Nga Memorandumi i SANU-së te Vuçiqi: si u ulën propaganda, frika dhe miti nacionalist në studiot televizive serbe dhe e grabiten mikrofonin
Në Serbi nuk luftohet vetëm për pushtetin.
Luftohet edhe për diçka shumë më të rëndësishme:
për të drejtën për t’ia shpjeguar qytetarit se çfarë ka parë.
Sepse nëse e kontrollon atë që qytetari sheh, pas pak mund t’ia shpjegosh edhe atë që ka parë.
Pastaj mund t’ia shpjegosh edhe atë që ka ndodhur.
Pastaj atë që nuk ka ndodhur.
Dhe, në fund, edhe atë që duhet të kishte ndodhur.
Kjo është një arritje e madhe teknologjike.
Nuk ke më nevojë të ndryshosh realitetin.
Mjafton të ndryshosh programin televiziv.
Në një pjesë të madhe të hapësirës mediatike serbe, propaganda nuk është më mysafir.
Ajo ka marrë apartament me qira.
Ka çelësat.
Ka vendin e vet në studio.
Ka karrigen e preferuar.
Ka mikrofon.
Dhe, si çdo qytetar i respektueshëm, ka edhe të drejtën e vet për t’u shfaqur në televizion.
Faktet janë më pak të privilegjuara.
Ato zakonisht presin jashtë.
Ndonjëherë për vite.
SI U ZBULUA SE HISTORIA MUND TË PUNËSOHET NË TELEVIZION
Për ta kuptuar televizorin e sotëm serb, duhet të kthehemi pak prapa.
Jo shumë.
Vetëm te koha kur historia filloi të sillet si punonjëse e administratës shtetërore.
Memorandumi i SANU-së i vitit 1986 u shfaq në një periudhë të krizës së thellë jugosllave dhe artikuloi një interpretim të fortë të pozitës së Serbisë dhe serbëve si të padrejtësuar brenda federatës.
Nuk është serioze të thuhet se Memorandumi ishte një manual ku Millosheviqi vetëm duhej të vendoste firmën.
Historia është më e ndërlikuar.
Por është po aq joserioze të mohohet klima intelektuale dhe politike që ai dokument pasqyronte dhe ndikonte.
Sepse aty gjejmë një formulë jashtëzakonisht të dobishme politikisht:
Ne jemi viktima.
Të tjerët janë fajtorë.
Historia na ka borxh.
Dhe dikush duhet të paguajë.
Kjo formulë ka një avantazh të madh.
Nuk kërkon vetëkritikë.
Nëse je gjithmonë viktimë, nuk ke pse të pyesësh çfarë ke bërë ti.
Nëse je gjithmonë i rrethuar, çdo fqinj është i dyshimtë.
Nëse çdo humbje është komplot, atëherë gabimet zhduken.
Nuk ka më dështime.
Ka vetëm komplote.
Ky është një sistem shumë praktik.
Edhe një qeveri mediokre mund të duket historike nëse çdo problem i saj ka një armik ndërkombëtar.
MILLOSHEVIQI E ZBULOI MAGJINË E EKRANIT
Pastaj erdhi Slobodan Millosheviqi.
Dhe televizioni kuptoi se kishte një profesion të ri.
Nuk ishte më vetëm televizion.
Ishte mobilizues.
Ishte frikësues.
Ishte interpretues i historisë.
Ishte edhe pak prokuror.
Në vend që qytetari të pyeste:
„Çfarë ka ndodhur?“
televizioni e ndihmonte të pyeste:
„Kush na e bëri?“
Kjo pyetje është shumë më ekonomike.
Sepse për pyetjen e parë duhen dokumente.
Për të dytën mjafton një fytyrë.
Dhe sapo ke gjetur fytyrën e armikut, pjesa tjetër e programit bëhet shumë më e lehtë.
Faktet mund të vijnë më vonë.
Nëse vijnë.
