Nga: Dritan Goxhaj, Tiranë 

Pothuajse njësoj si gjatë vitit të kaluar, pikërisht në këtë kohë, forcat ushtarake ukrainase, edhe pse të pa përgatitura filluan një kundër-ofensivë ushtarake ndaj forcave ruse në Ukrainë, të nxitura nga Pentagoni dhe vëndet kryesore Eurpiane.  

E filluan atë kundër-ofensivë të atij viti me një zhurmë të madhe propaganduese disa muaj përpara se ajo të fillonte realisht në terren. Ajo u propagandua si një ofensivë e cila do të bëntë ndryshimin e luftës, e bazuar vetëm mbi tanket dhe mjetet e blinduara perendimore.  

Por që në realitet dështoi në mënyrë të turpshme dhe tepër të përgjakshme për ukrainasit qysh në fillimet e sajë. Dhe ajo që dështoi më së shumti ishin mjetet perëndimore, qofshin ato tankiste apo të blinduara, si dhe disa sisteme raketore. 

Tashti, pothuajse në të njëjtën kohë, po përsëritet po e njëjta propagandë për një kundër-ofensivë të re, e cila sipas po të njëjtave media dhe specialistë ushtarakë perendimorë, do të bëjë ndryshimin e madh, dhe do të kthejë komplet drejtimin e luftës në Ukrainë.  

Udhëheqësit e Ukrainës, të nxitur edhe nga sponsorizuesit e tyre perëndimorë, mbështetur pothuajse po edhe nga të njëjtat media diletante në çështjet ushtarake, po propagandojnë tashti se avionët F-16 do të hynë nga fundi i këtij muaji në veprim, dhe se ata do të mbyllin qiellin mbi Ukrainë dhe do të shkatërrojnë jo vetëm aviacion rus, por edhe gjith ushtrinë “pushtuese” Ruse.  

Para disa javësh presidenti i Ukrainës deklaronte se Ukrianës i kanë mbetur vetëm 10% asete ajrore nga gjithë sa ka pasur në fillim të kësaj lufte. Dihet që në fillim të kësaj lufte Ukriana kishte 120 avionë në gjendje luftarake.  

Kjo do të thotë se deri para disa javësh Ukrainës  i kishin mbetur vetëm 12 copë.  

Në një intervistë të dhënë në fillim të muajit Maj, nga Komandanti i Forcave Ajrore të Ukrainës Mikola Olescuk, thoshte se “ për çdo avion ukrainas që arrin të ngrihet në ajër menjëherë në mënyrë simultane ai është nën kërcënimin e 9 avionëve rusë, që janë gjatë gjithë kohës në ajër. Ku distanca e goditjes së një Su-35 është 200km ndërsa distanca e goditjes së avionëve tanë nuk e kalon 50-60 km”. 

Për këtë arsye Kievi ka kërkuar të marri rreth 160 avionë të tipit F-16, por që në realitet si fillim do mari jo më shumë se 12-25 copë.  

Por këtu shtrohet pyetja : A është vlera reale e këtyre avionëve të dhuruar e aftë për të ndikuar në rrjedhën e luftës? 

Sipas një prej qëndrave kryesore studimore të luftës në perëndim, Qëndra Studimore e Luftës në Hagë “ Futja e F-16 në luftim në Ukrainë do të forcojë kapacitetet e tyre por nuk do ti mundësojë forcave ajrore ukrainase të bllokojë hapësirën ajrore të tyre ndaj avionëve rus”. 

Por le ta shofim më me detaje se pse kjo nuk do të ndodhi dhe në fund të shohim a do mund ta ktheje rrjedhën e luftës. 

Si fillim le të shohim pak kapacitetet e F-16. (Për ata që janë më të ineteresuar rreth këtij mjeti në fund të këtij shkrimi do të gjeni disa referenca ku mund të lexoni më thellësisht) 

F-16 është një nga avionët më të suksesshëm luftarakë në mbarë botën. F-16 është i vetmi aeroplan që është i disponueshëm pasi shumica e anëtarëve të vendeve të NATO-s kanë blerë sasi të konsiderueshme të tij duke nisur prej viteve 1980, dhe në total deri më sot janë prodhuar 4600 copë të tillë.  

