Shefqet Dribrani

Franco Esposito, “OMERO CIECO – HOMERI I VERBËR”, poezi, botoi “INTERLINEA EDIZIONI”, NOVARA – Itali 2002, përktheu: Diamant Abrashi

KODRA ARBËRESHE

Kodrat arbëreshe janë
mbretëria e erërave.
Nga kjo dritare
nuk merret vesh kush vjen
as kush ikën drejtë aventurës së madhe.
Sa darka të fundit… Sa mungesa…
Kush ngelet?
Qentë lehin të papenguar
në pyllin e plepave.

Poeti arbëresh Franco Esposito, është zë lirikë i poezisë bashkëkohore arbëreshe dhe asaj italiane, ai ka disa libra të botuar në gjuhën italiane, kurse në gjuhën shqipe është ky libri i parë. Në këtë përmbledhje janë përfshirë 32 lirika të shkurtra të futura brenda kopertinave të librit me format xhepi 12X16 dhe ka një përgatitje të lartë teknike, kurse në fillim e shoqëron parathënia e Carlo Della Corte, kritik letrar i njohur i Italisë, Franco Esposito, shkruan ai: “me këtë përmbledhje të fundit bën, njerëzisht, e për pasoj edhe letrarisht një hap të rëndësishëm përpara: janë, këto vargjet e pjekurisë së tij, të një lidhjeje me ngrohtësinë e bardhë në mes të bjeshkëve Arbëreshe, ku ka lindur dhe pjesërisht është rritur, dhe liqenit të Madh, Stresës ku jeton dhe boton që nga viti 1979 “Microprovincia”-n, revistën jehonëdhënëse të Rosminit, Continit, Reboras, Sinigaglia-s, Chiara-s, Serenit, Emanuellit dhe heronjëve të tjerë tashmë mitikë apo në rrugën e mitizimit”.

Jo rrallë për t’u kuptuar mesazhi i poezisë lirike dhe për t’u zbërthyer esencialiteti i saj duhet gjetur dhe përshtatur ambientit krijues të autorit, e sidomos të qenit larg atdheut do të jetë si parakusht i parë për të frymuar ndjeshëm e dhembshëm, privilegj tragjik që e kanë pasur me bollëk arbëreshët dhe shqiptarët e mërguar anë e këndë botës.

Këto pamje magjepse dhe po aq mallëngjyese, janë ndijime artistike të arbëreshit Esposito, mozaik i ndijimeve të këtij mërgimtari i cili ndër shekuj portretizon vetveten e atdheun e tij mbi sipërfaqen horizontale të ujit. Duke lexuar poezitë e poetit arbëresh Esposito, të përfytyrohen “kodrat arbëreshe (që) janë mbretëria e erërave” që figurativisht do të zbërthejnë jetën në këto anë me plot të papritura, ngase “qentë lehin të papenguar në pyllin e plepave”, kurse në mes të këtyre rreshtave të fillimit dhe atyre të fundit “nuk merret vesh kush vjen askush ikën drejt aventurës së madhe” sikundër nuk do të dihet as për “mungesa” të shumta, as për mbetje të gjalla, por do të dihet se:

  Para kishës së vogël
greko – ortodokse
dy miq dhe një papas;
të ulur kujtonin vitet
e dëshpërimit dhe zisë së bukës,
vitet e dashurive dhe ndershmërisë
dhe flisnin shqip. Homeri i verbër.

 Poezia: „Dy miq“, faqe 20.

Franco Esposito, merret dendësisht me fatin e arbëreshëve duke përshkruar me nota sentimentale të kaluarën e largët dhe ballafaqimet e përhershme duke i harmonizuar raportet e kohërave të ndryshme. Si karakteristikë do të jetë e dhëna se poeti në tërë përmbledhjen e tij artistike do të mbetet rob i të qenit shqiptar në tokën e tij i trajtuar si i huaj. Ai me një bagazh kulturor të thithur nëpër këto anë do të arrijë të bëjë krahasime hiperbolike të heronjve mitikë të Homerit me figura identike të arbëreshëve të cilët kaluan një det për të mbuluar një tokë plot kodra e mite historike.

