Hamzë Morina, Rahovec

Rahoveci 3 Dekada më parë:

1. Koha e ndryshimeve të mëdha dhe përpjekjet për Liri, Pavarësi e Demokraci

Ngrehina e Versajes, fillimisht si Mbretëri e SKS, e ndërtuar për të plotësuar huqet sllave dhe për të përmbushur apetitet ruse në Ballkan, gjatë viteve të 90 ta të shekullit të kaluar kishte filluar të jipte shpirt. Në Jugosllavinë e kësaj kohe nuk e ndjenin më veten mirë as kroatët e sllovenët që ishin pjesë e kësaj kontrate nga viti 1918, pasi hegjemonizmi serb po ngriste krye si gjarpër helmues. E si ta ndienin veten shqiptarët dhe te tjerët që ishin të diskriminuar në pozitën me poshtëruese, veçmas shqiptarët?! Ata nuk ishin pajtuar asnjëherë me këtë ngrehinë dhe kishin rezistuar në forma të ndryshme në të gjitha kohërat, si në kohen e  kësaj mbretërie ashtu dhe në Jugosllavinë e re të Titos, pasi ndaj tyre ishin përdorur metodat më të egra gjenocidale, tashmë me plan dhe Elaborate shtetërore si ai i Cubrilloviqit,  Andriqit, etj. Për fat të keq metoda të shpopullimit ishin aplikuar edhe më heret që nga vitet e Krizës lindore atëherë kur u bë zhvendosja e tërë popullates dhe zhbërja nga trojet etnike – Sanxhaku i Nishit, pra që nga Kongresi i Berlinit.

Rezhimi i Titos dhe komunistëve, anipse kishte ardhur me premtime për barazi menjëherë pas Luftës së dytë botërore, shqiptarëve nuk u kishte sjellë asgjë të mirë, anipse ligjet këtë nuk ua kontestonin. Përpjekjet për liri nuk do të ndalen asnjëherë. Por këto përpjekje do të shkatrrohen që në embrion nga klikat serbe nën udhëheqjen ish komuniste të RSFJ. Kërkesat për pavarësi s paten sukses as pas luftës kur në Prizren u aneksua teritori shqiptar i Kosovës edhe përkunder Marrveshjes komuniste të mbajtur në Bujan  të Shqipërisë, ku qe vendosur që secili pas lufte do të jetonte në shtëpinë e vet dhe secilit komb t i plotsohen të drejtat nacionale, pasi edhe vet lufta kishte synimin e tillë si Luftë nacionalçlirimtare dhe Kosova do t i bashkohej Shqipërisë. Aspiratat e shqiptarëve të Kosovës i shuan me gjak në Drenicën e Shaban Polluzhës dhe në persekutimin e nacionalizmit shqiptar në të dy anët e kufirit shqiptaro – shqiptarë, pasi ideologjia komuniste s njifte as komb as Atdhe. Këto aspirata u luftuan pa mëshirë edhe në përpjekjet e mëvonshme  të Demostratave te vitit 1968 dhe në ato te vitit 1981 kur kërkohej barazi me të tjerët në ish Jugosllavi. Si duket pritej të përfundonte detanti i Luftës së ftohtë mes aleancave botërore që shqiptarët t ja fillonin sërish luftës për liri e pavarësi.

Në vitin 1989 bie Muri i Berlinit, simboli i ndarjes mes blloqeve dhe krijohet një atmosferë tjetër në marrëdhënjet ndërkombëtare. Lëvizjet demokratike në boten komuniste filluan ti shembin një nga një strukturat shtetërore të veshura me petkun e iluzioneve që ky sistem u kishte premtuar si sigurinë, barazinë dhe lirinë për të gjithë popujt pa dallim, gjë që nuk ndodhi. Kur u pa se të gjitha këto ishin vetëm iluzione komunizmi u degradua tërësisht edhe si sistem, me këtë filloi çmontimi final i këtyre ideologjive utopike. Kosova në këtë kohë ishte para sfidave të mëdha. Shteti shqiptar ku ajo kishte mbështetur shpresat për ndihmë kishte kaluar një rezhim  komunist specifik, që mbahej fort pas ideologjisë totale staliniste dhe që duhej të rrënohej gjithsesi, pasi në vend kishte gjeneruar një prapambetje të paparë. Përkundër kësaj, një pjesë e shqiptarëve të Kosovës ishin helmuar rëndë nga kjo ideologji e fryrë nga propaganda e saj dhe pamundësia për ta njohur, pasi ishte totalisht e mbyllur.  Në anën tjetër rezhimi i egër në Serbi  në krye me Milosheviqin filloi të ushtronte  një sistem të dhunshëm  ndaj shqiptarëve duke shfrytzuar mitet e rrejshme për Kosovën si djep serb që nga Lufta e Kosovës e vitit 1389, të cilin praktikisht e demonstroj me rastin e 600 vjetorit të saj duke sjellë mbi 1 milion serb në Gazimestan më 1989.

Klasa intelektuale në Kosovë e krijuar këto vite, sidomos pas hapjes së Universitetit të Prishtinës  dhe pas aplikimit të Kushtetutes së Kosoves të vitit 1974 hetoi se zezona për shqiptaret po fillon të përseritet. Kjo klasë intelektuale largpamëse filloi të lëviz dhe me  Apelin 215 të intelektualëve të Kosovës, sinjalizoi pushtetin serb se tashmë për  Kosovën ka kush  kujdeset dhe se nuk do të lejojnë që ajo sërish të mirret nëpër këmbë dhe  shenja se s ka ndërmend të gjunjëzohet. Pajtimet e gjaqeve dëshmuan gjithashtu se Kosova nuk është gjenerim i një populli  hakmarrës, ashtu si pretendonin  ta paraqisnin qarqet serbe, Akademia e shkencave dhe arteve të Serbisë dhe Kisha ortodokëse serbe që ishin koka të nacionalizmit shoven serb, por ndjenja e pajtimit është kultura e tyre e lashtë. Për këtë Lidhja e shkrimtarëve shqiptarë të Kosovës ngriti zërin në botë dhe bota demokratike filloi t i mirëkuptojë në këtë drejtim shqiptarët e ndarë me kufinj në Ballkan, një padrejtësi që duhej përmirësuar, pasi ishin po  këto elita politike të caktuara të vendosjes në Europë pas Luftës së parë botërore autorë të kësaj ndarje. Kështu, edhepse me vështirësi, klasa jonë intelektuale filloi të dalë përkrahë një politike tjetër të modeleve perëndimore të bazuara në Demokraci, ku liritë njerëzore, shprehja e lirë dhe lëvizja pa pengesa do të kenë përparësi duke u bërë pjesë e kulturës së re politike për të shmangur rrugën e mbrapshtë të Komunizmit sovjetik që kishte gllabëruar gjysmën e Europes dhe deri tash kishte shtrirë ndikimin edhe në proceset globale.

Formimi i Levizjes demokratike në Kosovë (LDK – së) dhe sistemit shumpartiak i dhanë fund ideologjisë së imponuar sllave të komunizmit edhe në Kosovë duke kthyer vemendjen e perëndimit nga kjo sjellje e re politike, në krye të së cilës do të vendosej intelektuali dhe demokrati në shpirt Ibrahim Rugova. Ai dhe intelektualët pranë tij për pak kohë do të përmbysin thellë mitet e rreme serbe për Kosovën si djep i Serbisë, duke fituar simpatinë e botës demokratike  edhe duke radhitur shqiptarët në anën e idealit liridashës perëndimor, pjesë e te cilit kishin qenë gjithmonë dhe historikisht, por të shkëputur dhunshëm vetëm nga pushtimi dhe ideologjia sllave.

Krejt kjo u reflektua edhe në Rahovecin e lashtë te njerëzit e saj punëtorë dhe liridashës, që nuk donin më të jenë të pushtuar dhe të përbuzur e të cilët me gjithë shpirt filluan ta përkrahin këtë lëvizje.

Akti i parë:

2. Rahoveci dhe fillet e Lëvizjes demokratike

Ukshin Hoti

Ukshin Hoti që bashkë me intelektualët tjerë, si profesor në Universitetin e Prishtinës, që nga viti 1981 kishte kërkuar haptas statusin e barabartë të Kosovës me Republikat tjera në RSFJ dhe ishte burgosur bashkë me këtë grup të Universitetit te Prishtinës, që atëherë  ishte krijuar Platforma për Republikën e Kosovës. Jo rastësisht dhe kërkesa e përgjakur për Demokraci dhe Republikë po ndodhte në rrugën Krushë e madhe – Rahovec në Janarin e vitit 1990 ku shovenistët serbë  vranë  pa mëshirë rininë shkollore që po kërkonte Demokraci. Ukshin Hoti do ta shpaloste këtë si Fill të Lëvizjes demokratike për Liri, demokraci e Republikë në Kosovë. Në një artikull të mëvonshëm, “ Bëje ose vdis” të lexuar në Nagavc të Rahovecit ai këtë do ta ilustronte mirë dhe do ta krahasonte me qëndresen e Indisë kundrejtë kolonizatorëve, ku kishte triumfuar Vdekja mbi jetën, “Bëje ose vdis, për të vrarë vdekjen”.

Më 27 janar 1990 në fshatin Brestovc u vranë për të mos vdekur kurrë: Nesimi Elshani nga Nagavci, Agron Fetahu nga Celina, Hilmi Krasniqi nga Hoça e Vogël dhe Halim Hoti nga Krusha e Madhe, ndërsa ishin plagosur nëntëmbëdhjetë të tjerë. Në janar 1992, me rastin e dyvjetorit të vrasjeve në fshatin Brestovc nga forcat speciale të policisë serbe, Mr.Ukshin Hoti i përkujton të rënët dhe lexon para të pranishmëve  shkrimin: “Bëje ose vdis, për ta vrarë vdekjen!”.