Në 10 vitet e fundit një pjesë e mirë e tyre kanë pësuar një përmirësim në aparatura avionike dhe aparatura dhe rrjete moderne komunikimi, ku ju janë instaluar sistemi i njohur si Link 16 që përdoret nga NATO, që i jep mundësinë avionit dhe pilotit që të ndajë të dhënat me pilotë dhe avionë të tjerë në ajër, ose me komanda dhe mjete të tjera në tokë. 

Këta lloj avionësh janë të programuar për të fluturuar në total deri në 8000 orë fluturime. Duke pasur parasysh se këta janë në përdorim që prej viteve 1980, tashmë i bje që të kenë konsumuar midis 6500 dhe 7000 orësh fluturimi. Kjo duke llogaritur që në kohë paqe sasia e orëve të fluturimit të këtyre avionëve në një vit varion nga 200 deri në 350 orë.  

Arithmetikisht i bje që ju kanë mbetur edhe nja 1000 – 1500 orë fluturimi, që në kohë paqeje do të thotë edhe 4-5 vjet. Por në kushte reale lufte kjo sasi vitesh dhe orësh do të shkurtohet me mbi 60%, pasi avioni do të jetë i detyruar të fluturojë në maksimumin e kapaciteteve të tij, duke e stresuar kështu gjith trupin dhe pjesët. 

Aktulisht vetëm dy vende deri më tashti, Holanda dhe Danimarka kanë premtuar që do japin nga avionët e tyre që i kanë në përdorim.  

Danimarka ka 30 copë të tipit F-16 A dhe 11copë të tipit F-16B, ndërsa Hollanda 24 copë të tipit F-16AM. Kur e sheh si numër këtu në letër është goxha, por në realitet vetëm 30% e tyre janë në gjendje gadishmërie luftarake.  

Që do të thotë se Ukraina do të ketë në gjendje për flutrim 19 -20 copë, nga 24 që ka një skuadrilje. 

Në fillim cekëm kundër-ofensivën e vjetshme me mjete të blinduara dhe tanke, por përdorimi i avionëve nuk është i njëjtë me atë të tankeve, ndaj edhe trajnimi i pilotëve që do të përdorin këta aeroplanë është koplet diçka tjetër.  

Dhe këtu edhe fillon vështirësia e parë. 

Ukraina nuk ka sasi të pa limituar pilotësh, pasi pjesën më të madhe të tyre i ka humbur në vitin e parë të luftës dhe nuk ka qënë në gjendje të prodhojë më pilotë të rinj.  

Normalisht që edhe në kushtet që është, ajo mund të arrijë të grumbullojë 40-50 pilotë, por jo të gjithë janë në gjendje që të përshtaten në trajnimin perendimor, pasi pengesa e parë është gjuha. Gjithsesi ukarainasit kanë arritur të sigurojnë diku midis 12 dhe 15 pilotëve të aftë për të hyrë në trajnimin për F-16. 

Pamvarësisht se me eksperiencë, këtyre pilotëve ju është dashur që në qendrat e trajnimit të NATO-s në Amerikë, Rumani, Poloni, Hollandë, Greqi të kalojnë në trajnimin bazë që njihet edhe si Centrifuga ku duhet të kalojnë në kurset e Mbijetesës, Arratisjes, Rezistencës dhe arratisjes që njihet si kursi SERE (Survival, Evasion, Resistance, Escape).  

Pas kësaj faze kanë hyrë në fazën e dytë, që njihet si kursi B. 

Kursi B i F-16 është programuar që ta aftësojë pilotin student në aftësitë fluturuese në të gjitha aspektet e fluturimit ku përfshihen : Manovrat bazë të luftimit; Manovrimi në Luftim ajror; Kapjet taktike në ajër; Sulmi bazë në sipërfaqe; Taktikat e sulmit në sipërfaqe; Mbështetje e afërt ajrore; si dhe një hyrje në luftimin në ajër dhe Shtypjen e mbrojtjes ajrore të armikut (BFM (Basic Fighter Maneuvers), Air Combat Maneuvering (ACM–or BFM), Tactical Intercepts, Basic Surface Attack (BSA), Surface Attack Tactics (SAT), Close Air Support (CAS),Suppression of Enemy Air Defenses (SEAD).  

