Afrim Zeqiri, Gjermani
____
Nga të gjitha viset shqiptare pati një numër të konsiderueshëm shqiptarësh që u përfshinë në Luftën e Çanakalasë (Gallipolit), duke luftuar në anën e Perandorisë Osmane. Kjo ngre edhe sot pyetje të rëndësishme historike: a ishte kjo pjesëmarrje vullnetare, apo rezultat i mobilizimeve të detyruara? Pas Luftërave Ballkanike të viteve 1912–1913, Perandoria Osmane kishte humbur pothuajse të gjitha territoret e saj në Ballkan dhe ndodhej në një gjendje të rëndë politike e ushtarake.
Megjithatë, me mbështetjen e Gjermanisë dhe Austro-Hungarisë, ajo u përfshi në Luftën e Parë Botërore, ndërsa ngushtica e Dardaneleve kishte rëndësi të madhe strategjike dhe ekonomike. Në vitet 1915–1916, në Çanakala u përballën forcat osmane dhe aleatët e tyre me ushtritë e Antantës, të përbëra kryesisht nga Britania e Madhe, Franca dhe forca të tjera aleate. Një rol të rëndësishëm në mbrojtjen e frontit pati Divizioni i 19-të, i komanduar nga Mustafa Kemali, i cili më vonë do të bëhej themeluesi i Republikës së Turqisë. Sipas burimeve historike, në këtë betejë morën pjesë rreth 900.000 ushtarë nga të dyja palët. Humbjet ishin jashtëzakonisht të mëdha, me mbi 250.000 të vrarë ose të plagosur rëndë në secilën anë. Sipas disa autorëve, në radhët e ushtrisë osmane luftuan edhe mijëra shqiptarë.
Disa burime përmendin shifrën prej rreth 30.000 shqiptarësh, ndërsa burime të tjera, të pakonfirmuara plotësisht, pretendojnë se deri në 25.000 prej tyre humbën jetën. Krahas shqiptarëve, në ushtrinë osmane shërbyen edhe boshnjakë, bullgarë myslimanë, rumunë, arabë, indianë dhe ushtarë nga vise të tjera të Perandorisë Osmane. Kjo ngre një pyetje të rëndësishme historike: si është e mundur që kaq shumë shqiptarë luftuan në mbrojtje të Perandorisë Osmane, e cila kishte sunduar trojet shqiptare për më shumë se katër shekuj? A ishte kjo një zgjedhje e lirë, apo pasojë e mobilizimeve të detyruara?
Autori Dervish Devaja, në librin “Çanakalaja dhe Shqiptarët”, trajton këtë çështje dhe ngre pikërisht dilemën nëse pjesëmarrja e shqiptarëve ishte kryesisht vullnetare apo e detyruar. Kjo mbetet një temë që vazhdon të debatohet edhe sot nga studiuesit.
Sipas disa dëshmive gojore të mbledhura në Anamoravë dhe në Gollak, kur Perandoria Osmane u tërhoq nga Kosova në vitin 1912, ajo mori me vete mijëra të rinj shqiptarë si nizamë (ushtarë), të cilët më vonë u dërguan në fronte të ndryshme të luftës dhe shumë prej tyre nuk u kthyen më. Këto dëshmi përmenden edhe nga Kurtesh Devaja në librin “Çanakalaja” (faqe 269). Autori sjell edhe raste konkrete.
Njëri prej tyre është ai i Ismail Golit nga Gjilani, i cili, sipas librit, ishte arrestuar nga autoritetet serbe. Familjarët e tij, përmes ryshfetit ndaj një gardiani, arritën t’i mundësonin arratisjen.
Megjithatë, në vend që t’u bashkohej forcave shqiptare ose të luftonte kundër pushtetit serb, në pranverën e vitit 1915 ai u bashkua me ata që po rekrutoheshin në ushtrinë osmane dhe u dërgua në frontin e Çanakalasë kundër forcave britanike dhe franceze.
Sipas autorit, ai ka intervistuar edhe shumë pasardhës të shqiptarëve që morën pjesë në Luftën e Çanakalasë, të cilët kanë rrëfyer për vuajtjet dhe tmerret e përjetuara në atë front.
