ka fillesat vetëm në vitin 1794. Jo vetëm që janë shpallur shenjtorë misionarët e hershëm dhe figurat qendrore të Ortodoksisë Amerikane, por festa e Gjithë Shenjtorëve të Amerikës së Veriut është tashmë e pranuar nga të gjitha juridiksionet ortodokse, prandaj dhe ka edhe kisha të reja që themelohen e ndërtohen me këtë emër: “All Saints of North America”.
Kështu bëmë edhe ne në Kanada në vitin 2004, një vit pas themelimit të Kishës Ortodokse Shqiptare “Shën Asti i Durrësit” në Toronto, kur themeluam misionin “Gjithë Shenjtorët e Shqipërisë” në Montreal! Për parantezë, të dyja këto misione u mbyllën nga kryepeshkopi antishqiptar Janullatos në vitin 2005, ndërsa një vit më vonë u shfuqizua nga Statuti i KOASh-it neni mbi dasporën…
* * *
Përderisa kjo e kremte është bërë pjesë e traditës në gjithë Ortodoksinë, përse të mos pranohet kjo festë vendore edhe në Shqipëri, ku krishterimi është jo vetëm i lashtë, por dhe i njëhershëm e i bashkëqenshëm me vetë apostujt e Jezu Krishtit?
Këtë të kremte e mba në vendin tone vetëm Mitropolia e Gjirokastrës, e cila funksionon si kishë autonome e shkëputur nga trungu kombëtar: “Gjithë shenjtorët e Mitropolisë së Gjirokastrës”.
Edhe pse kemi një kishë autoqefale, KOASh-i shërben interesa të huaja shkombëtarizuese, duke zhdukur çdo lidhje historike që dëshmon trashëgiminë e lashtë vendore dhe përkatësinë identitare të shqiptarëve ortodoksë.
KOASh-i është e vetmja kishë autoqefale që shpërnjeh shenjtorët vendorë dhe që qëllimisht shkel figurat vendore të Ortodoksisë, martirët dhe dëshmorët e një komuniteti të kapur.
Ndryshe nga kishat e tjera ortodokse që pësuan dhe u persekutuan nën regjime ateiste, kisha jonë është e vetmja që nuk pranon shenjtërinë e martirëve vendorë të besimit ortodoks.
Ndërsa kishat ortodokse rumune, ruse etj, kanë shpallur shenjtorë të periudhës së përndjekjes komuniste, KOASh-i ka punuar me strategji për të ngjizur një brez të distancuar e madje mohimtar ndaj dëshmorëve tanë dhe figurave kombëtare të Ortodoksisë Shqiptare.
* * *
Kryepeshkopi i sotëm, Joani (Fatmir Abedin Pelushi) është shumë i kënaqur me shkeljet teologjike që janë bërë në kishat e ndërtuara nga shteti grek, ku përveç mbishkrimeve të imponuara greqisht janë kallur edhe ikona e afreske të Janullatosit, por trazohet shpirtërisht dhe nxihet në fytyrë kur flitet për nderimin e figurave themeltare të Ortodoksisë Shqiptare.
Nga ana tjetër, z. Pelushi shkoi në Stamboll javën e kaluar (në vitin 2025, vërejtja e Drinit) dhe bëri një kërkesë (greke) në Patrikanë për “çështjet minoritare në Epirin e Veriut”, në vend që të kërkonte tërheqjen e mallkimeve kundër gjuhës shqipe nga hierarkë të Patrikanës Ekumenike, pa harruar ndjesën që i detyrohet kombit shqiptar për vrasjet e urdhëruara prej hierarkëve të Fanarit ndaj klerikëve dhe mësuesve shqiptarë ortodoksë, për të vetmin “krim” se mësonin e lëvronin gjuhën amtare në kishat tona!
Nëse shenjtorët që u martirizuan në Shqipëri, që nga vitet apostolike e deri në vitet e përndjekjes komuniste, nuk mund t’i kremtojmë zyrtarisht sot, se KOASh-i qenka kishë e re dhe tëngëllima “Gjithë Shenjtorët e Shqipërisë” trazon e tremb, cila kishë autoqefale është përgjegjëse për të ruajtur kujtimin e tyre?
Le të shpresojmë se ikonat e vendeve të tjera që bashkëngjiten këtu, të nxisin edhe ikonografët tanë shqiptarë për të bërë një fillesë, për të përmbushur edhe detyrimin tonë në histori: Gjithë Shenjtorët e Shqipërisë!
Duke përcjellë me vëmendje, por edhe me dro, protestat që po zhvillohen në Shqipëri, më ra në sy një slogan interesant që më shtyri të bëj edhe një interpretim sociologjik. Fjala është për sloganin “Ngrihuni o të munduar”, që në gjykimin tim flet mjaft për seriozitetin që kanë “arkitektët” e gjithë kësaj ngrehine në horizontin e proceseve që po ndodhin aktualisht në shoqërinë shqiptare.
Ky slogan apo kjo parullë, quajeni si të doni, në fakt është shumë më tepër sesa një thirrje publike për të protestuar denjësisht, sikurse veprojnë gjithë protestuesit evropianë. Megjithatë, ajo, përveç që është një simbol i fuqishëm i mobilizimit kolektiv të shtresave që ndihen të përjashtuara, të nënvlerësuara ose të pambrojtura nga sistemi politik dhe ekonomik, në gjykimin tim është edhe një “paralajmërim i hershëm“për një rrezik të ripërsëritjes së “apokalipsës” demokratike të viteve ’90, kur Shqipëria u nis definitivisht kah vlerat dhe sistemi i demokracisë neoliberale.
Dhe ajo që po më shqetëson dhe s’po mund ta kuptoj është qëllimi i saj! A është kjo parullë, që buron nga vargu i parë i himnit revolucionar “Internacionalja”: “Ngrihuni ju o të munduar…”, një këngë që historikisht ka qenë e lidhur me lëvizjet punëtore, socialiste dhe revolucionare në mbarë botën, një lloj rikthimi i njëmendtë i shoqërisë shqiptare kah vlerat e një diktature të re, ku shqiptarëti për dallim nga kombet tjera të ish-kampit socialist, e pësuan më së shumti të “zitë e ullirit”, apo këtu kemi të bëjmë vetëm me një simbolikë mobilizuese që shërben dhe është në funksion të shembjes së autokracisë dhe perandorisë së Edi Ramës?
Do të doja shumë që e vërteta të ishte kjo dilema e dytë. Dhe, duke besuar e shpresuar se opsioni i dytë është ai i vërteti, këtë simbolikë mobilizuese ekonomike, politike e demokratike do ta interpretoja në disa dimensione.
Nga varfëria materiale te lodhja morale e shqiptarëve
“Ngrihuni o të munduar”, e sidomos fjala “të munduar”, në gjykimin sociologjik nuk nënkupton vetëm varfërinë materiale që e shkaktuan të gjitha qeverisjet e pasuara nga vitet ’90, por edhe zhgënjimin me kastën politike shqiptare, ndjenjën e padrejtësisë, pastaj me papërspektivën e kontingjenteve të rinj që po ikin pa ia ndarë dhe sidomos me lodhjen nga krimi, korrupsioni dhe arroganca e pushtetit të Edi Ramës.