Sipas programeve perëndimore një piloti me eksperiencë i duhen 9 muaj që të aftësohet në kursin B. Pamvarësisht se trajnimi i pilotëve ukrainas ka filluar që vjet në nëndor, duke u bazuar mbi sa më lart dhe duke e ditur që më së shumti në fillim pilotëve të këtyre aeroplanëve në Ukrainë do ju duhet të përdorin Shtypjen e Mbrojtjes Ajrore të Armikut, ku për këtë duhet një trajnim edhe më i gjatë sesa vetëm një hyrje, rezulton se Ukraina nuk posedon aktualisht pilotë të sajët që të mund të performojnë në kapacitet të plotë këta aeroplanë në qiejt e Ukrainës.  

Një nga zgjidhjet derisa pilotët ukrainas të trajnohen plotësisht, është rekrutimi i pilotëve të huaj perendimorë, qofshin këta në pension apo edhe aktivë.  

Por gjithsesi puna e tyre do të jetë më e vështira në botë pasi do ju duhet të përballen jo vetëm me avionë rusë që janë edhe më superiorë se këto F-16, por edhe me mbrojtjen kundërjarore më të sofistikuar, më komplekse dhe aktualisht edhe më efektivja në botë, e testuar në kushte reale lufte. 

Gjithsesi deri më sot të gjithë pilotët qofshin ata perendimorë osë rusë janë mësuar të fluturojnë vetëm nën obrellën e mbrojtjes kundërajrore dhe të mbështetjes së avionëve AWACS.  

Por Ukraina nuk ka as njërën e as tjetrën, kështuqë pilotëve ukrainas të F-16 ose edhe të huaj që do fluturojnë për Ukrainën do ju duhet të bëjnë misone fluturimi vetëm pa asnjë mbështetje, ose të fluturojnë në grupe nga 4-5 avionë për të mundur të mbështesin vetëm njërin në një mison.  

Por kjo do të rriste rrezikun e diktimit të tyre nga AWACS-ët rusë dhe radarët e baterive raketore kundër-ajrore në tokë. 

Gjithsesi trajnimi i pilotëve nuk është e vetmja pengesë që ukrainaist kanë, pengesë tjetër është edhe mirëmbajtja e këtyre avionëve.  

Trajnimi i teknikëve mer më shumë kohë sesa ai i pilotëve, pasi normalisht për të trajnuar një teknik të nivelit të mesëm duhen 2-3 vjet. kështuqë edhe për këtë Ukraina do të jetë e detyruar të mbështetet tek mercenarët. 

Mirëmbajtja e këtyre avionëve jo vetëm që është ditore pas çdo fluturimi, por ajo ekziston edhe në faza të ndara për çdo 100 orë fluturimi, 400 orë dhe 800 orë fluturimi.  

Duke pasur parasysh se në Ukrianë këta aeroplanë nuk do fluturojnë si në kushte paqeje, por do jenë në maksimum të kapacitetit të tyre fluturues, atëherë këto orë fluturimi të nevojshme për të kryer mirëmbajtjen do të jenë shumë më të shpeshta dhe duan jo vetëm paisjet dhe personelin adekuat, por edhe vëndin e përshtatshëm. Gjë kjo që në Ukrainë do të jetë e pamundur. 

Pamvarësisht se F-16 llogaritet si jë avion i lirë nga ana e NATO-s, ai është një avion i shtrenjtë në operim dhe në mirëmbajtje. Ndaj për të arritur mirëmbajtjen e këtyre aeroplanëve është e domosdoshme patjetër ndërhyrja e Amerikës.  

Që do të thotë duhen patjetër teknikë amerikanë në terren. Por Amerika ka deklaruar që nuk do çojë trupa në terren në asnjë lloj forme, deri më tashti. Por kjo nuk do i ndalojë kompanitë private të sigurisë të mbushin këtë boshllik, për sa kohë Departamenti i Shtetit dhe Pentagoni do lirojnë qesen. 

Tashti vimë te pengesa e rradhës për këta aeroplanë, mbrojtja ajrore dhe kundër-ajrore Ruse. 

Këta aeroplanë do të përdorin rraketa AGM-88 HARM. Këto raketa janë përdorur edhe më parë pasi janë përshtatur në avionët SU-27 dhe Mig-29 të Ukrianës duke arritur të depërtojnë mbrojtjen ajrore dhe radarët rusë.  

Ndërsa përsa i përket radarëve rus ata kanë aftësi ta dedektojnë avionin F-16 pasi nga madhësia ai është i ngjashëm me Mig-29 dhe në radarët qoftë centimetrik dhe qoftë metrik rezulton të dy në një valë radari prej 10cm.  

Dhe janë të kapshëm si nga radarët e rinj por edhe ata të vjetër të llojit SNR-125. 

