Nga: Nafi Çegrani
Në historinë e popullit shqiptar, shpesh e vërteta ka ecur e përgjakur, fshehur pas fjalëve të mëdha dhe mbuluar nga zëri i trumbetave ideologjike. Konferenca e Bojanit, ku u proklamua me ngazëllim bashkimi i Kosovës me Shqipërinë, ishte një yll i ndritshëm në horizontin e zymtë të Luftës së Dytë Botërore. Por ajo dritë u shua shpejt. Në vend të bashkimit, shqiptarët e Kosovës u lanë të zbathur përpara një Jugosllavie që vinte me flamurin e “vëllazërim-bashkimit”, por sillte ndarjen e re, më të sofistikuar.
Në këtë terr ideologjik, u shfaqën emra që sot janë të lidhur me tradhtinë, dhunën dhe mashtrimin. Miladin Popoviqi, malazezi që Enver Hoxha e quante “Ali Gostivari”, ishte më shumë se një emisar i Partisë Komuniste Jugosllave – ai ishte zbatuesi praktik i një projekti që kishte për qëllim nënshtrimin e vetëdijes shqiptare përmes shantazhit ideologjik dhe dhunës së fshehtë. Ai ndihmoi Enver Hoxhën të merrte pushtetin në Shqipëri, duke zhdukur çdo alternativë nacionaliste dhe duke përçarë rezistencën e vërtetë shqiptare. I fshehur pas pseudonimeve dhe misioneve të koduara, Miladin Popoviqi ishte një instrument i qartë i Kominternës dhe më vonë i UDB-së.
Atentati ndaj tij në Prishtinë më 1945 nuk ishte një rastësi, as një akt i çmendur, as komplot i errët i shërbimeve sekrete. Ishte një vendim politik dhe moral, i marrë nga Komiteti i Mbrojtjes Kombëtare, ku bënte pjesë edhe Haki Taha, patrioti i heshtur nga Gjakova. Ai nuk ishte as fashist, as reaksionar. Ai ishte njeri i sakrificës, që e njihte dhimbjen e robërisë dhe e ndiente mashtrimin mbi kurrizin e popullit të vet.
Por historia e tij u mbulua. Asnjë televizion, asnjë akademi, nuk dëgjoi zërin e dëshmitarëve të asaj dite të kobshme. Xhavit Nimani, nën shoqërinë e OZN-ës, udhëhoqi ndjekjen e Haki Tahës. Kjo është e dokumentuar nga gojët e gjalla që e panë, që e përjetuan. Njëri dëshmitar e kishte parë Hakiun të plagosur në “plemën” e Prishtinës, i cili, i tradhtuar nga vija e gjakut, u gjet dhe u rrethua. Tjetri përshkroi kufomën e tij, disa qindra metra më larg. Nuk e vrau askush tjetër – ai vrau veten pas plagosjes, për të mos rënë i gjallë në duart e një pushteti që nuk njihte as mëshirë, as dinjitet.
Dosjet e Shërbimit të Sigurimit të Shtetit në Shqipëri flasin. Ose më saktë, heshtin. Sepse pas vitit 1948, kur Shqipëria u nda nga Tito, shumë gjëra u “rishkruan”. Versioni fillestar i vitit 1945 duhet ekzaminuar me kujdes për të zbuluar se si u interpretua vrasja e Popoviqit kur Enveri ende i shërbente Jugosllavisë, dhe si ndryshoi narrativa më pas – kur propaganda donte ta nxirrte OZNA-n si fajtor, për të larë mëkatet e një ideologjie që kish nxjerrë përbindësha.
Teoria se Miladin Popoviqin e vrau vet UDB-ja është një mashtrim i ndyrë, një retorikë konspirative e ndërtuar për të fshehur turpin e bashkëpunimit të Enver Hoxhës me pushtuesin e vërtetë të Kosovës. Ironikisht, vet Fadil Hoxha – më vonë në fund të jetës – pranoi se Haki Taha kishte qenë patriot dhe jo bashkëpunëtor. Por për shumë dekada, as Hoxha i Gjakovës, as Hoxha i Tiranës, nuk patën guximin ta thonë të vërtetën. Njëri për shkak të frikës nga Beogradi, tjetri për të ruajtur mitin e tij si revolucionar.
E gjitha kjo për të përkrahur një tjetër teori të turpshme, që përpiqet ta paraqesë Miladinin si “nacionalist shqiptar”! Si të ishte ai që e donte bashkimin e Kosovës me Shqipërinë dhe jo ai që u përpoq me të gjitha mjetet ta zhdukte atë shpresë.
Nëse ndalemi në mendimin e filozofes Hannah Arendt, e cila shkroi për “banalitetin e së keqes” dhe për mënyrën si regjimet totalitare fshijnë individualitetin dhe përgjegjësinë morale, atëherë veprimi i Haki Tahës duhet parë si akt i ndërgjegjes, si protestë personale kundër një makinerie që kërkonte të zhdukte çdo frymë lirie.