Pra, protestuesit shqiptarë nuk po “klithin” përmes kësaj dhe parullave të tjera vetëm për “vegjëlinë e xhaxhit Enver”, por për të gjitha shtresat e margjinalizuara që i “prodhoi” diktatura e re autokratike e establishmentit që nuk po e qeveris Shqipërinë, por po e sundon atë me dekada!?
Kur “vetmia qytetare” shndërrohet në lokomotivë ndryshimi në shoqëri
Ajo që kujtoj se është shumë e rëndësishme, këto protesta po prodhojnë edhe një lloj vlimi apo gjallërimi kolektiv shoqëror, ku qytetarët e deridjeshëm, që ishin përbuzur (në emër të demokracisë) e margjinalizuar tejskajshëm, sot, me bashkangjitjen e tyre në këtë demonstrim qytetërues, po e tejkalojnë izolimin e tyre të përditshëm dhe po shkrihen në një energji të përbashkët emocionale kombétare.
Them kështu, ngase të njëjtët qytetarë që kanë marrë guximin e demonstrimit publik dhe t’i bashkangjiten turmës, deri dje hallet dhe brengat e tyre ekzistenciale kanë guxuar t’i komentojnë vetë në “vetminë” e tyre periferike e jo edhe publikisht siç po veprojnë tani.
“Të munduarit” e Internacionales kundër rendit autokratik të Edi Ramës
Shprehur sërish me gjuhën e një sociologu me përvojë të gjatë në interpretimin e proceseve dhe zhvillimeve politike në shoqëritë andej e këndej kufirit, rikthimi i narrativës (“Ngrihuni o të munduar”)së konfliktit social, shikuar nga perspektiva e Karl Marksit e ringjalli sërish gjuhën klasike të konfliktit midis atyre që kanë pushtet (“klasa borgjeze”) dhe atyre që ndihen të nënshtruar (“klasa punëtore”) prej tij.
Mirëpo, në Shqipërinë e sotme “të munduarit” nuk janë ekskluzivisht vetë proletarët klasikë, por, ajo çfarë po shohim me sytë tanë gjatë këtyre dy javëve janë edhe protestues të kategorive të tjera sociale: të rinjtë pa perspektivë, emigrantët potencialë me arsimim dhe grada të larta meritokratike, pensionistët e shkërmoqur, shtresën e mesme tejet të varfëruar, si dhe qytetarë tjerë që po ndihen të papërfaqësuar si dhe sa duhet nga qeveritarët e kriminalizuar dhe të korruptuar deri në palcë!
Të gjithë këta njerëz po kërkojnë publikisht status dinjitoz social, politik e ekonomik. Po kërkojnë, po ashtu, edhe sundim dhe respektim të ligjit për të gjithë njësoj, si dhe një zgjim masiv shoqëror kundër rendit që perceptohet si i padrejtë dhe denigrues për shumicën absolute të shoqërisë shqiptare.
Thënë më thjesht, ata po kërkojnë, në gjykimin tim, një hapësirë shprese për një katarsis gjithëkombëtar në krejt trojet shqiptare, duke mos “amnistuar” as kosovarët, as shqiptarët e Luginës së Preshevës, as çamët, e as shqiptarët e Maqedonisë së Veriut. Sepse shqiptarët mjaft kanë vuajtur nga kulti i individit.
Naim Tërnava donte ta blinte “lirinë me para të Arabëve” – Zbulohet agjenda e tij anti-kombëtare!
Një dëshmi tronditëse e profesoreshës dhe aktivistes së logjistikës së UÇK-së, Hanumshahe Ilazi, e dhënë në Koha Vizion (KTV), ka nxjerrë zbuluar fytyrën e vërtetë të kreut të BIK-ut, Naim Tërnavës, duke shpërfaqur një mendësi të pastër anti-shtetërore që nga koha e luftës!
Ballafaqimi historik që zbardh prapaskenat:
Gjatë viteve të luftës, aktivistët e logjistikës së UÇK-së — Hanumshahe Ilazi, Haxhi Prengu dhe Agim Avdyli — ishin takuar me Naim Tërnavën (atëherë zyrtar i BIK-ut). Në vend të mbështetjes, Tërnava i kishte pritur me një pyetje dekurajuese dhe fyese për luftën dhe luftëtaret e UÇK-së.
Naim Tërnava: „Pse bre e nisët Luftën?“
Hanumshahe Ilazi: „Pse, a fitohet liria pa luftë?“
Naim Tërnava: „E kishim blerë me para të Arabëve!“
Kjo dëshmi shpjegon saktësisht gjithë aktivitetin e dyshimtë të Tërnavës pas marrjes së udhëheqjes së BIK-ut. Qëllimet e tij miskine (të ngushta) u jetësuan përmes:
Imponimit të kulturës turko-arabe mbi besimtarët shqiptarë myslimanë, duke tentuar të zhbëhet tradita jonë autoktone shekullore.
Tendencës agresive për islamizimin e shoqërisë dhe futjen me çdo kusht të fesë në sferën publike, duke goditur direkt karakterin laik dhe kushtetues të shtetit të Kosovës.
Agjendave anti-shqiptare që synojnë tjetërsimin e identitetit tonë kombëtar dhe shkëputjen e Kosovës nga rreshtimi natyral me botën euro-atlantike.
Liria e Kosovës u fitua me gjak, pushkë e dinjitet të djemve dhe vajzave të UÇK-së, e jo me transaksione e fonde të huaja! Dëshmia e profesoreshës Ilazi e vulos përfundimisht se kujt i ka shërbyer dhe vazhdon t’i shërbejë kreu aktual i BIK-ut!
ERDOGANI KUNDËRSHTON BASHKIMIN E KOSOVËS ME SHQIËRINË, SE AI DO TA PUSHTOJË KOSOVËN DHE MAQEDONINË.
KA NISUR PUSHTIMI I KOSOVËS DHE MAQEDONISË ME TURQIZIMIN E TYRE!
Nuk do të vonojë dita, kur turqit e Maqedonisë së Veriut të kërkojnë formimin e Republikës Turke me shqiptarët e Maqedonisë së Veriut dhe formimin e republikës Turke të Prizërenit!
Në Kosovë 19 419 turqë= me 1.22 % të popullsiisë së saj. Vetëm Prizëreni historik ka 9 819 turqë = me 6.6 % të popullsisë së Prizërenit. Maqedonia e Veriut ka 70 961 turqë = 3.86 % të popullsisë së Maqedonisë. Turqia ka sjellë gjithashtu edhe 16 589 turqë nga turqia për t’i bshkuar me turqit e prodhimit nga xhamitë myslimane.