Duke qënë se rusët e kanë nën monitorim gjith hapësirën ajrore ukrianse, çdo avion F-16 që do të ngrihet në ajër në Ukrianë do të diktohet menjëherë nga forcat ruse, dhe edhe nëse arrin t’ju ikë avionëve rus në ajër, do i duhet të shmangë të gjitha llojet e rraketave kundërajrore si dhe armët e tjera konvencionale kundër-ajrore që rusët kanë në terren në Ukrianë.  

Një problem tjetër është numri i limituar i bazave nga të cilat do të ngrihen këta avionë. Ose thënë më ndryshe, baza nga e cila këta avionë do të ngrihen, gjithnji nëse kjo bazë do të ekzistojë, ose do të mund ti shpëtojë bombardimit rus. 

Duke qënë se këta avionë kërkojnë kushte ideale për ngritje, dmth një pistë të pastër betoni ose asfalti, në Ukrianë kjo do të jetë e pamundur.  

Pasi këta avionë për dallim nga avionët rusë nuk mund të ngrihen nëpër autostrada dhe rrugë dytësore ose të paasfaltuara. 

Mundësia më e madhe do të jetë që këta avionë të vendosen në një ose dy baza ajrore të vendeve të NATO-s, përkatësisht në Poloni dhe në Rumani.  

Dhe do të fluturohen nga pilotë të NATO-s aktivë ose në pension. Dhe do të fluturojnë nga këto baza në drejtim të një baze ajrore ukrainase të shtruar enkas vetëm për këta F-16 ku do të ulen në këtë bazë ku do të prekin vetëm pistën dhe pastaj të ngrihen e të angazhohen në luftime kundër forcave ruse.  

Në këtë mënyrë nga ana e rregullave ndërkombëtare konsiderohet si i ngritur nga Ukraina, dhe kështu nuk llogritet si mison i NATO-s kundër forcave ruse, por mison i Ukrianës.  

Pamvarësisht se kjo që prej fillimit e deri në fund do të jetë një fushatë ajrore e limituar e NATO-s në Ukrainë kundër forcave ruse.  

Por problemi është se këta avionë kanë kapacitete të limituara fluturimi në sasin e karburantit. Kështu që pas çdo misioni të përfunduar, nëse do arrinë ta përfundojnë pa u eleminuar nga forcat ruse, për tu kthyer ne bazat e tyre në Poloni ose në Rumani do ju duhet të bëjnë një ndalesë të plotë, për të paktën 10-15 min për tu furnizuar me karburant në mënyrë që të mund të vazhdojnë fluturimin drej bazave të NATO-s. Dhe kjo ndalesë mund të jetë fatale për këta avionë dhe për gjithë bazën. 

Por për arsye më shumë propagandistike besoj se ukrainasit janë të gatshëm dhe i kanë marrë të gjitha masat që për çdo grup avionësh F-16 që do hyjë nga Evropa në Ukrianë do të shtrojnë një pistë në baza të ndryshme, por gjithnji në afërsi të kufirit me Poloninë dhe Rumaninë.  

Dhe kjo lloj gjëje ka disa kohë që po praktikohet nga të gjitha palët. Ukraina ka disa muaj që me ndihmën e inxhinierve të NATO-s ka testuar ngritjne për 3-4 ditë të një piste ajrore, ndërsa rusët kanë praktikuar goditjen e këtyre pistave sapo ato riparohen dhe duken që janë aktive. 

Dhe kështu shumë shpejtë do të kemi një lojë interesante e cila me ndihmën e mediave do të propagandohet si diçka speciale dhe si një linjë e kuqe e kaluar, por që në realitet do jetë një lojë e parapërgatitur ku : 

1. Ukraina do pretendojë se do përgatisë një pistë për F-16
2. Rusia e bombardon
3. Ukriana për disa orë ose ditë e bën gati
4. Avionët vijnë nga bazat e NATO-s në Poloni dhe Rumani
5. Ulen dhe ngrihen dhe vazhdojnë misionin
6. Pasi mbarojnë misionin ulen për karburant sa më shpjet që munden pa arritur akoma rraketat dhe dronët rusë.

E gjith kjo skemë do të jetë funksionale vetëm në rast se F-16 ukrainase të pilotuara nga pilotë të NATO-s me misone të programuara nga NATO do arrijn të mbijetojnë luftës ajrore dhe goditjeve kundër-ajrore ruse. 