Me këtë moto Ukshini në një odë, pasi institucionet për shqiptarët ishin mbyllur, në shkrimin e tij po citonte Bapunë i cili  kishte jetuar një kohë tjetër dhe në një vend tjetër, por siç thotë ai, – “Fjala Liri ishte e ngjashme në të dy rastet”. Djemtë në Bestovc ishin goditur nga predhat e policisë serbe vetëm pse ata po britnin në mënyrë paqësore “Liri, Demokraci” me dy gishtërinj të ngritur lartë dhe po gjakonin për Republikën. Bazuar në këtë ngjarje të atij janari të ftohtë kur bisedonim me Ukshinin ai gjithmonë e përseriste: – “ Këta djem janë martirët e parë  të Demokracise në Kosovë që   kërkuan haptas Lirinë e Republikën dhe u vranë. Të parët që me thellësinë e shpirtit kërkuan Republiken nën moton e Bapusë “Bëje ose vdis, për ta vrarë vdekjen”.

Foto e vajtimit te motres se Nasimi Elshanit që Georges Merillon e kishte shkrepur me këtë rast e që cilësohet si “Klithma e Kosovës”  që bëri bujë edhe në shtypin europian të kohës)

 Aty ai shkruan:

“… Dhe dëbora ishte skuqur. Aty ku s’kishte pasur borë, dheu ishte përzier me gjakun e tyre. Dita e janarit ishte përgjakur, ndërsa dielli kishte bërë sehir. Ngadalë kishte filluar të skuqej edhe ai. E kishte parë dheun e ftohtë të dimrit të përzier me gjakun e nxehtë të trimave dhe ishte fshehur pas një reje. S’kishte dashur ta besonte zallahinë që po ndodhte mbi tokë, por ajo kishte ndodhur. Vdekja ishte dukur e palogjikshme, por ajo e kishte pasur kuptimin e vet: e vdiste një realitet politik për ta lindur demokracinë. Mirëpo dielli megjithatë ishte skuqur ditën e katrahurës mbi dhé, atëherë kur në qiell fluturonin predhat për t’u ngulur më pas në trupin e njeriut. “MANTRA MË THOSHTE”, – kishte thënë Bapuja në një kohë dhe në një vend të largët, por që tani, si njëra, ashtu edhe tjetra, dukeshin njësoj të afërt -“BËJE OSE VDIS!”:
“BESATOHUNI ME ZOTIN DHE ME NDËRGJEGJEN TUAJ SI DESHMITARË SE NUK DO TË QENDRONI TË QETË DERISA NUK DO TA ARRINI LIRINË, DHE SE DO TA JEPNI EDHE JETËN DUKE E KËRKUAR LIRINË. AI QË E HUMB JETËN E TIJ DO TA FITOJË ATË, NDËRSA AI QË E KËRKON SHPËTIMIN E JETËS, DO TA HUMBË ATË. LIRIA NUK ËSHTË PËR QYQARËT DHE AS PËR FRIKACAKËT” (M.K.Gandi, My Non-Violencë, Navajivan Publishing House, Ahmedabad, 1960, f.195). Këta djem, në fshatin Brestovc të komunës së Rahovecit, e dhanë jetën për ta fituar atë. Nuk kishin dëgjuar ndonjëherë për Bapunë, por njësoj e kishin kërkuar lirinë dhe demokracinë dhe e kishin gjakuar Republikën. Dhe njësoj kishin mbetur të pavdekshëm.

…Të nesërmen, mijëra të rinj, gra, burra, pleq e fëmijë, parakalonin rrugëve të fshatrave dhe të qyteteve të Kosovës. I kishin ngritur të dy gishtërinjtë në formë të shkronjës V. Vdekja ishte mbjellë nëpër të gjitha anët. Kosovën e kishte mbuluar tymi, të shtënat, autoblindat. Por rrezet e diellit e kishin depërtuar angushtinë. Çdo gjë kishte marrë fund. Demokracia ishte vetëlindur dhe e kishte hijeshuar Republikën. Më në fund fjalët e kishin gjetur kuptimin dhe tani e tutje kuptimi dhe fjalët do të bashkëjetonin.
Viti 1981 kishte përfunduar më 27 janar të vitit 1990 “

Pra këtu nga Rahoveci, ku mistika dhe heroizmi ishin ngjizur mirë që nga antika, kur Kohortat Dardane kishin përballuar hordhitë pushtuese romake, po fillonte Lëvizja që do të ia dilte të krijonte Kosovën Republikë, një gjakim i kahershëm.                                …et Sitae F(ilio) sumi cor(niculario) c(o) hor(tis) pri(mae)Dardanorum V(i) ixit an(nis) XXX b(ene) m(erenti) P(osuit). Kuptimi i së cilës është:  “… i Siti të birit Sume flamurtarit të kohortës së parë të Dardanëve”. (Mbishkrimi nga pllaka e mermerit e gjetur në Retijë të Rahovecit)

Akti i dytë:

Fetah Berisha

3. Rahoveci dhe ndërtimi i trukturave të një pushteti moral në Platformën e Republikës

Kështu  si në mbarë Kosovën edhe në Rahovec fryma e re e demokracisë si formë e kërkimit të Lirisë po vazhdonte pa ndalur. Fillimisht LDK e udhehequr nga Fetah Berisha, Ukshin Hoti, Xhelal Canziba, Ibrahim Kryeziu… si Levizje për demokraci do të rritet në vitet e 90 ta dhe me aktet praktike si: Referendumi për Republikën, zgjedhjet e lira Presidenciale dhe Parlamentare, krijimi i Qeverisë komunale paralel me atë serbe dhe ndarja nga ai pushtet u shëndrruan në realitet të pranueshëm nga çdo qytetar i kësaj komune dhe  filloi të përkrahet nga bota demokratike. Serbia ishte alarmuar, dëgjohej nga vetë ata të thuhej se kishte humbur: “ – E kishim më lehtë me shqiptarët, – thonin ata, kur shiptarët në demostrata e protesta dilnin me grushta të ngritur ne i demaskonim  më lehtë si ekstremistë e marksistë para botës demokratike. Kësaj radhe na kanë hudhur në aut para demokracive të përparuara evropiane”.

Pra jehona e pajtimit kombëtar me Anton Ceten, Demostratat dinjitoze për Liri e demokraci në çdo kënd dhe Oshëtima e Luajve (minatorëve) nga thellësitë e nëntokës së Kosovës në Trepcë filloi të ndërgjegjësojë vetëdijen e fjetur të Europes  se kanë të bëjnë me një popull antik që ndër shekuj kishin tentuar ta zhduknin nga faqja e dheut por s ja kishin arrijtur.

Qeveria komunale – po ja humbiste legjitimitetin pushtuesit serb në Rahovec

Pas themelimit te LDKse me 23 dhjetor 1989 ne Prishtine edhe ne Rahovec formohet keshilli inicues i LDK per Rahovecin me 19 janar 1990, për ta themeluar degen e LDK te Rahovecit ne Konferencën themeluese në Krushë të madhe me18 mars 1990 me Shefqet Cenen kryetar. Po veprimtaret e devotshem të kësaj treve, të burgosurit politikë Ukshin Hoti, Fetah Berisha Xhelal Canziba dhe Ibrahim Kryeziu ishin në prapavi të krejtë kësaj veprimtarie që Dega e LDK së i kishte kursyer pasi ende egzistonte rreziku që ti arrestonte policia serbe sërish edhepse kishin kryer vitet e burgimit. Po këta së bashku me veprimtarë tjerë të shumtë në vitet në vazhdim do të kujdesen që në Rahovec t i qojnë përpara proceset politike dhe institucionale varësisht nga këshillat dhe instruksionet që do të marrin nga qendra në Prishtinë dhe me guxim të pashoq e me kujdes të posaçëm do të organizojnë jetën politike e institucionale ne komunë në të gjitha sferat duke u përballë me rreziqe të përditshme nga aparati policor e ushtarak serb, i cili ishte zhveshur nga çdo legjitimitet për të udhëhequr me Kosovën dhe në dorë kishte, si çdo pushtues, vetëm aparatin e dhunës që për botën demokratike dilte shumë i gërditshëm.

Tashmë kur kanë kaluar tri dekada të këtij organizimi dhe kësaj sakrifice, kujtojmë të gjithë ata që patën kurajo të marrin  mbi vete përgjegjësi për të udhëhequr këto procese që ishin shumë të ndërlikuara dhe të mbarsura me rreziqe. Po një gjë është e sigurtë, atebotë në skenë erdhën djem e vajza të sprovuara që me vullnetin e mirë  donin t i dilnin përballë çdo pengesë dhe rreziku që vinte nga armiku për ta mbajtur gjallë jetën dhe veprimtarinë e përgjithshme në Kosovë  duke u angazhuar në shoqata te ndryshme sindikale, lidhje e këshilla të shumtë për ta përmbushur zbrazëtinë institucionale që lanë pushtuesit pas largimit nga puna të të gjithë atyre që nuk pranonin ligjet diskriminuse të Serbisë që donte t i zbatonte jashtë vullnetit të shumices shqiptare në Kosovë pas pezullimit të Autonomisë dhe Kushtetutes së Kosovës më 1989.

Në Rahovec, si në gjithë Kosovën, organizohet suksesshëm Referendumi për pavarësi, ashtu siç organizohen edhe Zgjedhjet e lira demokratike  Presidenciale dhe  parlametare në Republikës së Kosovës, e që nga Rahoveci si deputetë zgjidhën: Fetah Berisha, profesor,  Xhelal Canziba, inxhinier e Ibrahim Kryeziu ekonomist, që të tre të dëshmuar në vitet e 80 – ta dhe te burgosur të ndërgjegjës. Në ndërkohë një punë e suksesshme ishte themelimi i  Qeverisë komunale e cila duhej të ishte plotësim i zbraztësisë institucionale  për t ju kundërvënë paralelisht pushtetit të instaluar dhunshëm të qeverisë serbe në komunë. Qeveria komunale themelohet në tetor të vitit 1992, pasi Fetah Berisha merr instruksionet e para nga Profesori Fehmi Agani  që nëpërmjet antarëve shqiptare te ish Kuvendit komunal te legjitimohet një Qeveri e pranueshme, pasi ishte konstatua se do të paraqiste rrezik eskalimi të situatës nëse pas zgjedhjeve të përgjithshme do të mbaheshin edhe ato komunale, duke ruajtur kështu kontinuitetin dhe kujdesin konfidencial sidomos  për resoret e Mbrojtjes dhe Sigurisë.