Gjithsejt sot numëri i shqiptarëve të Maqedonisë është 87 550 . Duke marrë parasyshë popullsinë e Maqedonisë Shqiptare të 447.001 popullsia turke përbën rreth 25 % të popullsisë shqiptare, sepse turqit në hapsirën shqiptare jetojnë. Më pjesën sllave nuk ka një turk! Turqizimi i shqiptarëve të Maqedonisë së Veriut e të Kosovës vazhdon me shpejtësi, sepse politika shqiptare e shqipërisë, Kosovës e Maqedonisë KA MBËSHTETUR STRATEGJINË TURKE PËR TURQIZIMIN E SHQIPTARËVE!
Pyesim politikanët shqiptarë, QEVERINË DHE PARLAMENTIN SHQIPTAR TË SHQIPËRISË, KOSOVËS SHE 30 DEBUTETËT SHQIPTARË TË MAQEDONISË SË VERIUT : KUR DO TË RREAGONI PËRPARA KËSAJ TRAGJEDIE KOMBËTARE? KUR DO TË NDALONI ME LIGJ TURQIZIMIN E SHQIPTARËVE? KUR DO TË ANULLONI LIGJIN ANTISHQIPTAR TË VETËDEKLARIMIT TË KOMBËSISË! KOMBËSIIA KA PASAPORTËN HISTORIKE KOMBËTARE TË TERRITORIT KU JETON NJË POPULL.
Pyesim Shqiptarët e myslimanizuar historikisht, që po turqizohen praktikisht: Deri kur do të vazhdojë feja Islame të turqizojë shqiptarët? Deri kur ju Shqiptarët e myslimanizuar do të mbështetni një fe, e cila lufton të turqizojë myslimanët në mesin tuaj? Nga mesi juaj po blihet kombësia e shqiptarëve nga Turqia!
Me mijëra myslimanë ekstremistë janë futur në faqen Reshit Lala ,Bajram Kabashi, Fahri Xharra, Rizë Krasniqi e shumë të tjerë dhe i kanë sulmuar si banda terroriste duke thënë: “Sulmoni Islamin”! Patriotët Shqiptarë të alarmuar nga qëndrimi antishqiptar i eksremit Islam, i cili ka mbrojtur strategjitë turke në trojet shqiotare nuk ka luftuar fenë islame, por PËRDORIMIN E SAJ SI PARTI POLITIKE TURKE!
Vëllezër dhe mota myslimane ! Feja Islame PO I TURQIZON SHQIPTARËT! FEJA ISLAME PO E ZHDUK KOMBIN SHQIPTAR! A MUND TË PRANONI JU PËRGJEGJLSINË HISTORIKE , QË DO TË JU NGARKOJNË BREZAT E ARDHSHËM TË SHQIPTARËVE,- SE KENI ZHDUKUR KOMBIN SHQIPTAR?!
PARLAMENTAR SHQIPTARË: ANULLONI MENJËHERË LIGJIN PËR VETËDEKLARIMIN E KOMBËSISË! KOMBËSIA ËSHTË HISTORIKE! AJO NUK DEKLAROHET SIPAS DËSHIRËS SË INDIVIDËVE! KY LIGJ DO T’I ZHDUKË SHQIPTAËT!
SË FUNDI: JU DREJTOHEM JUVE, BREZIT MË TË RI TË SHQIPTARËVE QË KENI MBUSHUR RRUGËT E TIRANËS E TË TË GJITHË SHQIPËRISË NË PROTESTA KUNDËR QEVERISË: VINI NË PIKËN E PARË TË PROGRAMIT TUAJ ANULLIMIN E LIGJIIT ANTISHQIPTAR TË QEVERISË SHQIPTARE PËR VETËDEKLALLRIMIN E KOMBËSISË NGA VETË SHQIPTARËT!
DËGJONI ERDOGANIN: AI THOTË SE NUK DUHET TË BASHKOHET KOSOVA ME SHQIPËRINË, SE KOSOVËN DHE MAQEDONINË E VERIUT DO I PUSHTOJË AI! ÇMENDURI! DHE ÇMENDURIA MË E MADHE ËSHTË FAKTI, SE KËTË DEKLARATË ANTISHQIPTARE ERDOGANI E DEKLARON NË TELEVIZIONIN SHQIPTAR dhe NUK E SHPALL “NON GRADA” QEVERIA SHQIOTARE!
Nga këndvështrimi i “Platformës për Referendum Kombëtar”, problemi shqiptar nuk është vetëm se kush janë pushtetarët, por edhe mënyra se si është konceptuar vetë pushteti gjatë gjithë qeverisjes së tranzicionit. Një pjesë e mirë e arsyetimeve që po qarkullojnë rreth protestave në Tiranë, gjithnjë e më tepër disa media po përpiqen të paraqesin hamendësimet si fakte të kryera dhe teoritë politike si të vërteta të pakundërshtueshme. Prandaj protestat në Tiranë dhe teoritë e propagandës nuk janë të rastësishme.
Në vend të analizës së bazuar mbi dokumente, deklarata zyrtare dhe realitete institucionale, publikut po i ofrohen skenarë konspirativë, ndarje artificiale gjeopolitike dhe metafora propagandistike. Pretendimet për ekzistencën e një “Plani B” amerikan, për një aleancë SHBA-Rama-Berisha apo për një mbështetje të Bashkimit Evropian ndaj studentëve dhe protestuesve nuk mbështeten nga asnjë deklaratë zyrtare e Uashingtonit apo Brukselit. Këto mbeten interpretime politike të individëve dhe jo qëndrime institucionale të konfirmuara. Po ashtu, deri më sot nuk ekziston asnjë konfirmim zyrtar nga Departamenti Amerikan i Shtetit se statusi “non grata” i Sali Berishës është hequr, pezulluar apo revokuar pjesërisht.
Fakti që janë bërë kërkesa për vizë apo se qarkullojnë interpretime të ndryshme mediatike nuk përbën provë juridike për ndryshimin e statusit të tij. Edhe krahasimet me Vladimir Putinin apo Milorad Dodikun janë të pasakta, pasi regjimet e sanksioneve dhe mekanizmat juridikë të përdorur nga Shtetet e Bashkuara janë të ndryshëm dhe nuk mund të barazohen mekanikisht me rastet e shpalljeve “non grata” për korrupsion. Në të njëjtën mënyrë, një ftesë në një aktivitet diplomatik, nëse ekziston, nuk përbën provë të ndonjë marrëveshjeje politike apo ndryshimi juridik. Marrëdhëniet ndërkombëtare nuk ndërtohen mbi thashetheme, por mbi dokumente, institucione dhe politika zyrtare.
Një tjetër përpjekje propagandistike është paraqitja e konfliktit të brendshëm shqiptar si një përballje mes SHBA-së dhe Bashkimit Evropian. Kjo është një mënyrë artificiale për të eksportuar krizën e brendshme shqiptare në një dimension gjeopolitik që nuk është konfirmuar nga asnjë partner perëndimor. Në të njëjtën kohë, debati mbi projektin e Zvërnecit nuk është një çështje që lidhet vetëm me aktorët politikë shqiptarë. Per këtë projekt ka pasur reagime dhe shqetësime të shprehura edhe pranë UNESCO-s, çka tregon se bëhet fjalë edhe për mbrojtjen e trashëgimisë natyrore dhe kulturore. Dhe ky argument nuk mund të mohohet më. Por një fakt tjetër që shpesh anashkalohet është se Shqipëria vazhdon të përballet me kërkesa të vazhdueshme nga partnerët perëndimorë për forcimin e shtetit ligjor, sigurisë juridike dhe klimës së investimeve.