Dhe e gjitha kjo brënda skenareve dhe linjave të kuqe të cilat janë përcaktuar në takimin e vitit 2022 në Ankara midis Drejtorit të Shërbimit të Jashtëm të Rusisë Sergei Narishkin dhe Drejtorit të CIA-s Uillim Burns. 

Ku si përfundim as F-16 e asnjë lloj arme ose armatimi tjetër nuk do ta ndryshojë rrjedhën e kësaj lufe. 

Ps: Për të gjitha ata që duan të dinë më tepër le të shohin këto referenca; 

1. AIR International , F-16 Special, 2015
2. Frederik Mertens – First Tanks, fighters next? (The Hague Centre for Strategic Studies, 2023)
3. Danny Coremans – Uncovering The Lockheed Martin F-16 A,B,C,D
4. Ra’anan Weiss, Alon Koren – Lockheed Martin F-16CD Barak-IsraDecal Publications (2006)
5. Operation Allied Force and the Role of Air Power
6. Peter Aleshire – Eye of the Viper The Making of an F-16 Pilot
7. Lt Colonel Dan Rooney – A Patriot’s Calling_ My Life as an F-16 Fighter Pilot-Dey Street Books (2020)
8. Jake Melampy – The Modern Viper Guide – The F-16 CD Exposed
9. Larry Davis, James G. Robinson, Don Greer – Wild Weasel. The SAM Suppression Story
10. Hampton, Dan – Viper Pilot A Memoir of Air Combat
11. Witold Kowar, Przemyslaw Skulski – General Dynamics F-16 A/C Fighting Falcon (Pod Lupa No. 9)
12. Krzysztof Iwaszczuk, Henning Heiselberg, Peter Uhd Jepsen – Terahertz radar cross section measurements for a metal F-16 model.
13. Multi-Command Handbook F-16
14. https://basicsaboutaerodynamicsandavionics.wordpress.com/…
15. https://www.pen-and-sword.co.uk/Rockets-and…/p/24107

Tirane, 17 Qershor 2024 

Fadil Maloku, sociolog nga Prishtina

1. Në botën e sotme të “kaosit” të kontrolluar, kompleksi i inferioritetit dhe i konformizmit të kombeve të vonuara, bëhet pengesë serioze në realizimin e identitetit shtetëror? Aktualisht në botë është duke ndodhur një rirreshtim i madh ekonomik, social, politik e sidomos sish ushtarak, ku shqiptarët duhet ta gjejnë vetën dhe vendin e tyre. Në mënyrë, që si thuhet të “kapim” trendin. Sepse, në politikë nuk ka miq të përhershëm, po ka vetëm interesa të përhershme. Kështu që ideja e proamerikanizmit (që dosido e ushqeu, ashtu sikurse në gjithë botën -“ëndrra amerikane”), neve shqiptarëve të Ballkanit Perëndimor, kujtoj unë, duhet të na frymëzoj e inspiroj jo në rrafshin e vazhdimit të kultivimit të dëshirave tona për miqësinë e mishëruar e të dëshmuar tashmë historikisht të njohur dhe të vërtetuar edhe si inferiore, të dëmshme dhe padyshim me mentalitet robi, e të prirur për nënshtrim e sundim…., por, në partneritetin e ri social e sidomos atë politik, ushtarak e sidomos gjepolitik e gjeostrategjik. Sepse, në këtë mënyrë ne kryejmë dy obligime ndajë vetës sonë kolektive: Njërin, sepse kështu fillojmë t’ia heqim vetës atë hipotekën e “gogolit për inferioritetin historik” që na u amputua padrejtësisht më pak nga pushtimet dhe sundimet shekullore të tjerëve dhe më shumë nga vetja jonë. Dhe tjetrin, sepse ka të bëjë me hisen tonë që na takon historikisht, gjeografikisht, e demografikisht në rajonin e trazuar të Ballkanit Perëndimor.

