(në shqip, serbisht, gjermanisht, anglisht)
Në familjen time të vdekurit janë më të shumtë se të gjallët.
Ata nuk rrinë në varre.
Ata rrinë në ajër.
Janë njëzet e dy.
Nëntë prej tyre fëmijë.
Fëmijë që nuk mësuan kurrë ta shkruajnë emrin e tyre, por u bënë emra të gdhendur në mishin e historisë.
Kur nata bie, i dëgjoj.
Jo me zë.
Me peshë.
Ata u morën një mëngjes siç merren gjërat pa vlerë. Me kamionë frigoriferikë. Me etiketa shtetërore. Me vula administrative.
Si mish.
Si mbetje.
Kamionët e “Progresit” të Prizrenit nuk transportuan vetëm trupa. Transportuan fundin e një morali.
Pastaj Danubi.
Uji i ftohtë.
Uji që nuk pyet për emra, për gjuhë apo për ëndrra.
Uji që i mbylli pa funeral, pa lutje, pa një dorë që t’u mbyllte sytë.
Dhe bota heshti.
Si gjithmonë.
Kam mësuar herët se kujtesa është formë rezistence.
Ata që duan ta zhdukin krimin, së pari i zhdukin trupat.
Pastaj dokumentet.
Pastaj fjalët.
Por zëri…
Zëri nuk mbytet lehtë.
Filozofi i famshëm gjerman, Kanti, do ta quante drejtësi vetëm atë që mund të bëhet ligj universal.
Por ligji universal dështoi këtu.
Sepse këtu ligji u bë shërbëtor i krimit.
Urrejtja e serbëve ndaj fqinjëve të tyre shqiptarë nuk shpërtheu spontanisht.
Ishte projekt.
Plan.
Metodë.
Ishte metoda më barbare për të copëtuar fëmijë, për të zhdukur gra dhe për t’i tretur kufomat e tyre në lumenj.
Jo për hakmarrje.
Për shfarosje dhe për fshirje gjurmësh.
George Santayana kishte të drejtë kur thoshte :
“Ata që e harrojnë historinë, jo vetëm e përsërisin atë por edhe e institucionalizojnë.”
Kur më në fund u thirr drejtësia, ajo erdhi me duar të pista.
Me raporte të fabrikuara.
Me dëshmitarë të zgjedhur.
Me gjykata që u ngritën jo për ta ndëshkuar krimin, por për ta riorganizuar fajin.
U krijua një Gjykatë Speciale që u ushqye me shpifje, që u pagëzua si e moralshme.
Nga shërbimet sekrete serbe dhe nga interesat e errëta ndërkombëtare.
Një gjykatë që e ngriti turpin në piedestalin më të lartë.
Aristoteli do të thoshte se e vërteta e madhe qëndron mbi faktet e vogla.
Por këtu faktet u mbytën.
Dhe e vërteta u shndërrua në procedurë të pamoralshme.
Mirëpo trauma nuk mbyllet me marrëveshje politike.
Ajo jeton në trup.
Në mendje.
Në shpirt.
Në gjumë.
Në fëmijët që lindin me një frikë që nuk dinë ta shpjegojnë.
Freudi do ta quante këtë fenomen plagë të përhershme të shpirtit.
Unë e quaj: zë.
Sepse të vdekurit nuk kërkojnë hakmarrje.
Ata kërkojnë njohje.
Ata kërkojnë që emrat e tyre të mos shndërrohen në fusnota diplomatike.
Dhe megjithatë, mes errësirës, ka njerëz që flasin.
Madje ka edhe Humanistë Serbë që refuzojnë të jenë bashkëfajtorë me heshtjen.
Ata flasin jo sepse është e lehtë, por sepse është e domosdoshme.
Hannah Arendt kishte paralajmëruar:
“Heshtja përballë së vërtetës është krim moral.”
Drejtësia nuk është selektive.
Ose është drejtësi –
ose është propagandë e rafinuar.
Fajtorët janë të njohur.
Krimet janë të dokumentuara.
Viktimat kanë emra.