Investimet miliardëshe nuk mund të mbështeten mbi garanci personale apo mbi marrëveshje me individë të caktuar. Garancia e vërtetë për investitorët janë ligjet, institucionet dhe transparenca. Nëse garancia kryesore mbetet toka dhe jo shteti ligjor, atëherë kemi të bëjmë me një dobësi strukturore të shtetit shqiptar, e cila ka qenë e pranishme gjatë gjithë tranzicionit deri më sot. Problemi themelor me shumë nga këto narrativa është se ato e zëvendësojnë analizën me fabulën. Kur mungojnë provat, fillojnë legjendat. Kur mungojnë faktet, metaforat bëhen strehë e propagandës. Ndarja e Shqipërisë në flamingo, krokodilë, këneta dhe kafaze mund të shërbejë për retorikë politike, por nuk shpjegon asnjë problem real të vendit. Problemi real i vendit është se Shqipëria, për shkak të mungesës së reformave dhe të zbatimit të ligjeve që kërkon Bashkimi Evropian, ka ngecur në procesin e negociatave. Nëse kjo situatë vazhdon, vendi rrezikon stagnim të mëtejshëm. Këtë e dinë si pozita, ashtu edhe opozita. Për këtë arsye, as Bashkimi Evropian dhe as Shtetet e Bashkuara nuk i kanë ofruar Shqipërisë investime miliardëshe pa një bazë të fortë ligjore, siç kanë vepruar më parë me vende të tjera, si Sllovenia, Kroacia, Rumania dhe Bullgaria.
Për të kompensuar këtë dështim, qeverisja promovoi një ligj (2024) që, sipas kritikëve, i jep investitorit garanci përmes taksave dhe favoreve fiskale, në vend që garancia kryesore të jetë sundimi i ligjit. Për këtë arsye reaguan edhe përfaqësues të Bashkimit Evropian. Kur kjo çështje u bë publike, pushteti u përpoq të largonte vëmendjen nga dështimi duke e fokusuar debatin te protestat e opozitës. Megjithatë, situata u tensionua përtej parashikimeve të të dyja palëve politike. Po aq i pabazë është pretendimi se një protestë qytetare mund të blihet, shitet apo komandohet nga një individ i vetëm. Një qasje e tillë nuk fyen vetëm inteligjencën e qytetarëve, por mohon vetë karakterin spontan dhe shoqëror të pakënaqësisë që është akumuluar gjatë dekadave të tranzicionit. Kjo për faktin se, në thelb, protestat nuk lindin nga metaforat dhe as nga teoritë konspirative.
Ato lindin nga zhgënjimi. Dhe zhgënjimi i shoqërisë shqiptare nuk është produkt i ditëve të fundit. Ai është rezultat i një tranzicioni të gjatë, i një sistemi politik të dominuar prej dekadash nga të njëjtët aktorë, nga korrupsioni, mungesa e besimit te institucionet dhe dështimi për të ndërtuar standarde të qëndrueshme të shtetit ligjor. Prandaj, protesta nuk po bëhet për interesat e SHBA-së apo të Bashkimit Evropian. Nuk po bëhet as për të realizuar planet e partive të vogla dhe as për të përmbushur skenarët e analistëve të tupanit mediatik. Nëse ekziston një kërkesë e përbashkët që buron nga pakënaqësia qytetare, ajo është refuzimi i modelit politik të tranzicionit të gjatë dhe i sistemit që ka funksionuar për vite me radhë me ndarjen e roleve midis pushtetit dhe opozitës tradicionale. Kjo nuk është meritë e liderëve të rinj dhe as e partive të vogla. Është produkt i zhgënjimeve të mëdha të shoqërisë shqiptare ndaj një klase politike që për më shumë se tre dekada ka prodhuar më shumë konflikte se institucione, më shumë propagandë se reforma dhe me shumë premtime se shtet ligjor.
Shqiptarët nuk kanë nevojë për profetë, mite dhe teori konspirative. Ata kanë nevojë për institucione të forta, për llogaridhënie, për sundim të ligjit dhe për alternativa politike që nuk ndërtohen mbi kultin e individit, por mbi standarde demokratike dhe përgjegjësi publike. Sepse në fund, asnjë individ nuk është pronar i protestës, asnjë parti nuk është pronare e shpresës dhe asnjë brez nuk duhet të pranojë që e ardhmja e tij të mbetet peng i një tranzicioni pa fund. II. Si mund të dilet nga kriza e gjatë politike dhe institucionale? Nëse problemi i Shqipërisë do të ishte thjesht një konflikt mes disa individëve, zgjidhja do të ishte e lehtë. Por problemi është më i thellë.
Ai lidhet me një tranzicion të tejzgjatur, me institucione të dobëta, me mungesën e besimit te politika dhe me një kulturë ku shteti shpesh është vendosur në shërbim të pushtetit dhe jo të qytetarëve. Pikërisht për këtë arsye, zgjidhja nuk mund të vijë nga një “shpëtimtar”, nga një lider karizmatik apo nga një revolucion i momentit. Historia ka treguar se, kur sistemet ndërtohen mbi individë, ato trashëgojnë edhe problemet e tyre. Ndryshimi i qëndrueshëm kërkon institucione dhe jo mite politike.
Megjithatë, pas më shumë se një dekade në qeverisje, përgjegjësia kryesore për këtë gjendje bie mbi qeverinë e Edi Ramës. Kur një qeveri ka pasur kohën, mandatin dhe pushtetin për të reformuar vendin, por problemet themelore vazhdojnë të mbeten të pazgjidhura, atëherë ndryshimi i saj bëhet një domosdoshmëri politike dhe demokratike. Për këtë arsye, mendoj se zgjidhja e parë dhe më e nevojshme është largimi i qeverisë Rama nga pushteti. Jo sepse çdo problem do të zgjidhet automatikisht me ndryshimin e qeverisë, por sepse vazhdimi i së njëjtës qasje nuk ofron më perspektivë për ndryshim. Një demokraci funksionale kërkon rotacion politik kur një qeveri humbet aftësinë për të prodhuar rezultate dhe për të rikthyer besimin e qytetarëve. Gjithsesi, largimi i një qeverie nuk mjafton në vetvete. Shqipëria ka nevojë për institucione të forta, sundim të ligjit dhe përgjegjshmëri politike. Vetëm mbi këtë bazë mund të ndërtohet një zhvillim afatgjatë dhe një integrim i plotë evropian.
Së pari, Shqipëria ka nevojë për një shtet ligjor të besueshëm. Investitorët, qytetarët dhe partnerët ndërkombëtarë nuk kërkojnë garanci personale, por garanci ligjore. Askush nuk duhet të jetë mbi ligjin dhe asnjë pushtet nuk duhet të jetë i pakontrolluar. Pavarësia e drejtësisë, transparenca dhe lufta kundër korrupsionit nuk janë slogane, por kushte për mbijetesën e shtetit modern.