2. Kolonializmi, e sidomos neokolonializmi postmodern sociologjikisht mund të përkufizohet edhe si tendencë rritjeje, ruajtjeje, dhe zgjerimi e hegjemonëve të kohës. Nga këndvështrimi historik, neokolonializmi e nënkupton edhe idenë e rritjes së ambicieve, monopoleve, dhe kontrollit masiv të vendeve të vogla, të varfra, të paemancipuara dhe të pa arsimuara. Ballkani Perëndimor, që gjeografikisht dhe gjeostrategjikisht përfshin ish republikat e Jugosllavisë (në kuptimin më të ngushtë; minus Slloveninë dhe plus Shqipërinë) dhe disa shtete tjera (në kuptimin më të gjerë), në fakt është një ambient mjaft pjellor, për interpretimin postkolonial. E themi kështu, ngase e kemi parasysh gjithnjë historinë ekzistenciale, dhe ndërrimin e “çlirimtarëve” të herëpashershëm të kësaj hapësire. Dhe nuk është i rastësishëm perceptimi për Ballkanin Perëndimor, si një “udhëkryq” strategjik, ekonomik, e civilizues për hegjemonët e kohërave të ndryshme, duke filluar që nga antikiteti e deri në ditët e sotme.

Duket që dukuria e proamerikanizmit dhe properëndimizmit në mentalitetin dhe etnopsikologjinë shqiptare (në veçanti atë kosovare) është duke e riamputuar “prefiksin” e prirjes dhe ndjenjës së kompleksit të inferioritetit individual e kolektiv. Riamputimi, rikonfigurimi, apo edhe riaktivizimi i këtij kompleksi, që në jashtësi në të gjitha periudhat e qenësimit historik shqiptar ka “prodhuar” njëmendësinë e një lloj emancipimi kinse civilizues, e kulturor (kujto sundimet; romake, bizante, otomane, e serbe), në fakt ishte edhe i dëmshëm e edhe kompleksiv, për etnitë e vogla dhe të paorganizuara; ekonomikisht, ushtarakisht e kulturalisht, siç ishim ne shqiptarët. Tani, edhe në ditët tona është duke na përcjellur ky trend i akomodimit me çlirimtarët e rinj, miqtë apo aleatët tanë.

3. Dallimi i “arkitekturës” së re fuqizuese, qëndron veç në folklorin dhe ikonografinë e mënyrave të reja amputuese. Ndërkaq, qëllimi mbetet ai i njëjti, ai i vazhdimit të kompleksit që na e amputuan “miqtë dhe aleatët e vjetër historik” (lexo pa hamendje; pushtuesit!). Por, pse ndodhi kjo kështu? Po t’i pyesësh, historianët, ata ta japin një përgjigje obsurde që për mendimin e tyre ka të bëjë me: vogëlsinë tonë demografike kundruall madhështisë së pushtuesve historik, me degradimin tonë, e me përralla tjera injorante. Filozofët, nuk kanë jap përgjigje fare. Për një arsye të thjesht; s’i kemi pasur asnjëherë në traditën dhe etnopsikologjinë tonê kolektive. Por, në rrafshin e mëhallëve, krahinave… kemi pasur dhe ende kemi edhe për eksport!

Etnologët e antropologët mbetën dhe ende mbetën të fjetur në inkubatorin e dijes. Ekonomistët dhe ushtarakët, nuk janë marr fare me dukurinë e kompleksit të inferioritetit. Tani, mendoj që është koha që dioptria sociologjike, duhet t’i hyjë një analize më përmbajtjesore dhe ta jap gjykimin e vetë meritor. Por, edhe këtu çalojmë se vetëm ky komunitet nuk mundet ta diagnostifikoj natyrën e kompleksit të inferioritetit, që na e ka vonuar shumë realizimin e asaj që shquhet dhe identifikohet si arkitekturë e shtetësisë dhe vetëdijes kombëtare.

Kjo prirje, por, duket edhe si synim i natyrshëm tashmë është bërë edhe sekret publik, si për rajonin, ashtu edhe në nivel global. Këtë e kanë konstatuar edhe shumë sondazhe vizavi. Kjo dukuri, me sa mund të bazohet dioptrinë tonë sociologjike, e sidomos përvojën e proamerikanizmit në botë, tek ne, në vend të varësisë dhe identifikimit me sistemin vleror, social, politik, kulturor, e parime dhe fondamente mbi të cilat u ndërtua dhe u mirëmbajt “ëndrra amerikane” me dekada të tëra, në nivel global, po ushtrohet në formë dhe përmbajtje inferioriteti e pajtimi të qenit infantil, dhe at si komb edhe si shtet.