Albert Camus, në veprën e tij Njeriu në revoltë, e përshkruan njeriun që ngrihet kundër padrejtësisë jo si kriminel, por si dëshmitar të jetës që ka kuptim. Haki Taha, në këtë kontekst, nuk ishte thjesht një atentator – ai ishte revoltë kundër heshtjes, kundër mashtrimit, kundër një politike që përdorte shqiptarët si mjet për interesat e të tjerëve.
Miladin Popoviqi ishte jo vetëm “miku” i Enver Hoxhës dhe Nexhmije Hoxhës, por një figurë e errët e një politike që, në emër të revolucionit, dogji flamurin e bashkimit kombëtar. E megjithatë, pas vrasjes së tij, historia u shkrua nga fitimtarët. U përhap mjegulla e propagandës; Haki Taha u shpall armik, bashkëpunëtor i fashizmit – një stigmatizim që, në thelb, synonte të fshihte frikën që regjimet kishin nga njeriu i lirë.
Në fund, kjo ngjarje nuk është vetëm një çështje historike. Ajo është një çështje ndërgjegjeje kombëtare. Deri kur do të lejojmë që figurat e tradhtisë të shfaqen si “çlirimtarë”, dhe dëshmorët e vërtetë të etiketohen si “reaksionarë”? Deri kur do të heshtim para dëshmitarëve që jetojnë me të vërtetën në shpirt, por askush nuk i pyet?
Haki Taha është një kujtesë – por mbi të gjitha, është një ndërgjegje që na ndjek. Dhe çdo përpjekje për ta zhdukur atë nga historia, është një atentat i dytë – këtë herë, jo ndaj trupit, por ndaj së vërtetës.
Rreth autorit
Nafi Çegrani – Një jetë në kërkim të së vërtetës
U lind në Çegran, në zemrën e Pollogut, në një kohë kur të qenët shqiptar kërkonte guxim dhe qëndresë. Nafi Çegrani, autor i veprës “Diversantët”, është një dëshmitar dhe shkrimtar i ndërgjegjes së ndaluar. Ai nuk e kërkoi letrën për modë, por për drejtësi. I përndjekur nga një sistem i verbër ndaj të vërtetës, ai e ruajti shpirtin e lirë përmes fjalës.
Në këtë vepër, ai nuk rrëfen vetëm jetën e tij – por jep zërin e heshtur të shumë të burgosurve, të internuarve dhe të nëpërkëmburve. Në rrëfimin e tij ndërthuren kujtesa, morali dhe filozofia e njeriut që, edhe kur dështojnë institucionet, mbetet njeri.
Pas përfundimit të shkollës Normale “Zef Lush Marku”, Çegrani u diplomua në Akademinë Pedagogjike të Shkupit dhe më vonë në gazetari në Tiranë, pasi kishte kaluar nëpër kalvarin e burgut politik. Studimet në albanologji dhe gazetari nuk ishin për të vetëm përgatitje profesionale, por edhe një mënyrë për të ndërtuar një filozofi jetësore mbi identitetin, kulturën dhe drejtësinë.
Në rininë e hershme, u përfshi në strukturat e Shërbimit të Sigurimit Shtetëror të Maqedonisë dhe u dërgua për trajnim në Qendrën famëkeqe të SDB-së në Batajnicë, Beograd. Aty u gjend përballë një realiteti të errët, ku nëntoka shoviniste dhe logjika e frikës sundonin gjithçka. Në vend që të përshtatej, ai u përplas me këtë sistem nga brenda – një konflikt i heshtur, por i thellë, që e çoi drejt arratisë në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Atje, në mërgim, ai nuk humbi, por e gjeti zërin e tij.
Pas kthimit, me qëllimin për t’u inkuadruar si gazetar në Radio Prishtinë, e gjeti veten në vorbullën e ngjarjeve të vitit 1981, kur shpërthyen demonstratat shqiptare në Kosovë. U arrestua nga UDB-ja jo pse kishte kryer ndonjë krim, por për faktin se mendonte ndryshe dhe dinte shumë – një krim i padukshëm në një shoqëri që i trembej mendjes së lirë. E dërguan në burgun e rëndë të Zenicës në Bosnje, ku iu inskenua një proces gjyqësor absurd, si për të dëshmuar se edhe heshtja është faj, kur je shqiptar dhe i vetëdijshëm.
Pas daljes nga burgu, Çegrani e shndërroi vuajtjen në krijimtari, dhe përvojën në reflektim. Vepra e tij është një ballafaqim i hapur me të keqen që vjen nga strukturat e pushtetit të fshehtë dhe me dhunën që kamuflohet si ligj. Në librat “Ballë për ballë me vdekjen” dhe “UDB-ja vepronte edhe në Amerikë”, ai nuk shkruan vetëm si dëshmitar, por si njeri që e ka përjetuar drejtësinë e shtrembëruar në thellësinë e qenies. Fjalët e tij janë ngulitur me gjak dhe ndërgjegje.