Së dyti, vendi ka nevojë për reforma të thella politike dhe zgjedhore. Demokracia nuk mund të reduktohet në rotacionin e të njëjtëve aktorë. Një sistem që prodhon vazhdimisht të njëjtat elita, ndërsa mbyll hapësirat për alternativat e reja, tani më ka humbur legjitimitetin në sytë e qytetarëve.
Së treti, opozita dhe shoqëria civile duhet të kuptojnë se pakënaqësia nuk mjafton. Historia tregon se protestat mund të rrëzojnë qeveri, por nuk ndërtojnë automatikisht institucione. Nëse energjia qytetare nuk shndërrohet në organizim, ide, programe dhe alternativa konkrete, ajo rrezikon të shpërndahet ose të përthithet nga të njëjtët mekanizma të vjetër politikë.
Së katërti, brezat e rinj duhet të refuzojnë logjikën e “udhëheqësit të pagabueshëm”. Shqipëria ka paguar një çmim të lartë nga kultura e liderit të fortë dhe e partive të ndërtuara mbi individin. Demokracitë e qëndrueshme nuk ndërtohen mbi adhurimin e figurave politike, por mbi ndarjen e pushteteve, kontrollin institucional dhe përgjegjësinë publike. Së pesti, është e domosdoshme të ndërtohet një kulturë e re politike. Shoqëria shqiptare nuk mund të mbetet e ndarë pafundësisht në kampe armiqësore, ku secila palë e konsideron tjetrën tradhtare dhe ku propaganda zë vendin e debatit.
Një demokraci funksionale kërkon pluralizëm, konkurrencë idesh dhe respekt për mendimin ndryshe. Në parim, zgjidhja e problemeve të mëdha të Shqipërisë nuk do të vijë as nga Uashingtoni, as nga Brukseli dhe as nga ndonjë figurë e vetme politike. Partnerët ndërkombëtarë mund të ndihmojnë, siç na kanë ndihmuar vazhdimisht, por ata nuk mund të zëvendësojnë përgjegjësinë e shoqërisë shqiptare ndaj vetvetes.
Sakrifica e vërtetë nuk është thjesht ndryshimi i emrave në pushtet, por ndryshimi i mënyrës se si funksionon pushteti. Sepse një tranzicion që zgjat më shumë se tre dekada nuk është më tranzicion. Ai rrezikon të kthehet në një mënyrë të përhershme qeverisjeje. Dhe pyetja më e rëndësishme nuk është se kush do t’i fitojë zgjedhjet e ardhshme.
Pyetja më e rëndësishme është nëse Shqipëria do të arrijë më në fund të ndërtojë një shtet ku qytetarët nuk varen nga liderët, por liderët varen nga ligji. III. Sipas vizionit të “Platformës për Referendum Kombëtar”, sakrifica kryesore e Shqipërisë nuk lidhet vetëm me emrat e qeverisësve, por me modelin e ushtrimit të pushtetit që ka dominuar vendin përgjatë tranzicionit. Për më shumë se tre dekada, Shqipëria ka funksionuar mbi logjikën e demokracisë së deleguar, ku qytetarët ushtrojnë sovranitetin e tyre vetëm një herë në katër vjet, ndërsa pjesën tjetër të kohës pushteti përqendrohet te partitë dhe liderët politikë. Kjo ka prodhuar një sistem ku qytetari mbetet spektator, ndërsa politika kthehet në një monopol të elitave.
Pikërisht këtu qëndron edhe dallimi filozofik i “Platformës për Referendum Kombëtar”. Ajo nuk synon te zëvendësojë një elitë me një elitë tjetër, as të ndërtojë një kult të ri individi. Përkundrazi, ajo synon të zhvendosë qendrën e gravitetit të sistemit politik nga partitë te qytetari dhe nga lideri te sovrani. Në këtë kuptim, demokracia direkte nuk paraqitet vetëm si një kundërshtim ndaj demokracisë përfaqësuese, por si një mekanizëm korrigjues dhe plotësues i saj. Referendumet, iniciativat qytetare dhe instrumentet e pjesëmarrjes së drejtpërdrejtë nuk kanë për qëllim të dobësojnë shtetin, por të forcojnë legjitimitetin e tij, duke e afruar vendimmarrjen me qytetarin. Përvoja zvicerane tregon se stabiliteti politik nuk ndërtohet mbi liderët e fortë, por mbi institucionet e forta dhe mbi pjesëmarrjen e vazhdueshme të qytetarëve në procesin e vendimmarrjes.
Zvicra nuk është bërë një nga demokracitë më të konsoliduara të botës falë kultit të individit, por falë kulturës së kompromisit, decentralizimit dhe sovranitetit qytetar. Natyrisht, Shqipëria nuk mund të kopjojë mekanikisht modelin zviceran. Historia, tradita dhe realitetet e dy vendeve janë të ndryshme. Por parimi themelor mbetet i vlefshëm: sa më shumë pushtet të grumbullohet në duart e individëve, aq më e brishtë bëhet demokracia. Dhe sa më shumë pushtet të shpërndahet te qytetarët dhe institucionet, aq më e qëndrueshme bëhet ajo ([www.platformakombetare.com). Prandaj, sipas “Platformës për Referendum Kombëtar”, integrimi evropian nuk duhet parë vetëm si një proces harmonizimi ligjesh dhe standardesh, por edhe si një proces i integrimit të brendshëm të vetë shqiptarëve. Para hyrjes në Bashkimin Evropian, Shqipëria ka nevojë për një marrëveshje të re kombëtare mbi mënyrën se si ushtrohet sovraniteti dhe si ndërtohet besimi midis qytetarëve dhe institucioneve. Në këtë kuptim, referendumi kombëtar nuk përfaqëson thjesht vetëm një instrument juridik, por një filozofi të re politike. Ai synon ta transformojë qytetarin nga votues pasiv në pjesëmarrës aktiv të jetës publike dhe ta zhvendosë demokracinë shqiptare nga logjika e përhershme e konfliktit te logjika e bashkëvendimmarrjes. Ndoshta pikërisht këtu qëndron edhe vështirësia më e madhe e pastranzicionit shqiptar. Sepse pyetja themelore nuk është më nëse Shqipëria do të ketë liderë të rinj apo të vjetër.
Pyetja është nëse Shqipëria do të vazhdojë të mbetet një republikë e liderëve apo do të shndërrohet më në fund në një republikë të qytetarëve. Sepse zgjidhja përfundimtare e çështjes shqiptare mund të mos vijë nga lindja e një njeriu të ri të fortë, por nga lindja e një kulture të re demokratike, ku sovraniteti i popullit nuk mbetet një parullë kushtetuese, por bëhet praktikë e përditshme e jetës politike. Dhe vetëm pas këtij integrimi të brendshëm qytetar e institucional, Shqipëria mund të hyjë në Bashkimin Evropian jo thjesht si një shtet që ka përmbushur kritere teknike, por si një demokraci që ka arritur pjekurinë e saj politike. IV.