Dhe unë, që mbaj brenda vetes njëzet e dy varre pa tokë, refuzoj të hesht.
Sepse nëse unë hesht, ata vdesin për herë të dytë.
Ky shkrim nuk është letërsi.
Është dëshmi.
Zëri i të vdekurve jeton në mua.
Dhe unë do ta flas –
derisa drejtësia të mos jetë më fjalë,
por akt.
______
GLAS MRTVIH, BOL KOJI NIKADA NE UTIHNE
______
Autor: Lirim Gashi
___
U mojoj porodici mrtvih je više nego živih.
Oni ne borave u grobovima.
Oni borave u vazduhu.
Ima ih dvadeset dvoje.
Devetoro su deca.
Deca koja nikada nisu naučila da napišu svoje ime, ali su postala imena urezana u meso istorije.
Kada padne noć, čujem ih.
Ne glasom.
Težinom.
Odvedeni su jednog jutra, kao što se odnose bezvredne stvari.
Hladnjačama.
Sa državnim etiketama.
Sa administrativnim pečatima.
Kao meso.
Kao otpad.
Kamioni „Progresa“ iz Prizrena nisu prevozili samo tela.
Prevozili su kraj jednog morala.
Zatim Dunav.
Hladna voda.
Voda koja ne pita za imena, za jezik, za snove.
Voda koja ih je zatvorila bez sahrane, bez molitve, bez ruke koja bi im sklopila oči.
A svet je ćutao.
Kao i uvek.
Rano sam naučio da je sećanje oblik otpora.
Oni koji žele da izbrišu zločin, najpre brišu tela.
Zatim dokumenta.
Zatim reči.
Ali glas…
Glas se ne guši lako.
Slavni nemački filozof Kant nazvao bi pravdom samo ono što može postati univerzalni zakon.
Ali univerzalni zakon je ovde zakazao.
Jer je ovde zakon postao sluga zločina.
Mržnja Srba prema svojim albanskim susedima nije izbila spontano.
Bila je projekat.
Plan.
Metod.
To je bio najvarvarskiji metod da se rasparčavaju deca, da se uništavaju žene i da se njihova tela rastvaraju u rekama.
Ne zbog osvete.
Već zbog istrebljenja i brisanja tragova.
Džordž Santajana je bio u pravu kada je rekao:
„Oni koji zaboravljaju istoriju, ne samo da je ponavljaju, već je i institucionalizuju.“
Kada je pravda konačno pozvana, došla je prljavih ruku.
Sa fabrikovanim izveštajima.
Sa pažljivo biranim svedocima.
Sa sudovima koji nisu podignuti da kazne zločin, već da reorganizuju krivicu.
Stvoren je Specijalni sud koji se hranio klevetama, koji je kršten kao moralan.
Od srpskih tajnih službi i mračnih međunarodnih interesa.
Sud koji je sramotu podigao na najviši pijedestal.
Aristotel bi rekao da velika istina stoji iznad sitnih činjenica.
Ali ovde su činjenice potopljene.
A istina je pretvorena u nemoralnu proceduru.
Trauma se, međutim, ne zatvara političkim sporazumima.
Ona živi u telu.
U umu.
U duši.
U snu.
U deci koja se rađaju sa strahom koji ne znaju da objasne.
Frojd bi ovaj fenomen nazvao trajnom ranom duše.
Ja ga nazivam: glas.
Jer mrtvi ne traže osvetu.
Oni traže priznanje.
Traže da njihova imena ne postanu diplomatske fusnote.
I ipak, usred tame, ima ljudi koji govore.
Postoje čak i srpski humanisti koji odbijaju da budu saučesnici ćutanja.
Govore ne zato što je lako, već zato što je nužno.
Hana Arent je upozorila:
„Ćutanje pred istinom je moralni zločin.“
Pravda nije selektivna.
Ili je pravda –
ili je rafinirana propaganda.
Krivci su poznati.
Zločini su dokumentovani.
Žrtve imaju imena.
A ja, koji u sebi nosim dvadeset dva groba bez zemlje, odbijam da ćutim.