VUÇIQI: PROPAGANDA HYRI NË UNIVERSITET DHE MORI DIPLOMË NË GRAFIKA
Pastaj erdhi Aleksandar Vuçiqi.
Dhe propaganda u modernizua.
Ky është një moment i rëndësishëm.
Propaganda e vjetër bërtiste.
Propaganda moderne buzëqesh.
Propaganda e vjetër kishte parrulla.
Propaganda moderne ka grafikë.
Propaganda e vjetër thoshte:
„Besomë!“
Propaganda moderne thotë:
„Sipas ekspertëve…“
Dhe menjëherë gjërat duken më shkencore.
Madje, nëse vendos një grafik pas ekspertit, edhe një absurditet fillon të duket sikur ka kaluar provimin e statistikës.
Vuçiqi, i cili në vitet ’90 ishte ministër i Informacionit në qeverinë e Millosheviqit, sot vepron në një peizazh mediatik shumë më modern.
Por parimi bazë është i vjetër:
kush kontrollon ritmin dhe kornizën e informacionit, ndikon edhe në perceptimin e realitetit.
Sipas analizave të organizatave ndërkombëtare të medias, televizionet kryesore serbe i japin Vuçiqit një prani jashtëzakonisht të madhe.
Në një moment të caktuar, kjo prani bëhet aq e madhe sa lind një problem filozofik:
A është Vuçiqi në televizion?
Apo televizori është në Vuçiq?
Nëse një mëngjes televizori serb do të zgjohej dhe do të vendoste të mendonte vetë, ndoshta do të kishte këtë bisedë:
— Kush je?
— Televizori.
— Çfarë transmeton?
— Realitetin.
— Cilin realitet?
— Atë që më lejohet.
— Dhe kush të lejon?
Televizori do të heshtte.
Pastaj do të shfaqte një grafik.
DAÇIQI DHE TEORIA E EVOLUCIONIT POLITIK
Pastaj kemi Ivica Daçiqin.
Daçiqi është një fenomen që meriton studim shkencor.
Millosheviqi ra.
Daçiqi mbeti.
Ndryshuan qeveritë.
Daçiqi mbeti.
Ndryshuan aleancat.
Daçiqi mbeti.
Ndryshuan sloganet.
Daçiqi mbeti.
Nëse një ditë ndryshon edhe graviteti, nuk do të habitesha nëse Daçiqi do të dilte në televizion për të shpjeguar se gjithçka është nën kontroll.
Ai nuk i ka mbijetuar vetëm regjimeve.
Ai u ka mbijetuar edhe kuptimeve të ndryshme të fjalës „parim“.
E majta u bë e djathtë.
Opozita u bë pushtet.
Armiku u bë partner.
Partneri u bë aleat.
Dhe Daçiqi vazhdon të jetë aty.
Nëse politika do të ishte biologji, Daçiqi nuk do të quhej politikan.
Do të quhej specie shumë rezistente.
SHESHELI DHE MIKROBI QË REFUZON TË VDESË
Pastaj kemi Vojislav Sheshelin.
Shesheli është një lloj mikrobi politik që refuzon të vdesë.
Historia mund ta ketë mposhtur.
Koha mund ta ketë vjetruar.
Por televizioni e ushqen me një dietë të shëndetshme prej mikrofonash.
Ai nuk ka nevojë të fitojë argumentin.
Mjafton të fitojë zhurmën.
Nëse humbet debatin, është komplot.
Nëse humbet luftën, është tradhti.
Nëse humbet territorin, është padrejtësi.
Nëse historia nuk pajtohet me të, atëherë historia ka problem.
Kjo është shumë praktike.
Sepse në një sistem të tillë nuk ke më nevojë të falsifikosh dokumentet.
Mjafton të akuzosh dokumentin se është armik.
DOMANOVIQI DO TË KISHTE MBETUR PA PUNË
Radoje Domanoviqi e kuptoi shumë herët se absurdi politik ka një kufi.