A mund të prodhojë shoqëria shqiptare një alternativë të re politike pa rënë sërish në kultin e individit? Kjo është ndoshta pyetja më e rëndësishme e Shqipërisë së pastranzicionit. Sepse pas më shumë se tre dekadash pluralizëm, një gjë është bërë e qartë: problemi i Shqipërisë nuk lidhet vetëm me emrat e liderëve, por me modelin politik që ka prodhuar vazhdimisht të njëjtin rezultat. Në këto 35 vite, shoqëria shqiptare ka provuar rotacionin politik, por jo rotacionin e sistemit. Ka ndryshuar qeveritë, por jo mënyrën se si funksionon pushteti. Ka ndryshuar partitë, por jo kulturën politike. Dhe mbi të gjitha, ka zëvendësuar vazhdimisht një kult individi me një tjetër. Kjo është arsyeja pse shumë shqiptarë ndihen të zhgënjyer. Sepse tranzicioni nuk ka prodhuar institucione më të forta se individët, por individë më të fortë se institucionet. Në këtë kuptim, sfida kryesore nuk është thjesht krijimi i një partie të re, por ndërtimi i një filozofie të re të ushtrimit të pushtetit. Një alternativë e re nuk mund të ndërtohet mbi idenë e “udhëheqësit të shpëtimit”, as mbi modelin e liderit të pagabueshëm. Historia politike shqiptare ka treguar se çdo herë kur shpresa është përqendruar te një individ, përfundimi ka qenë zhgënjimi. Prandaj, pyetja nuk është se kush do të zëvendësojë liderët e vjetër. Pyetja është se si qytetarët mund të zëvendësojnë modelin e vjetër. Një nga përgjigjet më interesante ndaj kësaj vështirësie vjen nga modeli zviceran i demokracisë direkte.
Zvicra nuk është ndërtuar mbi kultin e individit, por mbi kultin e institucioneve dhe të pjesëmarrjes qytetare. Atje pushteti nuk përqendrohet te një njeri, por shpërndahet te qytetarët përmes referendumeve, nismave popullore dhe mekanizmave të kontrollit demokratik. Pikërisht në këtë frymë merr rëndësi programi studimor “Platforma për Referendum Kombëtar”, i cili synon të hapë një strategji të re kombëtare të brendshme mbi të ardhmen e sistemit politik shqiptar dhe mbi mundësinë e futjes graduale të elementeve të demokracisë direkte në jetën institucionale të vendit. Kjo qasje jo vetëm që synon të zëvendësojë demokracinë përfaqësuese, por ta plotësojë atë me instrumente juridike që u japin qytetarëve më shumë kontroll mbi vendimmarrjen dhe më pak varësi nga liderët dhe partitë tradicionale.
Ndoshta kjo është sakrifica më e madhe e Shqipërisë përpara integrimit në Bashkimin Evropian. Është e qartë se integrimi evropian nuk është vetëm një proces teknik i harmonizimit të ligjeve. Ai është, mbi të gjitha, një proces i pjekurisë demokratike. Përpara se të integrohet në Bashkimin Evropian, Shqipëria ka nevojë për një integrim të brendshëm të vetë shqiptarëve në tërë Gadishullin Ilirik.
Ka nevojë të kapërcejë ndarjet e tranzicionit, konfliktet e përhershme politike dhe kulturën e përplasjes së pafundme mes kampeve. Në këtë kuptim, “Platforma për Referendum Kombëtar” mund të shërbejë si një laborator idesh dhe me administratë të mirëfilltë për një kontratë të re shoqërore, ku sovraniteti i qytetarëve të mos ushtrohet vetëm një herë në katër vjet, por të bëhet pjesë e vazhdueshme e jetës demokratike. Ndonëse, zgjidhja përfundimtare e çështjes shqiptare nuk qëndron te ardhja e një lideri të ri, por te lindja e një modeli të ri demokratik. Jo te pushteti i individit mbi popullin, por te pushteti i popullit mbi pushtetin. Jo te demokracia e liderëve, por te demokracia e qytetarëve.
Dhe ndoshta vetëm atëherë, pas një integrimi të brendshëm kombëtar dhe institucional, Shqipëria do të jetë vërtet gati për integrimin e saj të plotë evropian. Sepse Bashkimi Evropian nuk është thjesht vetëm një bashkim tregjesh dhe institucionesh. Ai është, para së gjithash, një bashkim demokracish.
Këtë fakt e kanë kuptuar qytetarët, prandaj po protestojnë. Por politikanët e tranzicionit ende nuk e kanë kuptuar dhe prandaj duhet të shkojnë, bile sa më parë që të jetë e mundur!
Ka qytete që ndërtohen me beton, e ka qytete që ndërtohen me vizion.
Për shumë vite, Mitrovica u përball me plagë të shumta: korrupsion, uzurpime të hapësirave publike, ndërtime pa kriter, mbeturina, pasiguri dhe grupe interesash që qytetin e shihnin si pronë private e jo si shtëpi të përbashkët të qytetarëve.
Sheshe të ngulfatura nga kiosqe të vendosura pa logjikë urbane, trotuare të pushtuara, lagje të lëna pas dore dhe një ndjenjë e përgjithshme se qyteti po humbte identitetin e tij. Mitrovica, dikur simbol i punës, kulturës dhe krenarisë qytetare, rrezikonte të mbetej peng i interesave të ngushta.
Sot, pavarësisht sfidave që mbeten, po shihet një përpjekje serioze për ta kthyer qytetin në drejtimin e duhur.
Qytetarët po e vërejnë se rendi po zë vendin e kaosit, se interesi publik po vihet mbi interesin privat dhe se Mitrovica po fillon t’i ngjajë sërish vetes.
Nuk është rastësi që ata që për vite të tëra kanë jetuar nga rrëmuja, nga privilegjet dhe nga pazaret e errëta, sot janë më të zëshmit në sulmet ndaj ndryshimit. Sa herë që preket një privilegj i padrejtë, dëgjohet zhurma e atyre që e kishin kthyer atë në biznes. Sa herë që vendoset rregull, ankohen ata që ishin mësuar me çrregullimin.
Disa portale lokale vazhdojnë të prodhojnë alarm e mjegull, sikur qyteti po shkon drejt humnerës. Në të vërtetë, shqetësimi i tyre duket se nuk është gjendja e Mitrovicës, por fakti se po shemben mekanizmat që dikur ushqenin interesat e caktuara.
Unë e kam mbështetur Faton Pecin që para se të zgjidhej kryetar i komunës, sepse kam besuar në vizionin e tij për Mitrovicën, për Shalën e Bajgorës dhe për forcimin e sovranitetit të shtetit tonë.
Natyrisht, askush nuk është i pagabueshëm dhe askush nuk duhet të jetë mbi kritikën. Por kritika duhet të jetë e ndershme dhe në shërbim të qytetit, jo në shërbim të humbjes së privilegjeve.
Mitrovica nuk ka nevojë për nostalgjinë e kaosit. Ka nevojë për rend, zhvillim, pastërti, siguri dhe dinjitet.