Jer ako ja ćutim, oni umiru po drugi put.
Ovaj tekst nije književnost.
On je svedočanstvo.
Glas mrtvih živi u meni.
I ja ću govoriti –
dok pravda ne prestane da bude reč
i ne postane čin.
____
DIE STIMME DER TOTEN, DER SCHMERZ, DER NIEMALS VERSTUMMT
____
In meiner Familie gibt es mehr Tote als Lebende.
Sie liegen nicht in Gräbern.
Sie leben in der Luft.
Es sind zweiundzwanzig.
Neun von ihnen sind Kinder.
Kinder, die niemals gelernt haben, ihren Namen zu schreiben,
aber zu Namen wurden, eingraviert ins Fleisch der Geschichte.
Wenn die Nacht fällt, höre ich sie.
Nicht mit einer Stimme.
Mit Gewicht.
Sie wurden an einem Morgen mitgenommen,
so wie wertlose Dinge weggebracht werden.
Mit Kühltransportern.
Mit staatlichen Etiketten.
Mit administrativen Stempeln.
Wie Fleisch.
Wie Abfall.
Die Lastwagen von „Progres“ aus Prizren transportierten nicht nur Körper.
Sie transportierten das Ende einer Moral.
Dann die Donau.
Kaltes Wasser.
Ein Wasser, das nicht nach Namen fragt,
nicht nach Sprache,
nicht nach Träumen.
Ein Wasser, das sie einschloss ohne Begräbnis,
ohne Gebet,
ohne eine Hand, die ihnen die Augen schloss.
Und die Welt schwieg.
Wie immer.
Ich habe früh gelernt, dass Erinnerung eine Form des Widerstands ist.
Wer ein Verbrechen auslöschen will,
löscht zuerst die Körper aus.
Dann die Dokumente.
Dann die Worte.
Aber die Stimme …
Die Stimme lässt sich nicht leicht ertränken.
Der berühmte deutsche Philosoph Kant würde Gerechtigkeit nur das nennen,
was zum allgemeinen Gesetz erhoben werden kann.
Doch hier ist das allgemeine Gesetz gescheitert.
Denn hier wurde das Gesetz zum Diener des Verbrechens.
Der Hass der Serben auf ihre albanischen Nachbarn brach nicht spontan aus.
Er war ein Projekt.
Ein Plan.
Eine Methode.
Es war die barbarischste Methode,
Kinder zu zerstückeln,
Frauen zu vernichten
und ihre Körper in Flüssen aufzulösen.
Nicht aus Rache.
Sondern zur Ausrottung
und zur Verwischung der Spuren.
George Santayana hatte recht, als er sagte:
„Wer die Geschichte vergisst, wiederholt sie nicht nur,
sondern institutionalisiert sie.“
Als die Gerechtigkeit schließlich gerufen wurde,
kam sie mit schmutzigen Händen.
Mit fabrizierten Berichten.
Mit ausgewählten Zeugen.
Mit Gerichten, die nicht errichtet wurden, um das Verbrechen zu bestrafen,
sondern um die Schuld neu zu organisieren.
Ein Sondergericht wurde geschaffen,
genährt von Verleumdungen,
getauft als moralisch.
Von serbischen Geheimdiensten
und von dunklen internationalen Interessen.
Ein Gericht, das die Schande
auf das höchste Podest erhob.
Aristoteles würde sagen,
dass die große Wahrheit über den kleinen Fakten steht.
Doch hier wurden die Fakten ertränkt.
Und die Wahrheit wurde
in ein unmoralisches Verfahren verwandelt.
Trauma aber lässt sich nicht mit politischen Abkommen schließen.
Es lebt im Körper.
Im Geist.
In der Seele.
Im Schlaf.
In Kindern,
die mit einer Angst geboren werden,
die sie sich nicht erklären können.
Freud würde dieses Phänomen
eine dauerhafte Wunde der Seele nennen.
Ich nenne es: Stimme.
Denn die Toten verlangen keine Rache.
Sie verlangen Anerkennung.
