Nga: Dardan Osmanaj
____
Ky shkrim nuk është kritikë ndaj ish të burgosurve politikë. Nuk është gjykim. Nuk është mohim i sakrificës së tyre. Përkundrazi, është një përpjekje për të kuptuar një pjesë të dhimbjes që shumë prej tyre e kanë bartur për dekada të tëra. Askush që nuk e ka përjetuar burgun politik, përndjekjen, frikën e vazhdueshme, marrjet në pyetje, kërcënimet dhe pasigurinë e asaj kohe, nuk mund ta kuptojë plotësisht peshën që ato lënë mbi shpirtin e njeriut.
Shumë burra dhe gra shqiptare kaluan vitet më të bukura të jetës së tyre pas grilave sepse besonin në identitetin e tyre, në të drejtat e popullit të tyre dhe në një të ardhme që e mendonin më të drejtë.
Ata paguan çmime që shumica prej nesh nuk do të donim t’i përjetonim kurrë. Për këtë arsye, ata meritojnë respekt. Por respekti për sakrificën nuk do të thotë se duhet të harrojmë edhe një realitet tjetër: trauma që lë pas një përvojë e tillë. Shumë prej tyre, pasi dolën nga burgjet, nuk gjetën një shoqëri të përgatitur për t’i ndihmuar. Nuk kishte programe të gjera rehabilitimi psikologjik. Nuk kishte mbështetje të mjaftueshme profesionale. Nuk kishte një kulturë të zhvilluar të kujdesit për shëndetin mendor. Shumë prej tyre vazhduan jetën ashtu siç mundën. Ndërtuan familje. Punuan. Vazhduan të luftonin për jetën. Por brenda tyre shpesh mbetën plagë që askush nuk i shihte.
Ka plagë që nuk shihen në fytyrë. Ka plagë që nuk duken në trup. Ka plagë që jetojnë në kujtime, në frikëra, në kujdes të tepruar, në mosbesim dhe në dhimbje që vazhdon edhe kur vitet kalojnë. Psikologjia na mëson se njeriu nuk del gjithmonë i njëjtë nga përvoja të tilla. Disa njerëz arrijnë të gjejnë paqe me të kaluarën. Disa arrijnë të shërohen pjesërisht. Disa vazhdojnë të mbajnë brenda vetes barrë që nuk është lehtë të përshkruhet me fjalë.
Prandaj, kur ndonjëherë shohim reagime të forta, ndjeshmëri të lartë ose mosbesim ndaj disa temave, nuk duhet të nxitojmë të gjykojmë. Ndoshta pas atij reagimi fshihet një histori që ne nuk e dimë. Ndoshta pas atij zemërimi fshihet një kujtim që nuk është shëruar kurrë. Ndoshta pas atij qëndrimi fshihet një periudhë e jetës ku njeriu mësoi të mbijetonte duke qenë gjithmonë në gatishmëri ndaj rrezikut. Megjithatë, po aq e rëndësishme është të pranojmë se askush nuk duhet të mbetet i burgosur i së kaluarës për gjithë jetën.
Sakrifica e ish të burgosurve politikë ishte për një të ardhme më të mirë. Për një shoqëri më të lirë. Për një shoqëri ku njerëzit mund të flasin pa frikë. Dikush duhet ta këpusë zinxhirin e dhimbjes. Sepse asnjë shoqëri nuk çlirohet kur e trashëgon plagën pa e shëruar atë. Zemërimi që nuk kuptohet kthehet në barrë të re për brezat që vijnë. Ndërsa e vërteta, edhe kur është e vështirë, është fillimi i çlirimit. Njeriu i mençur nuk zgjedh hakmarrjen, por kuptimin. Nuk ushqen fyerjen, por kërkon dialogun. Dhe nuk e fsheh plagën, por përballet me të, që ajo të mos përsëritet. Sepse ashtu siç mësonin filozofët e lashtë, shpirti shërohet jo duke ikur nga e vërteta, por duke e parë atë drejt dhe duke e kthyer në urtësi.
Dhe sa më shumë njerëz ta zgjedhin këtë rrugë, aq më e drejtë dhe më e qetë bëhet bota që jetojmë Për një shoqëri ku pyetjet nuk ndëshkohen. Për një shoqëri ku mendimi nuk trajtohet si kërcënim. Prandaj, ndoshta mënyra më e bukur për ta nderuar sakrificën e tyre është të ndërtojmë pikërisht një shoqëri të tillë. Një shoqëri ku mund të diskutojmë me respekt. Ku mund të mos pajtohemi pa u urryer. Ku mund të kërkojmë të vërtetën pa e parë njëri-tjetrin si armik.