Kandidatët e propozuar dhe të zgjedhur të Qeverisë Komunale ishin:

1. Xhelal Canziba Kryetar i qeverisë, inxh. i gjeodezise
2. Hamzë Morina  Për arsim
3. Nahit Elshani  Për finansa
4. Ibrahim Kryeziu Për ekonomi
5. Osman Vucitrna Për shëndetesi
6. Xhevdet Duraku Për inspeksion
7. Esat Jaha Për mbrojtje
8. Rexhep Oruqi  Për siguri

Në takimin e parë caktohet edhe sekretari i Qeverisë Xhemail Haxhimustafa  dhe shqyrtohen një varg çështjesh që kishin të bënin me rrethanat e krijuara në Komunë ku parësore ishte sigurimi i buxhetit për arsimin shqip dhe funksionalizimi i Këshillave për finansim në çdo fshat e lagje të komunës dhe mbarëvajtja e mësimit në të gjitha shkollat fillore dhe te mesme  si dhe sigurimi me kohë i dokumentacionit shkollor dhe teksteve mësimore si prioritet. Një interesim i veçantë ishte edhe përkrahja e familjeve me gjendje të rrezikuar sociale.

Takimi ishte i mbyllur dhe në të merrnin pjesë vetem antarët e Qeverisë komunale dhe Fetah Berisha, ideator i Qeverisjes dhe ndërlidhësi kryesor  me Qendrën e vendosjes në Prishtinë  pasi duhej ruajtur strikt konfidencialiteti i veprimit në kushte okupimi.

Secili nga të pranishmit mori mbi vete obligimet përkatëse dhe u zotua të hartonte planin e veprimit të mëtejmë, varësisht nga situata dhe rrethanat që do të krijohen. U vendos që në publik të veprohej përmes segmenteve legale që ishin krijuar për të realizuar çëllimet e përcaktuara. Arsimi të vepronte nën ombrellen e LASH “N. Frasheri” ndërsa finansat përmes Këshillit komunal për finansim e sistemet tjera si ai i Mbrojtjes dhe Sigurisë, që ishin më delikate të vepronin përmes Sindikatave të tyre legale për të realizuar detyrat operacionale pa përmendur fjalë të mëdha, duhej të kryheshin punë të duhura organizative. U vendos që secili resor të ketë ekipin e vet me të cilin do te kryente detyrat konform nevojave që paraqiten në ndërkohë.

Funksionimin e Qeverisë Komunale më vonë do ta ndihmojë edhe Statuti i Komunës i hartuar nga Sali Ceku, jurist e në fund edhe Hero i Kosovës si dhe një varg rregullash për arsimin “Kumtari” që rregullonte funksionimin e shkollave si sistem i pavarur të hartuar enkas për këtë veprimtari.Ndër segmentet që tashmë funksiononte si duhej ishte Arsimi, ku mbi 620 mësimdhënës në komunën e Rahovecit kujdeseshin që çdo ditë mësimi në shkolla të mbahej me rregull. Për këtë Përgjegjësi për arsim,  Hamze Morina kishte krijuar ekipin e vet, në përbërje:  1. Pedagogun e mirënjohur Ymer Ahmeti, që udhëhiqte me LASH “N. Frashëri” në Komunë,  2. Këshilltarin per Matematike nga Enti rajonal pedagogjik i Gjakovës për komunën e Rahovecit, Mr. Masar Rexhepin dhe 3. Inspektorin Shaban Dana. Konsultohej rregullisht me Këshillin komunal për finansim, përmes të cilit realizonte finansimin e arsimit shqip në Komunë dhe përmes Aktivit të drejtorëve të shkollave udhëhiqte me punët profesionale në formë operacionale.

Dokumente të kohës: Konkursi në shkollat e Komunës së Rahovecit viti shk.1992/93  (Dokument nga Shkolla fillore “Isa Boletini”)                              

Kështu ekipi profesional në bashkëpunim me  ekipin financues, Këshillin për finansim dhe Këshillat përkatëse rajonale krijuan kushte optimale që Sistemi arsimor të funksiononte në  rregull. Ndërsa për shkollat e mesme në Rahovec dhe paralelet ne Krushë të madhe, varësisht nga kushtet dhe rrethanat, Këshillat e prindërve ishin kujdesur që të siguronin lokale mësimore në Shtepitë shkolla dhe në jamitë e qytetit. Kështu kishim krijuar rrjetin e përkujdesjes që mësimi të zhvillohet normalisht duke ua  mundësuar të rinjëve të shkollës së mesme që të arsimoheshin në kushte minimale pasi pushteti kishte bllokuar lokalet e Gjimnazit dhe kishte pamundësuar arsimimin e tyre normal në objekte shkollore.

Në këtë rrjedhë para çdo fillim viti shkollor ekipet e caktuara kujdeseshin që shkollat të pajiseshin me nevojat elementare për punë, që tekstet shkollore të silleshin në shkolla para fillimit të vitit shkollor së bashku me dokumentacionin tjeter shkollor, Amzat, ditarët, dëftesat, librezat dhe materialin tjetër ndihmës të sigurohej me kohë. Kujdes të veçantë i kushtohej Finansimit të  rregullt në shumën e përcaktuar dhe ate në DM pasi Dinari jugosllav për shkak të devalvimit drastik nuk ishte masë e vlerës së punës për arsimtarët shqiptarë. Këshilli për finansim arrinte që të siguronte deri në 70% të mjeteve buxhetore ndërsa prej Këshillit Qendror në Prishtinë si donacion merrnim 30% të mjeteve nga fondi i Qeverisë së Kosovës. Kjo ishte një arritje e mirë në këtë drejtim.

            Dokumente të kohës: Vendimi për dhënjen e pëlqimit për emërtimin, riemërtimin dhe rikthimin e emrave të shkollave në Kosovë

Në bazë të këtij vendimi u dha pëlqimi që edhe disa shkollave në Komunën e Rahovecit tu rikthehen emrat që kishin si Isa Boletini dhe të riemërtojë të tjerat që kishin emra jo shqiptarë dhe të imponuar.

Kështu në 5 shkolla u rikthyen emrat e vjeter dhe u riemërtuan, kurse në 7 të tjera nuk pati ndryshime.

Emërtimet dhe riemërtimet në shkollat e Komunës së Rahovecit në bazë të Vendimit të caktuar të Qeverisë së Kosovës

Qeveria përmes përgjegjësit të resorit për arsim dhe ekipeve qe ai udhëhiqte bashkë  me Aktivin e drejtorëve të shkollave e në bashkëpunim me segmentet tjera përcillte trendet dhe merrte masa që të përmirësoheshin parametrat aty ku kishte ngecje.

Në tetor dhe nëntor të vitit 1994, Qeveria kishte kryer misionin e vet dhe me sukses po vazhdonte qëndresen kundrejtë pushtetit serb në Rahovec. Sitemi arsimor po funksiononte, ai financiar po konsolidohej. Ndihmat dhe solidariteti mes shqiptarëve     s po ndërpritej, kurse ndihma nga mërgata po shtohej dita – ditë duke u shtuar dhe vullneti popullor për sendërtimin e idealit të Lirisë dhe Pavarësisë. Bota vazhdonte tutje monitorimin e gjendjes, sidomos në mbrojtjen e të drejtave elementare njerëzore dhe ushtronte trysni mbi Serbinë që të përmbahej nga represioni brutal.

Meqenëse Lufta në Slloveni e Kroaci, e  më vonë edhe në Bosnje, po merrte përmasa tragjike, para resorit të Mbrojtjes dhe Sigurise në komunë lindi nevoja e formimit të Shtabit të mbrojtjes dhe të sigurisë ku të dyja resoret dhanë kontributin e vet. Ato siguruan ndërlidhjet me shtabin e Mbrojtjes në Kosovë dhe  në bazë të udhëzimeve filluan përgaditjet taktike për t ju përgjigjur provokimeve që priteshin të ndodhnin.

Të provokuar nga policia serbe dhe oponentet tjerë shqiptarë në ndërvarësi të pushtetit serb në komunë u  perpoqën që me metoda të ndryshme të pengonin punen e suksesshme të Qeverisë dhe shumë herë antarët e saj ishin cak i keqtrajtimeve, rrahjeve dhe burgosjeve.

Aktivë ishin tre oficerët e sigurimit serb të Prizrenit në teritorin e komunës së Rahovecit dy prej të cilëve fatkeqësisht shqiptarë: Ivica Gerkoviq, Hasan Rrustemi dhe Osman Uka, të cilët me rrjetin e tyre u vunë në funksion të pengimit të Qeverisë komunale dhe sidomos të Shtabit të mbrojtjes.

Shtabi Komunal i Mbrojtjes në Komunën e Rahovecit

Fetah Berisha                                    Komandant i shtabit

Xhelal Canziba                      zv. Komandant

Esat Haxhijaha                     shef për Mbrojtjen teritoriale në komunë ( kapiten rezervë)

Rexhep Oruqi                                    shef për punët e sigurisë

Hamzë Morina                                 për ndërlidhje

Nahit Elshani                       për prapavijë

Xhemail Haxhimustafa         anëtar

Sali Sokoli                              anëtar

Gani Mullabazi                      anëtar

Shtabi ishte organ i Qeverisë Komunale që duhej të kryente punët operative për përgaditje në rast lufte dhe  përcillte gjendjen e sigurisë në Komunë në koordinim me komunat tjera përreth saj dhe angazhohej në bazë të Udhëzimeve të Ministrisë së mbrojtjes në Qeverinë e Kosovës përmes dokumenteve shumë konfidenciale (Sekrete) dhe ndërlidhjes me Koordinatorët e saj në Kosovë.

