Prof. Dr. Sabri Tahiri, Gjilan
____
Historia e shqiptarëve është ndër historitë më dramatike dhe më të qëndrueshme në Evropë. Të vendosur në zemër të Gadishullit Ilirik-Ballkanik, në urën natyrore ndërmjet Lindjes dhe Perëndimit, trojet shqiptare u bënë për mijëra vjet objekt përplasjesh politike, ushtarake, ekonomike dhe fetare. Pikërisht pozita strategjike e tokave shqiptare – dalje në Adriatik e Jon, lidhje me Mesdheun dhe rrugët tokësore drejt Lindjes – i bëri ato cak të vazhdueshëm të perandorive dhe fuqive të mëdha.
Shqiptarët nuk jetuan gjatë në qetësi historike. Ata kaluan shekuj të tërë nën sundime të huaja, duke u përballur me pushtime, ndarje, asimilim, dhunë dhe përpjekje të vazhdueshme për zhdukje kombëtare. Megjithatë, ky popull i vogël numerikisht, por i madh në qëndresë, arriti të mbijetojë, të ruajë gjuhën, kulturën dhe identitetin, dhe në fund të krijojë dy shtete shqiptare në trojet e veta etnike.
Nga Iliria te pushtimet romake
Trojet shqiptare të lashtësisë ishin të banuara nga fiset ilire, të cilat krijuan mbretëri dhe struktura të organizuara politike shumë përpara ardhjes së sllavëve në Ballkan. Pozita strategjike e Ilirisë tërhoqi interesin e Perandorisë Romake, e cila pas luftërave të gjata iliro-romake arriti ta pushtojë territorin ilir në shekullin II para erës sonë.
Nën romakët u ndërtuan qytete, rrugë dhe qendra tregtare, por njëkohësisht filloi edhe procesi i romanizimit dhe shfrytëzimit ekonomik të krahinave ilire. Pas ndarjes së Perandorisë Romake, trojet shqiptare mbetën kryesisht nën sundimin e Perandorisë Bizantine, e cila për shekuj me radhë luftoi për kontrollin e Ballkanit.
Sulmet sllave dhe perandoritë bullgare e serbe
Nga shekulli VI e tutje, Ballkani u përfshi nga dyndjet sllave. Në këtë periudhë u krijuan formacione të ndryshme shtetërore bullgare dhe serbe që herë pas here pushtuan pjesë të trojeve shqiptare.
Historikisht flitet për:
Perandorinë e Parë Bullgare,
Perandorinë e Dytë Bullgare,
shtetin mesjetar serb të Nemanjidëve,
dhe më vonë projektet moderne serbe për zgjerim territorial.
Në periudha të ndryshme, sidomos gjatë sundimit të carit serb Stefan Dushani në shekullin XIV, një pjesë e madhe e trojeve shqiptare ra nën administrim serb. Po ashtu, sundimet bullgare depërtuan disa herë në Kosovë, Maqedoni dhe vise lindore shqiptare.
Megjithatë, as bullgarizimi e as sllavizimi nuk arritën ta zhdukin identitetin shqiptar. Shqiptarët ruajtën gjuhën, zakonet dhe lidhjen me trojet e tyre, shpesh duke u organizuar në principata lokale dhe në forma tradicionale të vetëqeverisjes.
Pushtimi osman – pesë shekuj përballje dhe mbijetesë
Një nga periudhat më të gjata dhe më të vështira ishte pushtimi i Perandorisë Osmane. Pas rënies së principatave shqiptare, trojet shqiptare kaluan për rreth pesë shekuj nën sundimin osman.
Megjithatë, shqiptarët nuk u dorëzuan pa rezistencë. Figura e Gjergj Kastriotit – Skënderbeut mbetet simboli më i madh i qëndresës shqiptare dhe evropiane kundër Perandorisë Osmane. Për 25 vjet me radhë ai arriti të bashkojë principatat shqiptare dhe të ndalë depërtimin osman drejt Evropës Perëndimore.
Edhe pas vdekjes së Skënderbeut, rezistenca shqiptare nuk pushoi. Shqiptarët ruajtën ndjenjën kombëtare dhe vazhduan përpjekjet për autonomi e liri. Në shumë raste, ata u ngritën në kryengritje kundër pushtetit osman.
Fuqitë e mëdha dhe copëtimi i trojeve shqiptare
Pozita strategjike e trojeve shqiptare i bëri ato objekt interesash edhe për fuqitë e mëdha evropiane. Në periudha të ndryshme, në territoret shqiptare ndërhynë ose ushtruan ndikim: Franca, Austria, Italia, Rusia, Britania e Madhe, dhe më vonë fuqitë ballkanike fqinje.
Franca, sidomos gjatë periudhës napoleonike, kontrolloi përkohësisht disa zona shqiptare në bregdetin Adriatik. Ndërsa Rusia mbështeti fuqishëm projektet pansllaviste serbe dhe bullgare për zgjerim në Ballkan.
Pas dobësimit të Perandorisë Osmane, shtetet fqinje – Serbia, Mali i Zi, Greqia dhe Bullgaria – synuan ndarjen e trojeve shqiptare. Kjo kulmoi me Konferencën e Londrës, ku Shqipëria u njoh si shtet, por më shumë se gjysma e trojeve shqiptare mbetën jashtë kufijve të saj.
Kosova dhe vise të tjera shqiptare ranë nën sundimin serb, ku shqiptarët u përballën me represion, shpërngulje dhe politika sistematike asimilimi.
Shekulli XX – pushtime, luftëra dhe rezistencë
Shqiptarët kaluan nëpër periudha shumë të vështira edhe gjatë shekullit XX:
pushtimi italian,
pushtimi gjerman gjatë Luftës së Dytë Botërore,
sundimi jugosllav në Kosovë,
represioni i vazhdueshëm serb,
dhe luftërat e fundit të shekullit XX.
Në Kosovë, politika serbe u shoqërua me diskriminim, burgosje, dhunë dhe spastrim etnik. Megjithatë, rezistenca shqiptare nuk u shua kurrë. Sakrifica shumëvjeçare kulmoi me Luftën e Kosovës dhe ndërhyrjen e NATO-s, që i dha fund regjimit represiv serb në Kosovë.
Shpallja e pavarësisë së Kosovës më 2008 ishte rezultat i një rruge të gjatë sakrifice dhe rezistence kombëtare.
Popull heroik që mbijetoi mes perandorive
Pak popuj në Evropë kanë kaluar aq shumë pushtime dhe përpjekje për zhdukje sa shqiptarët. Të rrethuar nga perandori dhe fqinjë shpesh armiqësorë, shqiptarët mbijetuan falë:
● lidhjes së fortë me tokën,
● ruajtjes së gjuhës,
● traditës së besës dhe qëndresës,
● kulturës së fortë familjare,
● dhe ndjenjës së identitetit kombëtar.
Shqiptarët nuk ishin popull pushtues, por popull mbijetues. Ata shpesh luftuan jo për të sunduar të tjerët, por për të mos u zhdukur vetë.
Sot, pas shekujsh pushtimesh dhe copëtimesh, shqiptarët kanë dy shtete në trojet e tyre – Shqipëria dhe Kosova vazhdojnë rrugën drejt forcimit të identitetit kombëtar, zhvillimit demokratik dhe integrimit euroatlantik.
Historia shqiptare është dëshmi se edhe një popull i vogël mund t’u mbijetojë perandorive, nëse ruan shpirtin, gjuhën dhe vetëdijen kombëtare.
Më 12 maj 2026