Prandaj, deri më sot, një gjë mund ta them me bindje qytetare:
Faton Peci, votën time e ke – me t’hallall!
Dhe në fund, një lutje miqësore për institucionet komunale:
Të vazhdohet me të njëjtin përkushtim edhe zgjidhja e problemit të qenve endacakë dhe jo vetëm të cilët vazhdojnë të paraqesin rrezik për qytetarët. Një qytet i sigurt dhe dinjitoz duhet të jetë i tillë për të gjithë – për fëmijët, të moshuarit, gratë dhe çdo qytetar që ecën lirshëm në rrugët e Mitrovicës.
Fenomeni i votës së diasporës nuk është as kosovar dhe as i ri. Ai është vërejtur në shumë vende të botës: shpesh diaspora voton ndryshe nga popullsia që jeton në vend. Mirëpo dallimi mes rreth 43% në Kosovë dhe rreth 84% në përfaqësitë diplomatike është aq i madh, sa meriton një analizë serioze sociologjike, psikologjike dhe politike.
DIAGNOZA: PSE VOTON NDRYSHE DIASPORA?
1. Diaspora nuk jeton në Kosovë, por jeton me idenë e Kosovës
Kjo është ndoshta arsyeja më e rëndësishme.
Njeriu që jeton në Prishtinë, Pejë apo Gjilan zgjohet çdo mëngjes me faturat, çmimet, trafikun, shëndetësinë dhe administratën.
Ndërsa emigranti në Gjermani apo Zvicër nuk përballet drejtpërdrejt me këto probleme. Ai Kosovën e përjeton kryesisht përmes:
lajmeve,
rrjeteve sociale,
vizitave verore,
kujtimeve,
dhe idealit kombëtar.
Prandaj ai voton më shumë mbi bazën e vizionit dhe simbolikës, sesa mbi bazën e përvojës së përditshme.
Kjo nuk do të thotë se është i manipuluar. Do të thotë vetëm se e sheh Kosovën nga një distancë tjetër.
—
2. Diaspora është më pak e varur nga rrjetet klienteliste
Në Kosovë ende ekzistojnë:
lidhjet familjare,
punësimet partiake,
interesat lokale,
bizneset e lidhura me politikën.
Një pjesë e votuesve nuk votojnë për ideologji, por për interesa konkrete.
Diaspora është relativisht e çliruar nga ky sistem.
Një mërgimtar në Stuttgart nuk ka nevojë për një vend pune në komunë, as për një tender dhe as për një favor politik.
Prandaj vota e tij është më ideologjike dhe më protestuese.
—
3. Kurti për diasporën është simbol, ndërsa për qytetarin rezident është administrator
Ky është një dallim thelbësor.
Për shumë njerëz në diasporë, Albin Kurti mbetet:
simbol i rezistencës,
simbol i luftës kundër korrupsionit,
simbol i dinjitetit kombëtar,
simbol i shtetit sovran.
Për qytetarin që jeton në Kosovë, ai nuk është më simbol.
Ai është kryeministri që duhet të zgjidhë:
çmimet,
energjinë,
pagat,
spitalet,
rrugët.
Sa më afër pushtetit të jetë një lider, aq më shumë gjykohet për rezultatet praktike dhe jo për idealet.
—
4. Efekti i krahasimit
Një emigrant që jeton në Gjermani sheh çdo ditë:
institucione funksionale,
shtet ligjor,
administratë profesionale.
Kur ai e krahason Kosovën me të kaluarën e saj dhe jo me Gjermaninë, shpesh sheh progres.
Ndërsa qytetari në Kosovë e krahason Kosovën me pritjet e veta për të ardhmen.
Njëri pyet:
“Sa larg kemi ardhur?”
Tjetri pyet:
“Pse ende nuk kemi arritur?”
Këto janë dy pyetje krejt të ndryshme.
—
5. Diaspora është emocionalisht më kombëtare
Kjo është një dukuri e njohur në sociologjinë e migrimit.
Shpesh emigrantët bëhen më patriotë sesa banorët e vendit.
Sepse identiteti kombëtar në mërgim bëhet pjesë e mbijetesës kulturore.
Prandaj temat si:
veriu,
sovraniteti,
Serbia,
njohjet ndërkombëtare,
kanë peshë shumë më të madhe në vendimin e tyre elektoral.
—
6. Ekziston edhe efekti i vetë-përzgjedhjes
Jo çdo emigrant voton.
Votojnë kryesisht ata që:
janë politikisht aktivë,
ndihen emocionalisht të lidhur me Kosovën,
ndjekin zhvillimet politike.
Kjo krijon një kampion votuesish më të politizuar sesa popullsia e përgjithshme.
Prandaj rezultatet në diasporë shpesh janë më ekstreme.
—
ANALIZA MË E THELLË
Nëse do ta shikonim me syrin e sociologut francez Alexis de Tocqueville, do të thoshim se diaspora përfaqëson “Kosovën e aspiratave”.
Nëse do ta shikonim me syrin e ekonomistit Albert O. Hirschman, diaspora përfaqëson njerëzit që kanë bërë “exit” fizik nga sistemi, por vazhdojnë të ushtrojnë “voice” politik mbi të.
Nëse do ta analizonte Benedict Anderson, ai do të thoshte se diaspora jeton në një “komunitet të imagjinuar” më intensiv sesa vetë banorët e përditshëm të Kosovës.
—
TERAPIA: SI DUHET TË KUPTOHET KJO NDARJE?
Gabim do të ishte të thuhej:
diaspora është më e mençur;
ose populli në Kosovë e kupton më mirë realitetin.
Të dyja palët shohin pjesë të ndryshme të së njëjtës fotografi.
Banori rezident sheh realitetin.
Diaspora sheh drejtimin.
Banori sheh problemet.
Diaspora sheh potencialin.
Banori pyet: “Çfarë bëri qeveria për mua këtë muaj?”
Diaspora pyet: “Ku po shkon shteti im në dhjetë vitet e ardhshme?”
Një demokraci e shëndetshme ka nevojë për të dyja këto perspektiva.
—
PËRFUNDIMI
Dallimi mes 43% dhe 84% nuk dëshmon domosdoshmërisht se njëra palë ka të drejtë dhe tjetra gabon.
Ai dëshmon se ekzistojnë dy përvoja të ndryshme të Kosovës:
Kosova e jetuar dhe Kosova e imagjinuar.
E para mat faturat, pagat dhe cilësinë e jetës.
E dyta mat dinjitetin, identitetin dhe drejtimin historik të shtetit.
Kur këto dy Kosovë afrohen, lind konsensusi kombëtar.
Kur largohen shumë nga njëra-tjetra, lind hendeku politik që po e shohim sot mes votës së diasporës dhe votës brenda vendit.
Proceset etnike në Peshter dhe Bihor gjatë shekullit XX nuk mund të kuptohen vetëm përmes faktorëve lokalë, si migrimet ekonomike, ndryshimet kulturore apo transformimet nacionale. Ato duhet të analizohen edhe në kuadrin e politikave shtetërore të Mbretërisë së Jugosllavisë dhe më vonë të Jugosllavisë socialiste, të, cilat synonin kontrollin demografik dhe politik të rajoneve kufitare me rëndësi strategjike.