Fetah Berishen  vazhdimisht e ftonin në biseda informative, e shantazhonin dhe për çdo aksion e akuzonin. Kur me këto metoda  nuk arrinin ta gjunjëzonin filluan ta torturonin deri te denimi me burg, derisa në fund ndërmorrën edhe  masa më drastike, provuan ta eliminojnë, po asnjëherë nuk nxorën asgjë nga këto sekrete prej tij, pasi arsyetohej se ishte Kryetar i LDK së në Komunë, parti e regjistruar legalisht anipse e dinin se ai ishte kreu i gjithë këtyre organizimeve në Komunë. Heren e fundit e marrin në stacionin policor të Rahovecit dhe e rrahin pa mëshirë deri në alivanosje, për ta hedhur në rrugë në atë gjendje diku pasi errësohet qëllimisht që ta godasin makinat në lëvizje dhe të dilnin me alibinë se kishte  pësuar aksident. Po për fatin e tij të mirë, makina e parë që kalon e dikton se në rrugë kishte një njeri të shtrirë pa vetëdije dhe kur shoferi ndalon e merr vesh se ky ishte profesori i tij i dikurshëm i gjimnazit. Ky nxënës  e heq  shpejtë e shpejtë nga rruga dhe e dërgon deri te shtëpia e Ismet Tarës dhe  në Familjen e të cilit I jipet ndihma emergjente ku i  kurojnë plagët e hapura në trup nga lëndimet që kishte pësuar në stacionin e policisë dhe prej aty bartet në Spitalin e Gjakovës. Të njejten ditë policia kishte rrahur keq edhe vëllaun e Fetahut Kadri Berishën dhe aktivistin e devotshëm Ali Athemi nga Drenovci, të cilët i kishin bërë poashtu për spital.

Fetahun në Spitalin e Gjakovës mjekët e marrin seriozisht për shërim. Po as në spital Shërbimi i sigurimit serb si ndahet, por falë mjekut specialist Dr.  Fehmi Vula gjatë 15 ditëve me një përkujdesje dhe shërim intensiv arrin të ja lehtson plagët dhe pasi shërohet lirohet në shtëpi duke ju shmangur kontakteve me organet e sigurimit serb të cilat e kishin vazhdimisht në survejim.

Pos Fetahut e pësojnë edhe shumë të tjerë. Ukshin Hotin, policia serbe e rrahin disa herë dhe e maltretojnë derisa në fund edhe e burgosin. Nga ajo ditë ai më nuk është më ndër të gjallët, anipse nga burgu i Dubravës shpallet i liruar, ai edhe sot e kësaj dite llogaritet në të pagjeturit. E njejta ndodh edhe me Xhelal Canziben. Atij nga Qeveria komunale ku ishte kryetar i sugjerojnë që  të qëndrojë në Shqipëri dhe Maqedoni për hirë të sigurisë.   Por shpejtë ja vënë  kurthin në aeroportin e Shkupit, ku arrestohet nga autoritetet maqedonase me arsyetim banal për shumën e parave të gjetura me të cilat zhvillonte një biznes, për t ja dorëzuar policisë serbe, me ç rast bie e tërë Qeveria komunale. Nga këtu burgosen të gjithë antarët e Qeverisë dhe ndaj tyre shtrohen tortura të papara në Burgun e Prizrenit. Prej ku Gjykata e Qarkut në Prizren me aktgjykimin nr. 9/95  i denon: Xh. Canzibën, 6. 6 vjet; R. Oruqin, 6 vjet; E. Haxhijahën, 6 vjet; Xh. Haxhimustafën 5 vjet; N. Elshanin 4.6 vjet; bashkë me  antarët tjerë të Shtabit të mbrojtjes në Rahovec: G. Mullabazin, 5 vjet; S. Sokolin 5. 6 vjet dhe dhjetra të tjerë. Derisa Fetah Berisha dhe Hamzë Morina që gjatë bastisjes në shtepitë e tyre nuk ishin gjendur, ishin arratisur në Shqipëri  e Ibrahim Kryeziu ishte strehuar dhe fshehur për disa kohë në Kosovë.

Në Aktgjykimin nr. 9/ 1995 ( 208 faqesh), Gjykata e Qarkut në Prizren denon  5 antarë të Qeverisë komunale në Rahovec me mbi 28 vite burg dhe 2 antarët tjerë të Shtabit të mbrojtjes dhe sigurisë me 9 vjet e 6 muaj, pra afër 40 vite burg, pa llogaritur edhe dhjetra tjerë të implikuar me burgim nga 1 deri në 4 vite

Maltretime, rrahje dhe burgosje  pati në stafin e shkollave, sidomos të Shkollave të mesme si shkas i dokumentacionit, dëftesave dhe vulave me shenjën: Republika e Kosoves, si dhe për çështje tjera më banale, që ishin si pretekst për dhunë dhe frikësim. Por ajo që u interesonte më tepër ishte Shtabi komunl i mbrojtjes që funksiononte  dhe pregaditej për vetëmbrojtje në rast eskalimi të luftës e cila pritej, nga që skenaret ishin të gatshëm pasi konflikti ushtarak në Republikat tjera po ndodhte e pritej që këto flakë të luftës të zbrisnin edhe në Kosovë, aty ku kishte filluar kriza për shpërbërjen e Jugosllavisë. Që domosdo dhe do të ndodhë.

Një ndihmë veprimtarëve të palodhshëm u vinte nga organizata ndërkombëtare të instaluara në Kosovë për të mbrojtur liritë dhe  të drejtat të njeriut. Ndër to “Amnesty Internacional” e cila kërkonte nga autoritetet shtetërore Jugosllave të përmbaheshin ndaj dhunës së shfrenuar. Amnesty Internacional kishte dërguar Raport të veçantë edhe për Fetah Berishën ndaj të cilit ishte ushtruar dhunë e pa parë, ku kishte kërkuar nga autoritetet shtetërore serbe dhe ish jugosllave që të përmbaheshinn  dhe të respektojnë të drejtat dhe liritë njerzore në Kosovë që përgjatë tërë kohës ishin lënduara rëndë, pasi RSFJ e asaj kohe ishte nënshkruese e Konventave ndërkombëtare për Mbrojtjen e të drejtave dhe lirive njerzore!

Dokument: Raporti i detajuar i “Amnesty Internacional” që dëshmon për burgosjen dhe përndjekjen e vazhdueshme të njërit nga veprimtarët e palodhshëm të Rahovecit që nga viti 1981 e deri me arratisjen në Shqipëri.

Derisa Shtabi i përgjithshëm i mbrojtjes në Kosovë kishte rënë qe me 1993 dhe oficerët madhorë Hajzer Hajzeraj, Haxhi Ferati, Zaim Berisha … etj. ishin burgosur e Koordinatoret e saj për komunat përkatëse bashkë me Adem Shalën ( me pseudonimin “Arsimi”) që ishte koordinator edhe për komunën e Rahovecit kishin kaluar kufirin nga Maqedonia në Shqipëri, Shtabi I mbrojtjes në Rahovec kishte ngrirë aktivitetin me urdhër të koordinatorit të lart cekur. Po këtë vit kishte rënë edhe Shtabi i Mbrojtjes në Suharekë dhe ishte burgosur Ukë Bytyqi me te cilin kishim bashkëpunim të ngushtë, derisa në nëntorin e vitit 1994, me dorëzimin e Xhelal Canzibes nga autoritet maqedonase, bie edhe Qeveria komunale e Rahovecit dhe filluan të ndiqen kryesisht pjestarët e Shtabit të mbrojtjes dhe ata të sigurise në komunë e zingjiri  burgosjeve shkon edhe në komunat fqinje, në Prizren, Dragash, Suharekë e vende tjera. Fetah Berisha dhe Hamze Morina nuk gjenden në shtëpitë e tyre  dhe u kindnapohen vëllezërit Kadri Berisha e Xhafer Morina, të cilët në ndërkohë i lirohen, derisa me sugjerimin e Fehmi Aganit  Fetahu dhe Hanza kalojnë në Shqipëri ku vazhdojnë aktivitetin derisa dhjetra të tjerë burgosen dhe denohen me shumë vite burgim. Me këtë rast, pas rënjes së Shtabit të mbrojtjes në Kosovë me 1993 bije edhe ai  i Sigurisë në tërë Kosovën, në nëntor 1994.

Por me rënjen e Qeverisë komunale dhe burgosjen e saj, veprimtarët qe kishin mbetur e që kishin vepruar në strukturat komunale edhe më herët vazhdojnë të qëndrojnë dhe krijojnë rishtas strukturë të re qeverisëse në komunë duke stabilizuar gjendjen pas burgosjes së Qeverisë së parë komunale dhe pjestarëve të Shtabit të mbrojtjes, për ta vazhduar punën suksesshëm duke  ju kundervënë sistemit okupues në komunë ashtu si dhe në tërë Kosovën. Një pjesë e tyre do t i bashkangjiten më vonë Luftës çlirimtare

Akti i tretë:

Lufta çlirimtare dhe sakrificat që bënë shqiptarët në përpjekjet e fundit për Liri e Pavarësi do të jetë një kapitull i veçantë edhe për Rahovecin i cili nga qytetet kosovare  ishte më i prekuri gjatë luftës. Në fakt ishte një provë për përhapjen e luftës në pjesët urbane të Kosovës që kishte sjellë mjaft viktima nga popullsia e pambrojtur.

Me shkas:

Kanë kaluar 3 dekada nga krijimi i kësaj Qeverie, por ende mbahen mend për të mirë  puna e saj efektive dhe besimi që qytetarët e Rahovecit kishin në të. Ishte krijuar një pushtet moral që nuk mbahet mend të ketë ndodhur diku tjeter përnga mirëbesimi që kishte krijuar me masat e popullit. Nga ky mirbesim i krijuar ata po i linin në dispozicion tërë kapitalin që kishin për t ja mundësuar këtij pushteti moral punën e pandërprerë drejtë fitores. Fitore e cila me ndihmen e faktorit kyq ndërkombëtar u kurorëzua me sukses në fundshekullin e kaluar falë rezistencës aktive dhe  Luftës çlirimtare. Luftë e cila falë edhe ndihmës së aleancës më të fortë në Botë – NATO – s   si engjëll shpëtimtar, me të cilët u realizua ëndërra që kërkuam  ndër shekuj, Liria dhe Pavarësia e Kosovës.