Ku mund të pranojmë se edhe njerëzit më të fortë ndonjëherë kanë nevojë për mbështetje. Sepse trauma nuk është shenjë dobësie. Ajo është pasojë e asaj që njeriu ka përjetuar. Dhe shërimi nuk e zvogëlon sakrificën e askujt. Përkundrazi, e nderon atë. Nuk ka asgjë të turpshme në kërkimin e ndihmës psikologjike. Nuk ka asgjë të turpshme në pranimin e dhimbjes. Nuk ka asgjë të turpshme në dëshirën për paqe të brendshme pas një jete plot sakrifica. Sepse heronjtë janë njerëz. Dhe njerëzit, pavarësisht forcës së tyre, mund të plagosen. Të kuptosh këtë nuk është mungesë respekti.
Është respekt në formën e tij më njerëzore. Por ndonjëherë ndodh që një person që ka qenë viktimë e presionit, poshtërimit ose frikës, më vonë të reagojë në mënyra që ngjasojnë me ato që vetë i ka përjetuar. Psikologjia ofron disa shpjegime:
1. Mbrojtja e identitetit Kur dikush ka sakrifikuar shumë për një ide, ka vuajtur burg, përndjekje ose humbje, ajo ide bëhet pjesë e identitetit të tij. Nëse më vonë dëgjon një interpretim që duket se sfidon atë identitet, ai mund ta përjetojë jo si debat normal, por si sulm personal. Edhe kur tjetri flet me respekt, emocionet mund të aktivizohen para se të hyjë logjika.
2. Trauma mund ta bëjë njeriun më reaktiv Njerëzit që kanë jetuar gjatë në frikë shpesh zhvillojnë atë që psikologët e quajnë hipervigjilencë. Kjo do të thotë se truri vazhdon të kërkojë rrezik edhe kur rreziku nuk është më aty. Një pyetje e zakonshme mund të interpretohet si provokim, një mospajtim si sulm dhe një diskutim si kërcënim.
3. Dhimbja e pazgjidhur Ndonjëherë një person nuk e ka përpunuar plotësisht vuajtjen që ka kaluar. Kur hapen tema të lidhura me atë periudhë, ai nuk reagon vetëm ndaj fjalëve që dëgjon sot; ai reagon edhe ndaj emocioneve të grumbulluara prej dekadash.
4. Mekanizmi “ne kundër atyre” Në periudha konfliktesh, grupet shpesh zhvillojnë mendësi të fortë “ne” dhe “ata”. Kjo mund të ketë qenë e dobishme për mbijetesë gjatë kohëve të vështira, por më vonë mund ta bëjë më të vështirë pranimin e pyetjeve, kritikave ose këndvështrimeve të ndryshme.
5. Pse viktima ndonjëherë përsërit sjelljen që e ka lënduar? Kjo është një dukuri e njohur në psikologji. Nuk ndodh gjithmonë, por mund të ndodhë kur njeriu mëson modele sjelljeje nga mjedisi ku ka jetuar. Për shembull, dikush që është mësuar se mospajtimi zgjidhet me fyerje ose presion mund ta përdorë të njëjtën mënyrë pa e kuptuar plotësisht, sepse ai model është bërë normal për të. Kjo nuk e justifikon sjelljen, por ndihmon ta kuptojmë. Trauma kolektive te shqiptarët e Kosovës Shumë familje shqiptare në Kosovë kanë bartur kujtime të burgosjeve, përndjekjeve, diskriminimit ose luftës. Kjo krijon atë që quhet traumë kolektive – një plagë që nuk prek vetëm individin, por edhe komunitetin.
Kur një shoqëri kalon trauma të mëdha, shpesh kalojnë vite ose breza derisa njerëzit të mund të diskutojnë qetësisht për disa tema pa u ndier të kërcënuar emocionalisht. Prandaj, në disa raste, nëse dikush kërkon të vërtetën me qetësi dhe respekt, por përballet me zemërim ose fyerje, kjo mund të mos vijë vetëm nga tema që po diskutohet. Mund të vijë edhe nga plagë të vjetra, frikëra, identitete të ndërtuara përmes sakrificave ose kujtime të dhimbshme që ende ndikojnë në mënyrën se si personi e sheh botën.
Megjithatë, është e rëndësishme të thuhet se trauma nuk e bën të pamundur dialogun. Shumë njerëz që kanë kaluar përvoja shumë të rënda arrijnë të diskutojnë me qetësi, të dëgjojnë mendime të ndryshme dhe të kërkojnë të vërtetën pa i parë pyetjet si kërcënim. Kjo varet nga përvoja personale, karakteri, mbështetja sociale dhe mënyra se si secili e ka përpunuar të kaluarën. Shumë prej njerëzve tanë kanë kaluar periudha të rënda. Kanë përjetuar burgosje, përndjekje, poshtërime, padrejtësi, frikë dhe trauma që pak njerëz mund t’i kuptojnë plotësisht. Për shumë vite ata jetuan nën presion, duke mbajtur mbi supe barrë që shpesh nuk e zgjodhën vetë.
Por ekziston një e vërtetë e vështirë që duhet thënë me respekt: jo çdo plagë shërohet vetvetiu me kalimin e kohës Respekt !