Pra, në vend që ta ndërtojmë këtë identifikim dhe varësi vlerore nga sistemi model perëndimor, ne në fakt gabimisht këtë identifikim po e ushtrojnë tashmë dy tri dekada, si imitim i verbët dhe si model që nuk e përmbrendëson jashtësinë tonë autentike kulturore. Por, janë edhe ca arsye (si; emigracioni i pakontrolluar, plakja e shpejtuar, ulja enorme e lindjeve bashkë me martesat në moshë të vonë, që po e tkurrin popullatën) tjera madhore që duhet t’i motivojnë politikanët andej e këndej kufirit për shpejtimin e krijimit të konditave për bashkim kombëtar. Është kjo koha për një Lëvizje të re të Prizerenit që do ta bëjë Shqipërinë Etnike..

Shkruan: Ahmet Qeriqi, recensent i librit

Libri i studiuesit, Adem Lushaj, “Manastiri i Deçanit dhe Pronat Shoqërore” është vepër e arrirë, shumë dimensionale. Adem Lushaj, është emër i njohur i hulumtuesit, studiuesit të përkushtuar, analistit të zellshëm dhe autor i disa veprave publicistike, dokumentare e shkencore.

Është edhe autor i shumë publikimeve, veprimtar, bashkëpunëtor në shumë medie e portale. Mbi të gjitha, shkrimet e tij janë të sajuara nga pena e publicistit me përvojë, të thurura e të sistemuara me një imagjinatë kreative, që le mbresa, me një diskurs të pasur narrativ, me motivacion dhe qëndrim realist e të paanshëm të problemeve, që merr në shqyrtim.

“Manastiri i Deçanit dhe Pronat Shoqërore” në radhë të parë është një vepër me vlera dokumentare, shkencore, ku me gjuhën e fakteve, të dhënave, argumenteve historike të kohës së kaluar dhe të aktualitetit politik, është trajtuar njëra ndër temat kyçe, që e ka rënduar dhe po e rëndon Shtetin e Kosovës, jo vetëm në raport me Serbinë, e cila nuk heq dot dorë nga politika ekspansioniste e hegjemoniste, duke përdorur çdo mjet e metodë e sidomos fenë, që është edhe diga e nacional-shovinizmit serb, jo vetëm në raport me Kosovën.

Se sa aktuale është dhe po mbetet kjo temë e trajtuar në këtë libër mjafton të sjellim në kujtesë konstatimin e raportueses së Parlamentit Evropian për Kosovën, Viola von Cramon, e cila duke folur në Manastirin e Graçanicës, ka deklaruar se të gjitha objektet fetare si dhe trashëgimia kulturore janë pronë e Kishës Ortodokse Serbe, duke e përjashtuar Kosovën krejtësisht nga kjo e drejtë, në radhë të parë historike, pastaj edhe politike e shtetërore.

Kisha Ortodokse Serbe është ADN-ja politike ku janë mbështetur dhe mbështetën nacionalistët serbë, sepse ajo ka edhe përkrahjen e shumë shteteve të Evropës e botës. Mjafton të sjellim në kujtesë. Në vitin 2008, bazuar në Planin e Ahtisarit, Kuvendi i Kosovës ka miratuar Ligjin mbi Zonat e veçanta, ku rreth 800 hektarë në afërsi të manastirit, mbesin në mëshirën e vendimeve të Kishës Ortodokse dhe politikës serbe të Beogradit.

Autori i këtij libri, përmes një metodologjie të përparuar shkencore, profesionale, iu ka qasur lëndës me përgjegjësi e profesionalizëm, duke e mbarë shtruar atë në sinkroni e diakroni, në vertikalen e saj të errët e gjithnjë të dhunshme, si dhe në horizontalen e shtrirjes në ndikimin strategjik e politik, duke e ilustruar me fakte e dëshmi relevante, të cilat i ka përfshirë në librin e tij, duke sistemuar pjesët e veçanta në një tërësi organike, të pajisur me shumë të dhëna nga të gjitha segmentet dhe pikëpamjet.

Libri i fillon me një historik të shkurtër të Manastirit të Deçanit, për të vazhduar pastaj me të gjitha ngjarjet, ndodhitë, zhvillimet e ndryshme, politike, të brendshme e të jashtme, ligjet që Kosova kishte nxjerrë për pronat dhe eksterritorialitetin e Kishës Ortodokse Serbe, në bazë të Pakos së Ahtisarit, dhe tërë problematikën që e ka mbartur dhe po e mbart ky Manastir, veçmas në komunën e Deçanit, të cilën po e dëmton ekonomikisht, por edhe po shkakton probleme në Kosovë, përgjithësisht.