Ky shkrim bëhet në shenjë përkujtimi të këtyre përpjekjeve titanike që filluan para 3 dekadave dhe do të mbesin shembull i papërseritshëm dhe i pa parë në Historinë e popujve të Europës. Qëllimi parësor është përkujtimi i këtyre sakrificave të kohës, për të mos i mbuluar pluhuri i harresës dhe t u lihet gjeneratve një pasqyrë reale e asaj që ka ndodhur në realitet.

Popujt që harrojnë u përseritet historia në mënyrë tragjike!

Shkruan:  Nafi  Çegrani

Skicë

KOHA  DHE  VLERAT

(…Gadishulli i Ballkanit ,ose Gadishulli Ilirik, është një rajon gjeopolitik dhe kulturor i Evropës Juglindore i cili shtrihet në Evropën Jugore dhe ka formën e një trekëndëshi, që futet thellë në Detin Mesdhe, midis Detit Adriatik. Detit Jon në perëndim, dhe Detit Marmara madje edhe Detit Egje në lindje, e që me dekada ishte nën ombrrellën e madhe komuniste të ideologjisë kominterniste, ku dirigjonin Moska dhe Beogradi ).

… Në fshatrat e varfëra shqiptare të bjeshkëve thepore të Malit të Thatë apo të Sharrit kreshnik, në shpatet e Lubotenit e të Korabit, torturave të UDB-së, proceseve të tmerrrshme bolshevike të saj, u nënshtroheshin edhe kosovarët, siç i nënshtroheshin në Shqipëri, gjatë regjimit me ideologji staliniste e moskovike të Enver Hoxhës dhe Partisë së Punës, e formuar me direktivën e KOMINTERNIT dhe sipas shijes së Stalinit, madje edhe përmes shijeve të  Titos, Miladin Popoviqit, Tempos, Rankoviqit etj. që bënin kërdi në mesin e popullit të vuajturë në Gadishullin e Ballkanit.

Nuk mund të përjashtohen këtu as dhëniet e marrjet me popujt e tjerë në kulturë, për të njëjtën kohë, dhe e tërë kjo ka të bëjë me stuhitë dhe valët  e detit që fryjnë me aromën e nargjilesë  dhe mediteranit që nga Ura e Gallatës dhe Anadollit  gjer në brigjet shqiptare ku kryqëzohen kultura dhe civilizime të hershme, që nga kohërat e Arbërve të Mesjetës ku vërejmë shenja simbolike të kultit të diellit,  të hënës ose të detit të tërbuar , dhe acare të vazhdueshme të cilat plotë ngrica përplaseshin mbi ballin e rreshkur të barit dhe tufës së tij!

Natyrisht duke jetuar me droje, me frikë, ngaqë njeriu nuk guxonte të jetonte me traditat dhe normat e identitetit të tij si racë,  sepse sundonin kohë tjera, sundonin të huajt e ardhur këtej që tanimë pas shekujsh e dekadash, sllavo-komunistët (serbosllav dhe sllavomaqedono-bullgar) kishin sjellur ideologjitë e tyre “modern” me pikëpamje djalli  dhe  me rrënjë nga Karpatet  bollshevike!

***

Në thellësitë e shumë ngjarjeve historike, kohë carash e sulltanësh, kraljash e regjimesh,  mbeten thellë shenja të madh në kujtimet kolektive të popujve të Ballkanit, sidomos për kohërat para dhe pas  zgjerimit apo edhe pas rënies së Perandorisë Otomane. Nga fundi i shekullit 16, ai ishte bërë forcë kontrolluese në rajon, edhe pse ajo ishte përqendruara rreth Anadoll. Shumë njerëz në Ballkan dhe Karpatet vendin e heronjve më të madhe të tyre popullore në epokën e as sulm ose tërheqje të Perandorisë Osmane. Në shekujt e kaluar disa, për shkak të luftrave të shpeshta osman në Evropë dhe rreth luftuan në Ballkan, dhe krahasuese izolimin Osmane nga përgjithshme e parë ekonomike (duke reflektuar zhvendosje të qendrës tregtare dhe politike të Evropës e gravitetit ndaj Atlantik), Ballkani, si në aspektin kolektiv, madje të kombeve, kulturave dhe traditave të tyre ka qenë më pak e zhvilluar si pjesë e Evropës.

Vendet e Ballkanit filluan të rifituar pavarësinë e tyre në shekullin e 19 (Greqia, Serbia, Bullgaria, Mali i Zi), dhe në një Ballkan League 1912-1913 reduktuar e Turqisë në territorin e vet i pranishëm në masë të Luftës së Parë ballkanike. Lufta e Parë Botërore u nxit në vitin 1914 me vrasjen në Sarajevë (kryeqyteti i Bosnje dhe Hercegovinë) e Franc Ferdinandit Archduke të Austrisë. Perandori osmane ishte një nga tri partitë më të rëndësishme të pushtetit qendror. Një kontribut të rëndësishëm drejt fitores mirëkuptim u zhvillua në rajon, pasi Greqia u bashkua luftës në vitin 1917, me kapitullimin e Bullgarisë dhe perandorinë osmane, gjë që çoi në kapitullimin e shpejtë të Austro-Hungarisë.

Suksesi greke kundër forcave të Boshtit gjatë Luftës së Dytë Botërore, dhe shqiptarë të mëvonshëm, greke dhe serbe të rezistencës, e ndryshuan kursin e luftës dhe iu dha aleatëve një hap vendimtar drejt fitores. Pas Luftës së Dytë Botërore, Bashkimi Sovjetik dhe komunizmi ka luajtur një rol shumë të rëndësishëm në Ballkan. Gjatë Luftës së Ftohtë, shumica e vendeve në Ballkan ishin të sunduara nga sovjetiket i mbështetur nga qeveritë komuniste. Greqia mbeti jo vetëm vend Sovjetik, por ishte edhe i vetmi vend në Evropë në të cilën luftë e ftohtë u “nxehta” për shkak të luftës civile greke.

Me pushtimin e tokave të Ilirisë nga Bullgarët dhe Sërbët,  filloi një qëndresë e pa shembullt Iliriane, duke krijuar një gjysëm harrku  të krahut të djathtë të Drinit të zi, si një unazën mbrojtëse të trevës së  Gollobërdës së Dibrës. Pra Arbëria ishte kthyer tashmë në një shesh lufte. Dhe në vitin 1330-të perandori bizantin urdhëroi që në kështjellën e Dibrës  dhe mbi Kala të Tetovës të vendoseshin garnizone ushtarake Bizantine.

Historinë e një populli dhe origjinën e tij  nuk mund ta vjedhësh, ta tjetërsosh, dhe nëqoftë se arrin ta tjetërsosh prap se prap një ditë do të dalë në shesh. Në një libër të një historiani të huaj kam lexuar se “historia e grekëve një ditë do të shkruhej nga e para.”Besoj se është shumë e qartë thënia e këtij historiani dhe nuk do më koment. Pra duket shumë qartë se pushtimet e huaja sa herë që kanë ndodhur kundrejt nesh kanë lënë gjurmët e tyre. Rasti i mësipërm tregon qartë se pas largimit të Romakëve kemi një ndërhyrje tjetër nga ana sllave dhe këto ndërhyrje ne i lidhim edhe me emrërtimet slave ose ndryshim toponimesh që janë bërë, e   të cilat duhet shumë punë e kohë për përmirësime dhe kthim në gjëndje të ma parshme origjinale e autoktone shqiptare… Stuhitë dhe rrebeshet e kohës gjatë shekujve, nuk kalohen lehtë e pa pasoja. Ato janë si  një dridhje  e fuqishme toke e përzier me  erëra të forta dhe me valë të mëdha e të larta deti, të cilat shkatërrojnë çdo gjë që hasin para vetit.Përballë stuhishë të tilla dhe lufte vihen edhe popujt dhe perandoritë e ndryshme. Kjo ndodh edhe me fiset dhe popullin shqiptarë, duke u përplas here këndej e here andej monopateve të Ballkanit.  Nuk di pse po i flas disa gjëra kështu, por që jam i mendimit se,  të gjithë  këto  duhet t’i  lexoni dhe t’i  dijmë nga ky libër që po shkruaj. Por… duhet të dini edhe çdo  gjë më tepër, që ka të bëjë me stuhitë e jetës  dhe detin e tërbuar plotë tufane, e që lidhen me fatin tragjik, me fatumin e shqiptarit, edhe atëherë kur ishte bari delesh ose dhijar, edhe atëherë kur ikte nga hataja e tmerrreve dhe thikave të gjata të kriminelëve gjakatar greko-sllavo rus, duhet të shikoni dhe hedhni sytë, shikimet  të ishin edhe përtej kufijëve të horizonteve dhe stinës! Ishte gjallë atëherë dinastia e Mehmet Ali Pashë Tepelenës. Atëherë kur  shqiptarët u dëbuan prej hordhive greke  duke  lënë pas Çamërinë, shtëpiat, vatrat e lashta dhe varre të djegura, njashtu sië u larguan me dhunë edhe shqiptarë  nga trojet e tyre stërgjyshore, që nga Toplica e Vranja, nga  Molla e Kuqe në afërsi të  Nishit, në shekuj u dëbuan me dhunë, dhe gjithëåka mbeti histori…

Nëpër stuhi luftërash, konfliktesh dhe armiqësish, i vuajtur dhe i syrgjynosur, i lidhur në pranga, i robëruar e i shkelur, i djegur në barikada luftërash më barbarë e duke u kalamendur nëpër vorbulla jete dhe varre të djegura nëpër nëntë rrathët e ferrit, shqiptari e shkroi historinë e vet të bujshme me tragjedi, ndërkohë që perandoritë e ndryshme, cara e kralja, ose në vazhdë me ato rrëmete,  edhe shërbimet e tyre sekrete shkonin e vinin vërdallë duke e vrarë shqiptarin më shumë se plumbi, duke ia mohuar e falsifikuar historinë, duke përbaltur dhe denigruar pjesën më të shquar dhe më të ndershme të popullit tonë të shumëvuajtur…

Kosova dhe Çamëria, për shqiptarët janë dhe mbetën dielli i jetës së tyre, janë një pjesë e gjymtuar e trupit të tyre… Raca shqiptare, nëpër shekuj ka qenë dhe vazhdon të jetë faktor me rëndësi në Ballkan. Madhështia e qenies sonë shpirtërore e kombëtare është historike, siç është historike edhe çështja shqiptare. Gjithnjë i përbuzur dhe në rrrezik jete, shqiptari e ka shkruar dramën e madhe dhe të përgjakshme të trungut të vet, duke e ruajtur altarin e arbrit dhe lirinë, që donin t’ia rrëmbenin të tjerët. Lindte dhe ringjallej nga hiri si Feniksi, ose bëhej Promethe, që të bënte dy jetë e të vdiste vetëm një herë…  Sërish stuhi. Sërish shpresë dhe plotë ëndërrime.  Mbi një ëndërr dhe fate njerëzish lind një tjetër dhe sërish vijnë pranverat e vonuara edhe për bariun i cili me tufën e tij të deleve, ca dhi dhe një cjap ishin  gati për t’u nis kah bjeshka , atje ku do kalonin muajt e verës në stane, mbi bjeshkët baritore të Sharrit!