Sie verlangen,
dass ihre Namen nicht zu diplomatischen Fußnoten werden.
Und dennoch gibt es mitten in der Dunkelheit Menschen, die sprechen.
Es gibt sogar serbische Humanisten,
die sich weigern,
Mittätern des Schweigens zu sein.
Sie sprechen nicht,
weil es leicht ist,
sondern weil es notwendig ist.
Hannah Arendt hat gewarnt:
„Schweigen angesichts der Wahrheit ist ein moralisches Verbrechen.“
Gerechtigkeit ist nicht selektiv.
Entweder ist sie Gerechtigkeit –
oder sie ist raffinierte Propaganda.
Die Täter sind bekannt.
Die Verbrechen sind dokumentiert.
Die Opfer haben Namen.
Und ich,
der zweiundzwanzig Gräber ohne Erde in sich trägt,
weigere mich zu schweigen.
Denn wenn ich schweige,
sterben sie ein zweites Mal.
Dieser Text ist keine Literatur.
Er ist Zeugnis.
Die Stimme der Toten lebt in mir.
Und ich werde sprechen –
bis Gerechtigkeit kein Wort mehr ist,
sondern eine Tat.
___
THE VOICE OF THE DEAD, THE PAIN THAT NEVER FADES
___
In my family, the dead outnumber the living.
They do not remain in graves.
They remain in the air.
There are twenty-two of them.
Nine are children.
Children who never learned to write their own names,
yet became names carved into the flesh of history.
When night falls, I hear them.
Not with a voice.
With weight.
They were taken one morning the way worthless things are taken away.
In refrigerated trucks.
With state labels.
With administrative seals.
Like meat.
Like waste.
The “Progres” trucks from Prizren did not transport only bodies.
They transported the end of a moral order.
Then the Danube.
Cold water.
Water that does not ask for names,
for language,
for dreams.
Water that sealed them away without a funeral,
without a prayer,
without a hand to close their eyes.
And the world remained silent.
As always.
I learned early that memory is a form of resistance.
Those who wish to erase a crime first erase the bodies.
Then the documents.
Then the words.
But the voice…
The voice does not drown easily.
The famous German philosopher Kant would call justice only that
which can become a universal law.
But here, universal law failed.
Because here the law became the servant of crime.
The hatred of Serbs toward their Albanian neighbors did not erupt spontaneously.
It was a project.
A plan.
A method.
It was the most barbaric method—
to dismember children,
to annihilate women,
and to dissolve their bodies in rivers.
Not for revenge.
But for extermination
and the erasure of traces.
George Santayana was right when he said:
“Those who forget history do not merely repeat it,
they institutionalize it.”
When justice was finally summoned,
it arrived with dirty hands.
With fabricated reports.
With carefully selected witnesses.
With courts established not to punish crime,
but to reorganize guilt.
A Special Court was created,
fed on slander,
baptized as moral.
By whom?
By Serbian secret services
and dark international interests.
A court that elevated shame
to its highest pedestal.
Aristotle would say that great truth stands above small facts.
But here, the facts were drowned.
And truth was transformed
into an immoral procedure.
Trauma, however, cannot be closed by political agreements.
It lives in the body.
In the mind.
In the soul.
In sleep.
In children
who are born with a fear
they cannot explain.
Freud would call this phenomenon
a permanent wound of the soul.
I call it: voice.
Because the dead do not demand revenge.
They demand recognition.
They demand that their names
not be turned into diplomatic footnotes.
And yet, in the midst of darkness, there are people who speak.
There are even Serbian humanists
who refuse to be accomplices to silence.
They speak not because it is easy,
but because it is necessary.
Hannah Arendt warned:
“Silence in the face of truth is a moral crime.”
Justice is not selective.
Either it is justice—
or it is refined propaganda.
The perpetrators are known.
The crimes are documented.
The victims have names.
And I,
who carry within myself twenty-two graves without soil,
refuse to remain silent.
Because if I fall silent,
they die a second time.
This text is not literature.
It is testimony.
The voice of the dead lives in me.
And I will speak—
until justice is no longer a word,
but an act.