Në librin “Çegrani dhe trungu i fiseve”, autori i rikthehet rrënjës dhe origjinës, duke u zhytur në thellësinë e kujtesës historike, në atë vijë të padukshme që lidh individin me fisin, vendin dhe gjuhën. Ky libër është më shumë se një studim: është një akt i kujtimit dhe ruajtjes së qenësisë, në një kohë kur gjithçka tenton të zhbëhet në emër të harresës.
Ndërsa në veprën “Diversantët”, ai analizon me vëmendje të veçantë fenomenin e veprimtarive të fshehta dhe subversive të drejtuara nga UDB-ja dhe Sigurimi. Përmes një gjuhe të ngjeshur dhe stilit të tij rrëfimtar që shpesh e prek kufirin e së jashtëzakonshmes, Çegrani ndriçon rrugët e errëta të shërbimeve sekrete – aty ku fati i njeriut trajtohet si numër, si mjet, si hijë. Ai ndërton një portret filozofik të njeriut që përballet me përbindëshin e kohës, por nuk dorëzohet – sepse dinjiteti është bastioni i fundit i lirisë së brendshme.
Në romanin “Aroma e nargjilesë”, imagjinata dhe realiteti shkrihen në një simfoni të mendimit dhe kujtesës. Çegrani ndërtuan një rrëfim ku njeriu i zakonshëm përballet me absurditetin e sistemit dhe me vetminë e ekzistencës. Është një roman që flet për heshtjet që nuk dëgjohen, për aromat që mbartin histori të pathëna, dhe për kërkimin e një identiteti që nuk mund të shtypet nga dhuna apo mërgimi.
Nafi Çegrani është më shumë se një autor: është një zë i thellë i kohëve të vështira, një kujtesë në kohë harrese, dhe një mendje e lirë në një botë që përpiqet të kontrollojë çdo mendim. Vepra e tij është një ftesë për të mos harruar, për të kuptuar mekanizmat e së keqes, dhe për të mbrojtur njeriun e thjeshtë që mbetet gjithmonë viktimë e sistemit. Ai shkruan si një që ka jetuar përtej fjalëve – dhe për këtë, çdo rresht i tij mbart peshën e së vërtetës.
Figura e Nafi Çegranit mishëron fatin e shumë shqiptarëve të ndërgjegjshëm që jetuan në skaj të historisë, atje ku fjala bëhet rrezik dhe e vërteta dënohet. I lindur dhe i rritur në fshatin Çegran të Pollogut – një vend i thellë në kujtesën shqiptare – ai përjetoi që në rini të hershme përplasjen me një sistem shtypës që kërkonte nënshtrim dhe heshtje.
Pas përfundimit të shkollës Normale “Zef Lush Marku”, studioi në Akademinë Pedagogjike në Shkup, e më pas në gazetari në Tiranë, por rruga e tij drejt dijes u ndërpre nga arrestimi i padrejtë nga UDB-ja në vitin 1981, në kohën e demonstratave në Kosovë. Me një proces të inskenuar politik, ai u dënua dhe u burgos në Zenicë – një përvojë që do të linte gjurmë të thella në jetën dhe krijimtarinë e tij.
Çegrani nuk u thye, por e shndërroi vuajtjen në reflektim dhe krijimtari. Në Shtetet e Bashkuara ku u arratis për një kohë, dhe pas kthimit në vendlindje, ai vazhdoi të shkruajë e të denoncojë hapur veprimtarinë represive të shërbimeve sekrete jugosllave dhe trysninë e tyre mbi shqiptarët. Librat “Ballë për ballë me vdekjen”, “UDB-ja vepronte edhe në Amerikë”, “Diversantët” dhe romani “Aroma e nargjilesë” janë dëshmi të një përvoje të jetuar, por edhe të një ndërgjegjeje të kthjellët, që nuk heshti asnjëherë.
Dënimi i Nafi Çegranit me pushkatim, ishte njëakt simbolik që synonte të delegjitimonte figurën e tij dhe të transmetonte një mesazh frike ndaj mërgatës dhe të rinjve shqiptarë që guxonin të mendonin ndryshe. Ai ishte shndërruar në “armik të idealizuar” nga propaganda shtetërore – një koncept tipik i regjimeve totalitare për të justifikuar represionin dhe për të konsoliduar frikën si mjet kontrolli social, duke shkruar madje veset propaganduese të asaj gjykate në mediumet dhe shtypin jugosllav, për devalvimin e personalitetit të tij, sipas instruksioneve të Beogradit.
Ai mbetet një figurë që sfidon harresën, një histori që thërret për t’u rrëfyer e për t’u shkruar, dhe një emër që meriton të zërë vendin që i takon në altarin e kujtesës kombëtare.