… Ishte kohë djajsh, por që është ajo më tragjikja dhe e keqja se edhe Sllavja dhe Ristja kishin kallauzët e tyre në fshat si Zilko (R.) Rezilin, i cili kishte miqësi me komandir Zdravkon  nga Vollokovia, fshat sllavomaqedon dhe bullgar dhe Despodin e Pozharanit, madje  Zeqiri i Litës  si kmet i fshatit me disa zagarë të tij, kishin  bashkëpunim të fshehtë  me disa zollumqarë të sistemit të kohës, të cilët kishin edhe përfitime  nga plaçkat që i  kanë ndarë  bashkë. Dhe,  një ditë mëngjesi herët, ende pa zbardhë dita, banda e tyre ia kishin mësyer fshatit, të armatosur me thika dhe nga një pushkë të prodhimit bullgar. Qent e fshatit lihnin nga çdo anë si të tërbuar, e kjo nuk u dukej shenjë e mirë  për fshatarët e varfër. Të pranishmit ulën kokat duke u thelluar në mendime se këtu  diçka po ziente, se këtu, tanimë ishin kohëra të trishtueshme devijante, e që sistemet dhe perandorëtë e shoqërive injorante ishin vetëm një adhurim i frikshëm…

***

Puna e bariu është ndër profesionet më të lashta tek ne shqiptarët, dhe kjo do të thotë, të jesh njeri me përkushtim për tufën, t’i duash delet ose të jesh dhijar i mirë, t’i duash qengjat dhe cjapin, duke filluar të jetosh bashkë me to dhe duke e mbajtë mbi supe rrebeshet e kohës dhe peshën e maleve, të jesh i fortë si shkëmbi që u bën ballë stuhive dhe rrëmujave që fryjnë gjithandej si tufane!

Me shekuj e shekuj shqiptarët si race e veçantë, duke jetuar si shiponja në maje kreshtash, në gryka malesh dhe pllaja, ose në rrënza të gjata bjeshke kanë bërë stane dhe janë marrë me blektori, duke ruajtur dhen e dhi… Delet apo tufa e dhive kanë qënë jeta e tyre ! I kullotnin sukave duke i ndjellë bariu me jehonën e fyllit, e në mbrëmje vonë, me perëndimin e diellit, ktheheshin tek stani varg e varg me blegërimën e tyre, ku bareshat i mbanin në rradhë duke i mjelur, e me qumështin e tyre përgatisnin bylmetin…Blektorët tanë kishin dobi edhe nga mishi dhe sidomos leshin që e grumbullonin gjatë pranverës së vonë, kur i qethnin delet e e tyre. Ajo ditë ishte e veçantë dhe gazmore për barinjt e bareshat shqiptare të cilët jetonin me harenë dhe brengat e tyre mes malesh, ku stanet strukeshin si kosherre bletësh…!

Gjatë mijë vjetëve të jetës shqiptare, delet dhe barinjtë duken të përhapur në tërë sistemet malore me gryka dhe shpatie, me bjeshkë baritore dhe krroje, jetonin barinjët shqiptarë. Të njohur i kemi , sidomos ata të Opojës, Prizrenit e Dragashit dhe andej majave të Sharrit gjer tek pellgjet e Korabit, Lubotenit , Maja e Zezë dhe gjer në Grykën e Kaçanikut. Të gjithë barinjt e këtyre maleve etnike jetonin me kulturën dhe traditat e tyre, nga një nga kulturat e para të barinjëve nomadë në Luginën e Beqesë. Disa dele u integruan në fermën e familjes së bashku me kafshë të tjera të tilla si pula dhe derra. Për të mbajtur një tufë të madhe, delet duhet të jenë në gjendje të lëvizin nga kullota në kullota. Kjo kërkonte zhvillimin e një profesioni të veçantë nga ai i fermerrit. Detyra e barinjve ishte që të mbanin kopenë e tyre të paprekur, ta mbrojnë atë nga grabitqarët dhe ta udhëzojnë atë në zonat e tregut në kohë për prerje. Në kohët e lashta, barinjtë zakonisht milingonin delet e tyre dhe bënë djathë nga ky qumësht; pak barinj ende e bëjnë këtë sot.

Në shumë shoqëri, barinjtë ishin një pjesë e rëndësishme e ekonomisë. Ndryshe nga fermerrët, barinjtë shpesh ishin pagues, duke u paguar për të parë delet e të tjerëve. Barinjtë jetonin gjithashtu larg shoqërisë, duke qenë kryesisht nomadë. Psh. Dikur blektorët shqiptarë nga treva e Pollogut, tufat e tyre gjatë stinëve të ftohta me dëborë, i çonin në vendet më të ngrohta si nomadë, duke i kullotur shtigjeve përtej majës së Taulit, përtej Velesit , brigjeve të Vardarit, gjer në pllajat e Gjevgjelisë. Por, që shpesh hasnin edhe në problem me grupe njerëzish të vendeve gjithandej të cilët ua grabisnin delet, duke u bërë ngatërresa nga më të ndryshmet, sidomos nga shkaku që këta barinjë ishin shqiptarë. Pra, të ishe barinj, nuk ishte lehtë, sepse ky profesion shte kryesisht një punë e meshkujve të vetmuar pa fëmijë, kështu që barinjtë e rinj duhej të rekrutoheshin nga jashtë. Barinjtë ishin më së shpeshti djemtë e rinj të fshatarëve që nuk trashëgonin asnjë tokë. Në shoqëritë e tjera, çdo familje do të kishte një anëtar të familjes për të kullotur kopenë e saj, shpesh një fëmijë, të rinj ose një plak, i cili nuk mund të ndihmonte shumë me një punë më të vështirë; këta barinj ishin plotësisht të integruar në shoqërinë malësore. Barinjtë normalisht do të punonin në grupe ose duke kërkuar një tufë të madhe, ose secili duke sjellë të tyren dhe duke bashkuar përgjegjësitë e tyre.

Në kohët moderne, barazia ka ndryshuar në mënyrë dramatike. Heqja e tokave të përbashkëta në Europë në shekullin e tetëmbëdhjetë dhe të nëntëmbëdhjetë u zhvendos nga nomadë të pavarur tek punonjësit e pasurive masive. Disa familje në Afrikë dhe Azi kanë pasurinë e tyre në dele, kështu që një djalë i vogël është dërguar për t’i mbrojtur ata, ndërsa pjesa tjetër e familjes kanë tendenca për punë të tjera…

Në territoret shqiptare, banorët, posaçërisht ato të veriut, jetonin për mijëra vjet si barinj, duke shpjeguar kështu rrobat e leshta, ose “tirqet”. Naim Frasheri ishte i pari që prezantoi kulturën e bariut shqiptar në libra e romane shqip. Barinjtë shqiptarë kontribuan shumë në kulturën e folklorit shqiptar, ku u bënë gjithçka nga rrobat , veshëmbathja me xhamadana, xhurdia të leshta dhe koprane të qepura nga qasha…

Malet që përfshihen në Gadishullin e Ballkanit për dhijarët dhe barinjët e tufave të deleve, rëndësi kanë gjitha  malet e Shqipërisë gjer në shpatie e gryka të Bjeshkëve të Nemura ose gjithandej e përten Grykës së Rugovës, si dhe ato të sistemit sharropin nga nga pllajat e Dragashit dhe Opojës, duke u thelluar sukave dhe grykave të Korabit,  Maja e Zezë, Luboteni e gjer në Karadak të Shkupit, të cilat janë vargmalale të larta, të pjerrëta, të rrëpinjta, të cilat ulen shkallë-shkallë në drejtim të ultësirës së Pollogut me ara të buta ku kultivohen të bardha dhe grunjere, sipër dhe poshtë Tetovës dhe Gostivarit.

(…Identiteti i Ballkanit është e dominuar nga pozicionin e saj gjeografik, historikisht zona ishte i njohur si një udhëkryq i kulturave të ndryshme. Kjo ka qenë një nyje midis organeve latine dhe greke ose të  Perandorisë Romake, destinacionin e një fluksi masiv të sllavëve paganë, një zonë ku ortodokse dhe katolike Krishterimi u takua, si edhe si pika e takimit mes Islamit dhe Krishterimit).

Kur po i afroheshim rrëpinës që ndante Sukën me Liqenin, në rrahën ku mrizonin bagëtia, Vlera e Çmendur më tha se aty merrrte fund rruga e Kolonelit të vrarë. Në pjesën e poshtme, ku hidhen karmat e cofëtinave, ishte hapur një gropë për të.

Këtu, nuk mjafton që të vrasin mizorisht, por edhe të nënçmojnë tmerrrësisht. Kjo i pëlqen turmës së mjerë! Tallandisën nga kjo ndjenjë!