Problemi i tij sot do të ishte se realiteti serb mund ta kishte kaluar atë kufi.
Domanoviqi mund të shkruante një satirë ku udhëheqësi fliste dhe populli duartrokiste.
Redaktori televiziv do ta lexonte dhe do t’i thoshte:
— Shumë mirë.
— Faleminderit.
— Por nuk është satirë.
— Pse?
— Sepse e transmetuam dje.
Kjo është tragjedia e satiristit.
Kur realiteti fillon të shkruajë vetë batutat, shkrimtari mbetet pa profesion.
ĆOSIQ DHE MOMENTI KUR MITI MERR DIPLOMË
Dobrica Ćosiqi është histori tjetër.
Ai nuk mund të reduktohet në një karikaturë.
Ishte shkrimtar, politikan dhe figurë e rëndësishme në zhvillimin e nacionalizmit modern serb.
Dhe këtu ndodhet një pjesë e rëndësishme e enigmës.
Nacionalizmi nuk prodhohet vetëm në zyrat e politikanëve.
Ai prodhohet edhe në libra.
Në universitete.
Në akademi.
Në gazetari.
Në kulturë.
Në institucione fetare.
Në familje.
Dhe sot, edhe në algoritme.
Sepse një ide bëhet shumë më e fuqishme kur pushon së dukuri si ideologji.
Kur fillon të duket si kujtim.
Si kulturë.
Si traditë.
Si „diçka që të gjithë e dinë“.
Ky është momenti kur propaganda ka bërë karrierë.
Nuk ka më nevojë për uniformë.
Ka veshur kostumin e normalitetit.
VULINI DHE RUSIA QË NUK KA NEVOJË TË JETË PRANË
Pastaj është Aleksandar Vulini.
Në retorikën e tij, Rusia shpesh paraqitet jo vetëm si fuqi gjeopolitike, por edhe si identitet emocional.
Kjo është më interesante se propaganda primitive.
Propaganda primitive thotë:
„Rusia është e mirë.“
Propaganda më e sofistikuar të bën të mendosh:
„Ndoshta Rusia ka të drejtë.“
Dhe kur njeriu arrin vetë te përfundimi, propagandisti mund të pushojë.
Ai ka bërë punën.
Rusia nuk ka nevojë të kontrollojë çdo televizor.
Mjafton që disa narrativat e saj të bëhen aq të zakonshme sa redaktori, analisti dhe shikuesi të mos i ndiejnë më si propagandë.
Atëherë propaganda ka arritur nivelin më të lartë të suksesit:
nuk dëgjohet më si zë i huaj.
Dëgjohet si mendim personal.
DHE PASTAJ HYRJE ANALISTI
Por sistemi nuk do të ishte i plotë pa analistin.
Ah, analisti!
Kjo është shpikja më elegante e propagandës.
Politikani thotë:
— Duhet t’i urrejmë.
Analisti thotë:
— Nga pikëpamja gjeostrategjike, duhet të kemi një qasje të matur ndaj kësaj çështjeje.
Dhe ja ku ndodhi mrekullia.
Urrejtja u bë analizë.
Paragjykimi u bë ekspertizë.
Frika u bë gjeopolitikë.
Dhe propaganda mori doktoraturë.
KUR QYTETARI MËSON TË KETË FRIKË PARA SE TË MËSOJË TË PYESË
Këtu problemi bëhet psikologjik.
Nëse një shoqëri dëgjon çdo ditë se është e kërcënuar, pas një kohe ajo nuk ka më nevojë të bindet.
Ajo fillon të jetojë në kërcënim.
Nëse Perëndimi është fajtor për gjithçka, nuk ke pse të pyesësh pse institucionet e tua nuk funksionojnë.
Nëse Kosova është fajtore për gjithçka, nuk ke pse të pyesësh për problemet e tua.
Nëse NATO-ja është fajtorja universale, nuk ke pse të pyesësh pse të rinjtë largohen.