Autori sjellë fakte e dëshmi të shumta për krejt atë që ka filluar të vihet në qendër të vëmendjes së këtij Manastiri, pothuajse pa asnjë besimtar, jo vetëm pas luftës por edhe në vitet e regjimit kriminal të Millosheviçit, e më herët, sepse në Deçan dhe fshatrat përreth popullata serbe, është krejt minore dhe nuk ka qenë asnjëherë e pranishme në numër sikur në Graçanicë, apo në ndonjë manastir tjetër ortodoks, serb.

Pavarësisht nga kjo, që në vendosjen e administratës së UNMIK-ut në Kosovë, në verë të vitit 1999, filluan dhe u riaktualizuan ankesat e njohura ndër shekujt të Kishën Ortodokse Serbe, e cila jo vetëm këtë Manastir por krejt Kosovën e konsideron “tokë të shenjtë serbe”, edhe pse dihet historikisht dhe botërisht fakti se këtë Manastir e disa të tjerë, i kanë ruajtur shqiptarët, (në rastin konkret mjeshtërit shqiptarë të ndërtimit e gdhendjes së gurit, si arkitekti i Mesjetës, Mikel Tivarasi, Mark Nikë Gega, Gjin Aleksi e të tjerë e kanë ndërtuar këtë Manastir). Shqiptarët e kanë ruajtur nga rrënimi e harresa, madje edhe shqiptarët islamë, duke e konsideruar me të drejtë si faltore të paraardhësve të tyre të krishterë, lindorë e perëndimorë. Këtë fakt nuk e mohon as vetë Manastiri.

“Manastiri i Deçanit dhe Pronat Shoqërore” është një pasqyrë e gjithanshme e ngjarjeve dhe ndodhive që kanë pasur dhe kanë për objekt këtë Manastir si nga politika e diplomacia vendore e ndërkombëtare, ashtu edhe nga komuna e Deçanit, mediet, gazetarët, analistët, udhëpërshkruesit, historianët e studiuesit e ndryshëm.

Në këtë libër me shumë vlerë, autori ka përzgjedhur e ka sistemuar një lëndë shumë të begatshme dokumentare, ndoshta më të begatshëm të kohës sonë për një problem të caktuar. Autori në këtë vepër, të cilën e ka sistemuar metodologjikisht me një kronologji unike, ka prezantuar informata, analiza, vështrime, artikuj gazetash, intervista me qytetarë dhe autoritete komunale, por edhe qeveritarë, historianë e gjeografë që e njohim problematikën dhe tërë një gamë analizash, të cilat sjellin fakte e dëshmi reale, për krejt çka ka ndodhur dhe po ndodh me këtë Manastir, ku në radhë të parë i ka shtrirë duart politika, veçanërisht ajo e Beogradit, por edhe mbështetës të saj jo të pakët, por jo besimtarët, të cilët kurrë dhe askush nuk i ka penguar, madje as gjatë luftës, kur ka mundur të hidhet në erë nga UÇK-ja, por kjo nuk është lejuar nga krerët e saj, pasi lufta nuk ishte fetare, edhe pse serbët kishin bombarduar e rrënuar qindra xhami në Kosovë. Madje edhe me qëllim që shqiptarët t’i rrënonin kishat ortodokse, për t’ i dhënë luftës një karakter tjetër.

Libri është i pasur edhe me shumë ilustrime, grafikone, dokumente, faqe gazetash, proces-verbale gjyqësore, foto personalitetesh me rëndësi, skica, vizatime, foto të protestave, të cilat e motivojnë vëmendjen e lexuesit dhe librit ia shtojnë vlerën dokumentare.

Pavarësisht se lënda në këtë vepër është heterogjene në shumësinë e shkrimeve të llojllojshme të saj, ajo është përmbledhur si duhet rreth temës bazë dhe është homogjenizuar si tërësi organike shkrimore, e cila shquhet në radhë të parë për këndet e shumta të vështrimit dhe qasjes së problemeve që ka trajtuar autori, Adem Lushaj.

Kjo vepër e begaton jo vetëm fondin krijues të autorit, por edhe publicistikën shqiptare përgjithësisht, pasi autori ka arritur të na japë një vepër të arrirë, dokumentare shkencore, e cila gjithësi se i përballon kohës. Ajo do t’ iu shërbejë edhe brezave në të ardhmen, për të parë se ku kemi qenë ne dikur, e ku do të jenë ata, që do të na pasojnë.