Nuk po u besoja veshëve, sado që sytë ma zinin një grumbull dheu të freskët përballë…

Malet e Sharrit përfaqësojnë një zinxhir malesh që shtrihen nga pjesa jugore e Kosovës dhe Maqedonisë veriperëndimore në Shqipërinë verilindore.

Malet e Sharrit janë të famshme për relievin e tyre të thyer dhe majat e larta malore, dhe kanë rëndësi të madhe për gjithë mjedisin përreth për faktin se aty gjenden burimet ujore nga ku ushqehen lumenjtë e rajonit. Këto male bëjnë lidhjen midis tre zonave të mëdha ujëmbajtëse dhe janë të pasura me burime, lumenj, liqene dhe ujëvara. Një nga liqenet e ngrira më të mëdha në Malin e Sharrit është Liqeni i Livadicës, i cili gjendet menjëherë poshtë majës me të njëjtin emër në Kosovë. Liqeni është 230 m i gjatë dhe 120 m i gjerë, ndërsa thellësia e tij shkon deri në 7.3 m. Rrëketë dhe lumenjtë e shumtë rrisin nivelin e ujërave të tyre gjatë periudhës së shkrirjes së dëborës. Rrjeti hidrologjik i Malit të Korabit është shumë i dendur dhe karakterizohet nga përrenj të mëdhenj me prurje gjatë gjithë vitit, si dhe nga rrëke të vogla me prurje të përkohshme në stinën e shirave dhe në periudhën e shkrirjes së dëborës. Përroi i Veleshicës është më i madhi dhe është i mbushur gjatë gjithë vitit me ujë që mblidhet nga fushat e Korabit, Sorokolit dhe nga pjesa më e madhe e zonës kryesore perëndimore që gjendet në territorin e komunës së Kalasë së Dodës, për çfarë shpesh më rrëfente babai im gjërat më interesante të cilat i kishte përjetuar , duke u endur e kaluar shtigjeve të kësaj ane si i ri.Sepse këtej ka qenë e vetmja dhijare e cila i ka lidhur në rrugët malore për të vajtur në Tiranë apo në anët e Lurës…! Përveç përrenjve të kësaj zone, ka edhe shumë përrenj të tjerë të vegjël me rrjedhje sezonale dhe me ujë të pakët, nga të cilët malësorët e pllajave të gjata janë furnizuar me ujë për pije, për nevojat e staneve dhe bagëtive të tyre Të gjithë përrenj e prrocka kalojnë kund rrëzë shkëmbinjësh dhe të lakuar, derdhen në Drinin e Zi.

Kokëfortësia e kohërave dinake kominterniste !

Në kampin fushor, në hyrje të  Shkupit kah Gryka e Dervendit, gjeneralat bullgarë me përcjellësit e tyre, çadrat i kishin vendos në rudinën e fshatit tim, the nga aty, sa herë që u kujtohej, vërsuleshin duke prerr ndonjë kokër delje apo dhie, piqnin mish tek rrëza afër Dushkut të Eminit, aty  kishin zaptuar edhe ujin e ftohtë të Burrimit i cili delte nga shkëmbinjt e maleve të Opalit e  të cilët gjatë tërë  natës  bëheshin si të çarë duke  pirë , ishin shtrirë të dehur. Sharjet e tyre shoviniste ndaj popullatës vendase dëgjoheshin gjer në fshat. Edhe fëmijët dukeshin të trembur fare, dhe gjatë netëve të trishtuara nuk i zënte dot as gjumi. Pleqët më kot krekoseshin, dukeshin të friksuar fare.

Vukosavi, një kapiten serb, ishte ndier i fyer se Mbreti bullgar kishte dërguar një  rreshter dhe jo një autoritet më të lartë për negociata lidhur me pjesëmarrjen e fshatarëve shqiptarë në luftë.

Megjithatë kishte pranuar të bisedonte. Pasi ishin ulur në vendet e caktuara, në çadër kishin hyr tri femra shtat hedhura, me flokët të lëshuara përposh dhe me paraqitje krejt të shfrenuar, të sjellura nga anët e Crna Travës.

Njëra nga ato u kishte vendosur para gotat e metalta, tjetra  i kishte mbushur me verë dhe e treta i kishte përshëndetur, duke lëvizur e duke përdredhur shtatin para tyre… Stuhia  ballkanike po frynte disi me tërbim, sikur të paralajmëronte një hata që vjente përtej sukave  me maja thepore  të Taulit që formonin një system kodrash të lidhura si kurora gjer tek Gryka e lumit Iliridë, e që sllavët e kishin  emërtuar me toponimin  tyre “Gryka e Matkës” !

– Eh kakvo telo i kakvi gradi imaat! (Oh, çfarë trupi dhe çfarë gjoksi kanë)-, kishte thënë Vukosllavi  duke ngritur dollinë, ndërkohë që një femër zeshkane iu kishte ulur në prehër.  Kapiteni bullgar ishte ngritur në këmbë në kohën e dollisë, ndërsa Vukosllavi vetëm kishte drejtuar shtatin e bëshëm dhe në vendin ku ishte ulur dukej më i lartë se kapiteni, i cili ishte më i vogël me trup dhe përballej me cinizmin e kalorësit serb, që paraqitej me fodullëk se ishte  kapiteni i kryqtarëve.

… Gjatë bisedimeve  që kishin pasur me prijësit bullëgar dhe ndihmës së premtuar nga ata, si dhe bindjes që kishin krijuar se në muret e qytetit do të prisnin mijëra luftëtarë nga mbarë Rusia dhe Karpatet, të sigurt në fitore, ata nuk kishin paramenduar se gjatë rrugës mund të hasnin në ndonjë rezistencë. Grupet guerile të  ushtarëve  shqiptarë që kishin që kishin përjetuar edhe dyndje të tmerrrshme që nga Çamëria e gjer në Daradani, edhe aq më keq kishin përjetuar ardhjet dhe dyndjet e mijëra sllavëve nga  nga Banati e Shumadia, nga Nishi e Toplica, duke përfshirë këtu vendosjen e tyre edhe në anët e Rashkës dhe Sanxhakut, në anët e Moravës dhe Karadakut në fushëgropën e Shkupit, të shtrirë edhe më tej në viset jugore kah Velesi dhe Manastiri gjer në buzët e liqenit të Prespes dhe Dojranit: kishin raportuar se një forcë e madhe njerëzish, jo vetëm ushtarë por edhe gra e fëmijë ishin nisur për të shtegtuar drejt  Fushëgropës së Pollogut.Shumë prej tyre kishin raportuar se ajo forcë njerëzish ishte e çakërdisur, e dezorientuar dhe krejtësisht e shthurur, por ishte shumë mirë e armatosur, të gjithë kishin mburoja të metalta  e pancirë mbrojtës. Syrit të vëzhguesve turq nuk u kishte shpëtuar pa u vërejtur edhe fakti se kuajt mezi lëviznin nga ngarkesat, stolitë,  madje edhe armatimet e metalta me të cilat ishin veshur sipëri  kuajt e kalorësisë së lartë. Në përshkrimin e tyre të gjithë vëzhguesit pajtoheshin me një pikë se grupet ushtarake shqiptare  të pozicionuar rreth lumit Vardar dhe Iliridës me të gjithë vullnetarët malësor të Sëllarrevës, Gurguricës, Koritës, Strajanit, madje Çajla, Vardaria e Podgoria me Çegranin, më tepër dukeshin si ushtrarë të pathyer dhe të guximshëm e trima, që ktheheheshin me trofetë e fitoreve ndër  beteja,  sesa ushtritë sllavoserbo bullgare që  i kishin përballë.

Nga informatat që kishim, kuptuam se në çadrat e tyre të rrethuar me pisha të Petriqit ishin të pranishme edhe disa femra gjysmë lakuriqe, të cilat dukej sikur përkujdeseshin të venin rregull  mirëmbajtje dhe ushqimi brenda çadrës së madhe ku pushonte  Car Borisi.

– Sa ushtarë ka Brigada e guerileve shqiptare?-, kishte pyetur ai.

– Ata janë rreth  12.000 mijë, ndërsa ne rreth 19.000,- ishte përgjegjur  gjenerali Kamenov.

Vukosllavi kishte qeshur me zë dhe nuk i kishte dhënë rëndësi pranisë së tre të huajve edhe pse dyshonte se në rastin konkret mund të ishin dy spiunë, që kishin ardhur për të parë kampin nga brenda. Kjo madje i shkonte për mend që të fliste në superlativë dhe për të treguar epërsinë e ushtrisë së tij nga ana e Serbisë, duke i dhënë akcent të veçantë për luftë edhe Arradhës së tyre të cilët gjendeshin të vendosur në livadhet e Crna Travës.

-Nesër u dërgoj disa kalorës dhe bisedojmë për kushtet  e dorëzimit apo bashkimit me ne. Mirë që nuk jeni turq, edhe pse një farë e ligë jeni të gjithë, iu kishte thënë një  oficer i Komandës bullgare derisa ata po largoheshin. Përcjellësi i rojave të jashtme i kishte shoqëruar deri në dalje të Kampit, dhe ata ishin nis dhijaresë me gurishte drejtë brigjeve të lumit Crna, duke mbajtur si orientim  Majën e Zezë të Sharrit.

Një histori e tillë plot acar e ngrica akulli, rrëmujë e rrëmete uraganesh e stuhish që kanë fryrë të tërbuara mbi ballin rrënduar me rrudha e brenga jete dhe ekzistence në luftën për mbijetesë, i tërë fati i shqiptarit i përcjellë ndër shekuj e dekada ka qenë nën vrojtimin dhe ndikimin e kombinacioneve të betejave  serbo-sllav, me qëllim që  çështjen shqiptare në analet politike dhe diplomatike të mbetet e ndërlikuar dhe e pazgjidhur, duke u  bërë hije në sytë e Perëndimit, në veçanti përpara shteteve si SHBA, Anglia, Gjermania, Franca, etj.