Poeti ka prekur vëmendshëm të ndodhurat në Jugun e Italisë, atje ku jetojnë Arbëreshët, konotacion ky i cili del si pezëm lirik te poezia “Agonia e jugut” kushtuar kritikut letrar dhe personalitetit të shquar Dante Maffias, poezi, kjo mjaftë e shkurtër, me një notë të rreptë qortimi e distancimi nga veprimtaria mafioze të të rinjve arbëresh. Megjithatë, jeta e autorit pranë Liqenit të Madh të Stresës në të gjitha vargjet e bënë melankolik, të butë dhe të sinqertë, të tejdukshëm sikurse uji i liqenit, shpirt që tejduket ashtu siç tejshikohet dendësia në ujin e këtij liqeni me sentenca lirike sikur të lexonim poezitë e Lasgushit, i cili ndër shqiptarët është poeti më i lidhur me liqenin, ashtu sikurse Franco Esposito që strumbullar të poezisë e ka të qenit në bashkëjetuesi me pamjen dhe bukuritë magjepse të Liqenit të Madh të Stresës.

Metaforat e shumta si: “hëna e liqenit rrëshqet nëpër xhama” apo “era e liqenit e pret kryeneças”, “në këtë vjeshtë të liqentë”, “si hëna gungaçe e këtij gushti mbi liqe” e sidomos te poezitë “Era e liqenit”, “Kafeneja e liqenit” dhe në disa poezi të tjera, të cilat në mënyrë figurative dëshmon poetin pranë liqenit dhe do të ngjizej me një toponim të ri letrar si “liqenizim i poetit”.

Ishin këto metafora poetike të nxjerra nga vargjet e disa poezive që sforcojnë të dhënën se Franco Esposito është një poet tjetër i liqenizuar dhe që me afsh e dashuri i ka kënduar Liqenit të Madh të Stresës. Poezia e shkurtër “Poeti i vjetër”, është një ligjërim emocional i ngarkuar me pezmin e trazuar, duke shprehur zemërimin e theksuar për “teoritë labile të fajdexhinjve” letrarë do të shtonim në rastin konkret:

  Është i njëjti poet i vjetër
që si një Pasquin guxon
t’i varë vargjet e tij natë
nën stelën e liqenit.
Thotë: <Miqë, zgjoni vetëdijet e varrosura
nga paratë tua>. Pasuria nuk ka lumturuar askë
megjithë teoritë labile të fajdexhinjve.

Poezia: „Poeti i vjetër”, faqe 50.

Franco Esposito, është poet i mendimit të gjerë dhe i metaforave të fuqishme, lirik i kristalizuar me plotë mallëngjim letrar dhe do të vënë në pah se të jesh arbëresh është një sfidë e pafundmë për të mbijetuar dhe për të ruajtur vlera të rralla letrare, kulturore dhe etnografike.

Sidomos metafora e shkruar në fillim të poezisë “Letër mikeshës” me përkushtim Dianës ku thotë se “duhet qenë poetë për t’a dashuruar vetminë. Heshtjen”, i përmbyll vargjet me një notë të theksuar pesimizmi e dëshpërimi si një alarm a kumt për të papriturën e mundur:

Këto vargje që i theksuam do të mbeten mesazhi më rrëqethës jo vetëm i arbëreshit Franco Esposito, por i një krijuesi të ditëve tona.

Duke lexuar librin “OMERO CIECO”,apo “Homeri i Verbër” të Franco Espositos, kam vërejtur se për një çast ndjenjat poetike më vunë mbi rrafshin horizontal të ujit, puhiza e ditëve pranverore prishte fytyrën reflektuese të ujit, me ç’rast mesazhet poetike të arbëreshit Franco Esposito, nuk janë të ngurta. Ato janë të ndjeshme, ato tani largoheshin edhe nga unë, nga vetja ime, ngase më parë kishin dalë nga ndjenjat e poetit dhe lundronin qetas në formë kojrrilash si në vjeshtën e bruztë. E, po poezia ka këtë qëllim, të depërtoj në ndjenjën e tjetrit, ta shqetësoj atë, në momente të caktuara ta lumturoj dhe posa të ikën të lë gjurmën e një kujtimi të gjatë, si një shplodhje ndjenjash e ndijimesh letrare që si mbresa do të kujtohen gjatë. Aq gjatë sa as mendja e poetit nuk e ka paraparë ngase ai në çastin e caktuar i ka shprehur vetëm ndjenjat, vetëm përjetimet e tija.

Ishin këto përshtypje dhe përjetime që më mbajtën gjatë pran liqenit të Stresias, aq gjatë sa vetëm kur dielli reflektonte mbi relievin e thyer të ndjenjave e mesazheve krijonte në vetdijën time atë mozaikun arbëresh, që nuk është metaforë, por një dhembje e përmallshme duke lidhur të gjitha harqet e kohërave mitike dh të ngjarjeve mistike: Dhe pa dashje, dielli do të rrokulliset matanë një bote të tretë duke i lënë vend muzgut të pafund dhe metaforave lirike të mbyllura në brendësinë e kopertinave të këtij libri.