Peshteri dhe Bihori ndodheshin në një hapësirë që lidhte Kosovën, Sanxhakun dhe Malin e Zi. Për këtë arsye, këto krahina fituan rëndësi të veçantë në projektet shtetërore që synonin homogjenizimin etnik dhe konsolidimin territorial të Jugosllavisë. Memorandumet e Vaso Çubrilloviqit të viteve 1937 dhe 1944 paraqesin formulimin më të qartë të kësaj logjike politike.
Peshteri dhe Bihori në Mbretërinë SKS/Jugosllavi
Pas vitit 1918, Sanxhaku humbi statusin e tij historik si njësi administrative e veçantë dhe u integrua në strukturën shtetërore të Mbretërisë së Serbëve, të Kroatëve dhe të Sllovenëve.
Ky proces u shoqërua me: centralizim administrativ; reforma agrare; kolonizim të kufizuar me element sllav; kontroll të shtuar mbi popullsinë myslimane.
Në këtë periudhë, popullsia e Peshterit dhe Bihorit përbëhej kryesisht nga myslimanë me prejardhje të ndryshme etnike, ndër të cilët një pjesë e konsiderueshme kishte origjinë shqiptare. Kjo dëshmohet nga studimet etnografike, traditat fisnore dhe kujtesa historike e rajonit.
Për autoritetet shtetërore, ky realitet shihej me dyshim, sidomos për shkak të lidhjeve historike, familjare dhe ekonomike me Kosovën.
Koncepti i homogjenizimit etnik
Në memorandumin e vitit 1937, Vaso Çubrilloviqi argumentonte se rajonet me popullsi shqiptare duhej të transformoheshin demografikisht përmes shpërnguljes dhe kolonizimit.
Megjithëse fokusi kryesor ishte Kosova, logjika e dokumentit kishte karakter më të gjerë.
Sipas tij: siguria e shtetit nuk mund të mbështetej në territore të banuara nga elemente etnike që nuk identifikohen me projektin kombëtar serb. Kjo logjikë përfshinte edhe hapësirat myslimane të Sanxhakut.
Në memorandumin e vitit 1944, kjo ide zgjerohet më tej dhe shndërrohet në konceptin e “zgjidhjes së problemit të pakicave” përmes homogjenizimit etnik të shtetit.
Lufta e Dytë Botërore dhe ndryshimet demografike
Ngjarjet e Luftës së Dytë Botërore sollën pasoja të rënda për strukturën etnike të rajonit. Rasti më tragjik ishte ai i Bihorit në janar 1943.
Sulmet e forcave çetnike të komanduara nga Pavle Gjurishiq rezultuan në: mijëra viktima civile; shkatërrimin e qindra fshatrave; shpërngulje masive të popullsisë; ndryshime afatgjata demografike. Pa më dyshje konsiderohet se është kryer gjenocid ndaj popullësisë së pambrojtur.
Sipas burimeve të ndryshme, mbi 4.000 civilë myslimanë u vranë dhe dhjetëra mijëra u detyruan të largoheshin nga vendbanimet e tyre. Për Bihorin, ky moment përbën një pikë kthese historike. Shumë familje nuk u kthyen më kurrë në vendbanimet e tyre të mëparshme.
Emigrimi drejt Turqisë (1953–1966)
Pas luftës, procesi i transformimit etnik mori forma të reja.
Në vitet 1950, politika jugosllave favorizoi emigrimin e popullsisë myslimane drejt Turqisë. Ky proces preku: Kosovën; Maqedoninë Perëndimore; Sanxhakun; Peshterin; Bihorin. Shumë banorë u regjistruan si “turq”, megjithëse nuk kishin gjuhë amtare turke.
Në praktikë, deklarimi si turk u bë mekanizëm për emigrim. Ky fenomen ndikoi ndjeshëm në strukturën demografike të rajonit. Në shumë fshatra u zvogëlua numri i familjeve autoktone dhe u dobësuan lidhjet tradicionale fisnore.
Transformimi i identitetit etnik
Një nga proceset më interesante në Peshter dhe Bihor është transformimi gradual i identifikimit kombëtar.
Në fillim të shekullit XX, shumë familje ruanin kujtesën e prejardhjes së tyre shqiptare.
Megjithatë, gjatë dekadave pasuese ndodhën disa procese paralele: islamizimi i identitetit; boshnjakizimi gradual; deklarimi si “mysliman” në regjistrimet jugosllave; emigrimi; asimilimi kulturor e nacional.
Studimi i Andrea Pieroni dhe bashkëautorëve (2011) është veçanërisht domethënës në këtë aspekt. Autorët evidentojnë se në fshatra si Uglla (Ugao), Borashtiza (Boroštica) Baçica, Braçak, Doliq, Tuzinjë e shumë të tjera, ekziston ende kujtesa për prejardhjen shqiptare, edhe pse identifikimi aktual është kryesisht boshnjak ose mysliman.
Kjo dëshmon se proceset etnike nuk kanë qenë lineare, por rezultat i ndërveprimit të politikave shtetërore, i migrimeve dhe i transformimeve identitare.
Peshteri dhe Bihori si rast studimor i inxhinierisë demografike
Kur analizohen së bashku: memorandumi i Çubrilloviqit (1937); memorandumi i vitit 1944; Konventa Jugosllavi–Turqi (1938); emigrimi drejt Turqisë pas vitit 1953; ndryshimet në regjistrimet e popullsisë; bëhet e qartë se Peshteri dhe Bihori nuk mund të trajtohen si rajone të izoluara.
Ato ishin pjesë e një hapësire më të gjerë ku shteti përpiqej të ndikonte në strukturën etnike përmes politikave të ndryshme administrative, ekonomike dhe demografike.
Në këtë kuptim, Peshteri dhe Bihori përfaqësojnë një rast studimor të rëndësishëm për analizën e marrëdhënieve ndërmjet politikës shtetërore dhe transformimit etnik në Ballkan.
Përfundim
Proceset etnike në Peshter dhe Bihor gjatë periudhës 1918–1966 nuk ishin rezultat i vetëm i zhvillimeve spontane historike. Ato u ndikuan fuqishëm nga politikat shtetërore që synonin kontrollin e rajoneve kufitare dhe transformimin gradual të strukturës demografike.
Memorandumet e Vaso Çubrilloviqit nuk përbëjnë vetëm dokumente ideologjike. Ato ofrojnë një çelës interpretues për të kuptuar shumë prej proceseve që prekën Kosovën, Sanxhakun, Peshterin dhe Bihorin gjatë shekullit XX.
Në rastin e Peshterit dhe Bihorit, këto procese u manifestuan përmes emigrimit, ndryshimeve identitare, fragmentimit administrativ dhe dobësimit gradual të strukturave tradicionale të popullsisë autoktone. Pikërisht për këtë arsye, studimi i tyre mbetet thelbësor për të kuptuar historinë moderne të Sanxhakutrne të Sanxhakut