Njashtu edhe politikat e fshehta, ato diplomatike e në veçanti, të spiunazhit në gjithë Ballkanin dhe më gjerë, sidomos pas ardhjes së sllavëve të jugut nga Karpatet në troje tona, sidomos serbosllavët dhe sllavo-maqedonasit me prejardhje bullgare, u ndeshën me shqiptarët etnikë në shekuj, u bënë përplasje të mëdha dhe u zhvilluan luftëra tmerrri dhe vdekje me prapavija të errëta, që edhe sot e kësaj dite, kanë specifikat e interesit të blloqeve dhe fuqive të mëdha, në rrethana të ndryshme Shqipërinë dhe shqiptarin i kanë përdorur si monedhë për të larë hesapet e tyre, si kurban në shtigjet e Ballkanit me male të egra. Me të vërtetë Shqipëria është “një pikë e vogël” në hartën gjeografike të botës, por pikë e madhe dhe me rëndësi për sa i përket kulturës njerëzore, tolerancës dhe shpirtit human si komb e si popull me specifikat e veta historike të traditës, gjuhës,   kulturës me përmasat ballkanike dhe europjane. Shqipëria si tërësi gjeografike në këtë cep të Ballkanit, shërben si urë civilizimi mes Lindjes dhe Perëndimit, e të mos flasim pastaj për aspektet gjeostrategjike, ekonomike, kulturore, ushtarake e demokratike për interesa mbarë njerëzore jo vetëm në Ballkan, por edhe gjithë Europën dhe Mediteranin e gjërë…

Shërbimi i Sigurimit Shtetëror Jugosllav !

/SLUZBA Državne Bezbednosti/

Shërbimi Shtetëror i Sigurimit  ( SDB  ) , zakonisht më i njohur me emrin e saj origjinal   si UDB-A, e cila eshte formuar me 13 maj 1946 dhe  në dekadat e saj e fundit ishte të përbërë nga gjashtë organizata gjysmë të pavarura të policisë sekrete – një për secilën nga gjashtë republikat federale të Jugosllavisë – koordinuar nga zyra qendrore federale e Beogradit.

Edhe pse është operuar me më shumë përmbajtje sesa agjencitë e tjera të policisë sekrete në diktaturat komuniste të Evropës Lindore,UDB-a ishte megjithatë një mjet frikë kontrollit. Pretendohet se UDB-a ishte përgjegjës për ” eliminatoret ” e dhjetra e armiqve të shtetit brenda Jugosllavisë dhe jashtë vendit ( vlerësimet rreth 200 vrasje dhe rrëmbime Eliminime të ndryshojnë nga ato të Luftës së Dytë Botërore Ustaše (fashiste ),   udhëheqësit Ante Paveliç dhe Vjekoslav Luburić ( në Spanjë dhe Argjentina ), ndaj emigrantëve kroat Bruno Bušić .

Me shpërbërjen e Jugosllavisë , ai vazhdoi të punojë si Shërbimit të Sigurimit Shtetëror të Republikës Federale të Jugosllavisë .

***

UDB-A , pra siç ceka më lartë, ndër vite u  riformuar si një pjesë e madhe e shërbimeve informative jugosllave nga 1946 e gjer më 1991, kur u shemb komunjizmi , dhe ishte kryesisht përgjegjës për sigurinë e brendshme të shtetit . Pas 1946 UDB iu nënshtrua të sigurisë dhe inteligjencës ndryshime të shumta për shkak të çështjeve aktuale në atë kohë , duke përfshirë : luftën kundër bandave , mbrojtjen e ekonomisë ; Kominformës / Informbiro ; dhe aspiratat burokratike . Në vitin 1945 dhe 1946 , për shembull ,UDB u organizua në rrethe . Në vitin 1950 , kur njësitë administrative -territoriale u hequr si autoritete , UDB u riorganizua sërish . Gjatë kësaj periudhe aktivitetet e zbulimit dhe sigurisë përqendruar më pak në inteligjencën dhe më shumë për sigurinë e brendshme . Nuk ishte një theks mbi kolektivizmit , vëllazërisë , harmoninë sociale , besnikëri , dhe tolerancës ndaj ata me pikëpamje të ndryshme . Devijimi nga ky grup vlerash u bë një çështje imediate për shërbimet e sigurimit .

Më vonë , përdorimi i forcës është zbutet dhe kur procesi i ” decentralizimit të pushtetit popullor ” filloi , inteligjencës dhe shërbimet e sigurisë iu nënshtruan riorganizimin e mëtejshëm me qëllim për të decentralizuar pushtetin dhe rritjen e efektivitetit . Akti për Punë të Brendshme  dheDekreti për Organizimin e Sekretariatit të Shtetit Punëve të Brendshme rregulluar autoritetin e sigurisë shërbimit të fshehtë si prerogativa e Drejtorisë së Sigurimit të Shtetit në Ministrinë e Punëve të Brendshme . Por që secila republikë jugosllave dhe ajo e Krahinës së atëhershme të Kosovës, ishin më vete sipas Riorganizimit,  pas rënies së Rankoviqit dhe Konferencës në Brione më 1966 dhe në vijim,  çështjet që lidhen me kompetencat e federatës ( sigurimit të shtetit , të trafikut ndërkufitar , qytetaret e huaj , pasaportat , futjen dhe shpërndarjen e shtypit të huaj  dhe droga ) mbetennën urdhërat, kompetencat dhe dirigjimet nga ombrella Federative (si SSDB me qendër në Beograd, thuajse ishte po e njejta “UDB” !).

SDB në republikat nuk ishte autonome , por ishte e lidhur me Shërbimin Federativ të RSFJ,  i cili ka koordinuar punën dhe të nxjerrë udhëzime .

Sigurimit të shtetit u rregulluar me legjislacion të fshehtë ( sekret Gazeta zyrtare ) , e cila e përshkruar përdorimin e operacioneve speciale . SDB kryer kërkime shtëpi, përgjimet e fshehta brenda lokaleve , përgjimin e telekomunikacioneve , përgjim të fshehtë e njerëzve , dhe zënie të fshehur të letrave dhe dërgesave tjera .

Me interes kryesor në SDB ishte siguria e brendshme , identifikimin dhe penguar aktivitetet e “armikut të brendshëm ” ( dmth” borgjeze djathtist ” , clericalists , anëtarët e Kominformës , nacionalistë , dhe separatistët ) . Puna Inteligjencës jashtë vendit është konsideruar më pak i rëndësishëm dhe ishte nën kontrollin federal .

SDB ishte një ” polici e fshehtë politike ” , përgjegjës për organizimin e partisë nga e cila ajo ka marrë udhëzimet e tij dhe për të cilën raportohet . SDB ishte rrënjosur aq thellë në sistemin politik se një nga detyrat e saj ishtepërgatitja e ” vlerësimit të Sigurisë politik ” , që është, vlerësimet më fjalë për fjalë të gjitha sferat e jetës .

Gjatë veprimtarisë së tij ,SDB gëzonte një gamë të gjerë të pushtetit , duke përfshirë fuqitë klasike policore ( identifikime , marrjes në pyetje dhe arrestime ) .

Organizata SDB është vazhdimisht në ndryshim dhe duke bërë përmirësime , por ai mbeti i lidhur me njësinë qendrore në kryeqytetet republikane dhe grupe më të vogla që punojnë në këtë fushë . Të gjitha informatat dhe të dhënat rrodhi në njësinë qendrore në kryeqytetet dhe dërguar në nga atje për të përdoruesit . Grupet në terren kishte kontakte pune me autoritetet vendore , por nuk iu përgjigj atyre .

*** 

Kur bie mbrëmja në në 12 fshatrat shqiptare  që struken si koshere bletësh mes kurorave dhe sukave të maleve të Sharrit, për banorët fillon gjendja e jashtëzakonshme. Shumë vetë nuk i lenë më fëmijët të luajnë jashtë, stallat mbyllen me kyç e kush del jashtë e bën këtë me shumë kujdes. Në  ato gryka malesh ulurin ujqërit dhe  ariu.

Gati çdo natë arinjtë e murrmë vijnë nga pyjet përreth dhe „shëtisin” deri në orët e mëngjesit nëpër fshat. Shpesh ata shkatërrojnë gardhe apo ara, hyjnë në stalla, hanë kafshët shtëpiake, nganjëherë sulmojnë edhe delet. Në zyrat e Bashkisë ve Lokale të  Lisecit, Shipkovicës, Gajres, Beshallës, Gjermës e gjer poshtë që nga Kalishti , Gjurgjevishti dhe Nerasha e Dobroshti  edhe zhvillimet protokollohen me kujdes. Në muajt  e vjeshtës egërsirat e malit  kanë dale gati çdo të tretën natë nëpër prona dhe kanë bërë dëme., duke ngrënë misrat dhe bereqetin.

Më kot ishin parashtruara ankesat e banorëve të kësaj ane tek organet e Komunës… Por, ata edhe atje kishin kokëçarje të tjera…dhe kujt nuk i hante palla pë hallet e fshatarit që përballej me egërsirat e maleve, sidomos të arinjëve të cilët iknin nga gjëmimi i armëve dhe bombardimet në Kosovë dhe suleshin këndej Sharrit që nga Vraca e gjer tek Majat e Lubotenit…

***

… Tufa e deleve si  fjolla  të  bardha shpëndahej pllajave, e bariu ishte i zhytur në mendime, se nëse nuk kujdesej me sy i zgjuar, bashkë dhe qeni i tij, ata sikur për çdo çast, mund të gjendeshin para çdo rrreziku, sepse malet ishin të mbushur me ujqër grabitqarë, dhe askush nuk ishte më tmerrrues se bariu.

“Kur ju blegëroni, Unë nuk kam gjumë o  delet e mia. Kur  Qeni im u rri pranë, o tufa ime ,  unë ndjej dhimbje. Kjo zemër e madhe, e ndarë me dyshë?! Pritni delet e mia, sat ë dal drita, o malet e mia thepore, Ju  djepi im keniqenë me shekuj , e do mbeteni gjithmonë, me maja si tunxhi… !”

( Vijon )