Ja një libër tjetër, vëllimor (mbi 480 faqe) huazuar nga miku im Ing. Fisnik Kruja. Aty pasqyrohet lulëzimi dhe ngritja e Venedikut si perandori detare. Për shqiptarët kjo kishte shumë kuptim, pasi në historinë e tyre edhe Venediku ka lozur rol të madh. Kujtojmë kohën e Skënderbeut, rrethimin e Shkodrës që aq bukur e ka përshkruar Marin Barleti. Por mbi të gjitha, flitet për Detin Adriatik dhe Jon që lagin edhe brigjet tona, ku u ngrit pikërisht kjo perandori interesante. Mësova edhe unë shumë gjera të reja, ndonëse e kam vizituar atë qytet vetëm një herë si turist njëditor. Ja disa fragmente,
f.25
Aniet kalonin lart e poshtë bregdetit të strehuar dalmat me mallrat e Arabisë, Gjermanisë, Italisë, Detit të Zi, Indisë dhe Lindjes më të largët. Gjatë shekujve, ata kanë bartur qelibarin e Balltikut për në dhomat e varrosjes të Tutankhamenit, rruazat blu prej fajance nga Mikena për në Stounhenxh, kallajin e Kornuollit për në shkritoret e Levantit, erëzat e Malakës për në oborret e Francës, leshin e Kotsuoldit për te tregtarët e Kajros. Lënda drusore, skllevërit, pambuku, bakri, armët, farat, tregimet, shpikjet dhe idetë lundruan lart e poshtë këtyre brigjeve.
“Është mahnitëse- shkruan një udhëtar arab i shekullit 13 për qytetet e Rhinit- se, eedhe pse ky vend gjendet në Perëndimin e Largët, ka aty erëza që mund të gjenden vetëm në Lindjen e Largët- piper, xhenxhefil, karafil, livandë, kostus dhe galangal, të gjitha në sasi të mëdha”.
Ato vinin nga Adriatiku.

f. 146
(gjatë Kryqëzatës së Katërt)
Një listë e jashtëzakonshme thesaresh fetare të botës ortodokse u dërguan në manastiret e Italisë dhe të Francës: Qefini i Shenjtë, flokët e Virgjëreshës Mari, kocka e kërcirit e Shën Palit, fragmente të kurorës së supozuat të gjembave, koka e Shën Jakobit- objektet e nderueshme u listuan me kujdes në raportet e kronikanëve. Dondoloja (dozhi i Venedikut) siguroi një copë nga kryqi i vërtetë i Krishtit, pak nga gjaku i Krishtit, krahun e Shën Gjergjit dhe një pjesë të kokës së Shën Gjonit.
…Duke hapur varret me qysqi, ata panë fytyrën e Justinianit të Madh, ndërtuesit të Shën Sofisë, i vdekur para shtatëqind vjetësh. Kufoma e tij nuk ishte dekompozuar në varrin hermetik. E panë këtë pamje si një mrekulli, pastaj e zhveshën trupin nga të gjitha gjerat e çmuara.

f.151
Kësaj makutërie do t’i shtohej shkatërrimi i plotë i një mijë viteve art perandorak dhe fetar.

f. 154
Bastisja e Kostandinopojës la një njollë në historinë e krishterë, ishte skandali i epokës dhe Venediku u konsiderua thellësisht bashkëfajtor në këtë akt.

f.160
Në letër Venedikut iu dha e gjithë Greqia perëndimore, Korfuzi dhe ishujt e Jonit, një mori bazash dhe ishujsh në Detin Egje, kontrolli kritik i Galipolit dhe i Dardaneleve, dhe, më e çmuara, 3/8 e Kostandinopojës, përfshi molet dhe arsenalin e saj, gurin e themelit të pasurisë së tyre tregtare.

f.169
Pas vitit 1381, kur në Venedik u ndalua tregtia e skllevërve, Kreta u bë për Republikën qendra e paligjshme e kësaj praktike.

f. 180
Gjenova ishte e para në shumë nga risitë tregtare dhe praktike që revolucionarizuan tregtinë ndërkombëtare. Monedha e artë, hartat detare, kontratat e sigurimeve, përdorimi i timonin në pupë, futja e orëve mekanike publike- të gjitha u përdorën, disa dhjetëvjeçarë para venedikasve.

f.182
Sikurse venedikasit edhe gjenovezët ishin të kudogjendëshëm: nga fillimi i shekullit 14 tregtarët gjenovezë mund t’i shihje që nga Britania në Bombei, duke krijuar qendra tregtare, duke zhvendosur ngarkesat me karvanë devesh ose mushkash, duke ngarkuar erëza në anie, duke blerë e shitur mëndafsh, grurë dhe drithëra të tjera.

f.193
Shekulli 13 pa një revolucion tregtar që u premtoi qyteteve të paqeta tregtare të Italisë një rritje të konsiderueshme të pasurisë.. Hynë në qarkullim më shumë monedha së kurrë më parë, njerëzit kaluan nga pagesa në natyrë te pagesa në parë, tek investimi në vend të grumbullimit, te huaja e ligjshme e parave, deri te bankat ndërkombëtare, te kredia dhe faturat e shkëmbimit, te kontabiliteti me dy hyrje dhe te format e reja të organizatave sipërmarrëse.

…Përtej barrierave të luftës së shenjtë, kryqëzatat u kishin dhënë europianëve një shije për rafinimin oriental. Erëzat ishin manifestimi i parë i një tregtie botërore dhe i mallrave të saj ideale. Ata ishin të lehta, me vlerë të lartë, me vëllim të vogël dhe pothuaj të paskadueshme, mund të transportoheshin shpejt në distanca të largëta me anie ose deve, mund të ripaketoheshin në sasi më të vogla, të ruheshin për periudha pothuaj të papërcaktuara.

f.211
(me gjithë rreziqet), ajo që i nxiste tregtarët në Tana (Deti Azov) ishin fitimet e mundëshme, etja e pashueshme për pasuri, gjë që e çudiste shumë Petrarkën (poetin dhe dijetarin). Në Tana ata siguronin jo vetëm sende luksoze të Lindjes së Largët, të transportueshme, të lehta e me vlerë të madhe, por edhe sasi të mëdha mallrash dhe produktesh ushqimore nga brendësia e stepave, gurë të çmuar dhe mëndafsh nga Kina dhe Deti Kaspik, gëzofë dhe lëkurë, dyllë blete dhe mjaltë erëkëndëshëm nga lëndinae pyjeve ruse, dru, kripë, drithë dhe peshq të thatë ose të kripur në varietete të pafundme nga Deti Azov.
Në këmbim, ata dërgonin mallrat e përpunuara të një Europe industriale në zhvillim: pëlhurë prej leshi të punuar nga Italia, Franca dhe Bryzhi, armë dhe vegla hekuri gjermane, verë dhe qelibar nga Balltiku. Në bregun përballë, në Trebizond ata çonin lëndë të para si bakër dhe shap, perla nga Deti i Kuq, xhenxhefil, piper dhe kanellë nga India.

f. 220
Murtaja
Viti 1347
Ajo vërshoi fuqishëm, saqë sheshet, portikët, varret dhe të gjitha vendet e shenjta u mbushën me kufoma. Gjatë natës shumë njerëz varroseshin në rrugët publike, disa nën dyshemetë e shtëpive të tyre,shumë vdiqën pa u rrëfyer, kufomat kalbeshin brenda shtëpive të braktisura..baballarët, djemtë, vëllezërit, fqinjët dhe miqtë e braktisën njëri-tjetrin.

Kur murtaja u zhduk, ndoshta 2/3 e popullsisë së Venedikut kishte humbur, 50 familje fisnike pushuan së ekzistuari. Të mbijetuarit shkenin realisht mbi të vdekurit. Për shekuj me radhë, peshkatarët e pakujdesur, që zbarkonin në brigjet e ishujve të shkretë në thelëlsi të lagunës, shkelnin mbi eshtrat e zbardhur të viktimave të varrosura me nxitim.
Vdekja e Zezë e ndryshoi rrënjësisht këndvështrimin e tregtarëve venedikas.

f. 382
Deri në vitn 1400 otomanët kishin arritur në skaj të perandosris detare dhe të zonave tregtare të Republikës. Për Venedikun, si për pjesën tjetër të Europës, osmanët multikulturorë që fushonin në Ballkan, ishin gjithmonë dhe vetëm “turq” kurse sulltani i tyrë quhej “Turku i Madh”.
Nën flamujt e tyre përkatës, luani dhe gjysmëhëna, dy fuqitë perandorake, ishin si dy pole të kundërta: të krishterët dhe myslimanët, klasa e tregtarëve lundrues, të shqeëtësuar për tregtinë dhe luftëtarët kontinentalë, pasuria e të cilëve llogaritej me zotërinin e tokave. Republika jopersonale që çmonte larine dhe sulltanati që varej nga tekat autokratike të një njeriu të vetëm.

Konspektoi Bardhyl Selimi, 27 dhjetor 2021