Nëse opozita është fajtore për gjithçka, pushteti fiton një luks të jashtëzakonshëm:
nuk ka më nevojë të shpjegojë veten.
Dhe nëse çdo kritik quhet „agjent i huaj“, atëherë kritika zhduket.
Mbeten vetëm armiqtë.
Ky është momenti kur propaganda pushon së qeni teknikë komunikimi.
Bëhet psikologji kolektive.
Dhe psikologjia kolektive ka një avantazh të madh:
nuk kërkon zgjidhje.
Kërkon vetëm dikë për ta fajësuar.
TELEVIZORI NUK ËSHTË PASQYRË
Këtu ndodhet thelbi.
Gazetaria pyet:
Çfarë ka ndodhur?
Propaganda pyet:
Kush duhet të fajësohet?
Gazetaria thotë:
Ja faktet.
Propaganda thotë:
Ja ndjenja që duhet të kesh për faktet.
Gazetaria pranon:
Nuk e dimë ende.
Propaganda e urren këtë fjali.
Sepse „nuk e dimë“ është fillimi i mendimit.
Ndërsa propaganda ka nevojë që përgjigjja të jetë gati para pyetjes.
Prandaj pyetja më e rrezikshme në një studio televizive mund të jetë edhe më e thjeshta:
Ku janë provat?
Jo:
„Kush është armiku?“
Jo:
„Kush na urren?“
Jo:
„Kush është tradhtari?“
Por:
Ku janë provat?
Me këtë pyetje fillon gazetaria.
Me këtë pyetje fillon mendimi kritik.
Me këtë pyetje fillon edhe qytetari.
Sepse propaganda ka nevojë për reagim.
Mendimi kritik ka nevojë për kohë.
Propaganda ka nevojë për frikë.
Mendimi kritik ka nevojë për qetësi.
Propaganda ka nevojë për turmë.
Mendimi kritik ka nevojë për individin.
Dhe individi që fillon të mendojë vetë është, për çdo sistem propagandistik, një telash i madh.
PROBLEMI NUK ËSHTË SE TELEVIZORI GËNJEN
Problemi më i madh është kur njerëzit mësohen me gënjeshtrën aq shumë, saqë e vërteta fillon t’u duket e dyshimtë.
Atëherë ndodh diçka shumë më e rrezikshme.
Televizioni nuk pasqyron më realitetin.
Fillon ta prodhojë atë.
Dritarja nuk të tregon më botën.
Të tregon vetëm pjesën e botës që dikush ka vendosur të mos e mbulojë me perde.
Dhe nëse dikush kontrollon dritaren për njëzet vjet, pas një kohe ti mund të harrosh se ekziston edhe pjesa tjetër e qytetit.
Kjo është arsyeja pse problemi nuk është vetëm Vuçiqi.
Vuçiqi është një pjesë e sistemit.
Nuk është vetëm Daçiqi.
Ai është mjeshtër i mbijetesës brenda sistemit.
Nuk është vetëm Shesheli.
Ai është kujtesa e radikalizmit që refuzon të vdesë.
Nuk është vetëm Vulini.
Ai është një kanal i një imagjinarie politike që e sheh Moskën si më shumë se kryeqytet të një shteti tjetër.
Dhe nuk janë vetëm analistët.
Ata janë kori.
Kori që ia shpjegon publikut skenarin.
HISTORIA NUK KA TELEKOMANDË
Serbisë nuk i duhet një televizor më i fuqishëm.
I duhet një qytetar më i fuqishëm se televizori.
Një qytetar që lexon më shumë sesa shikon.
Që verifikon më shumë sesa beson.
Që pyet më shumë sesa frikësohet.
Që nuk e merr historinë nga goja e politikanit.
Që nuk e merr moralin nga goja e propagandistit.
Që nuk e merr të vërtetën nga grafika në fund të ekranit.
Sepse historia nuk është ajo që pushteti do të donte të kishte ndodhur.
Historia është ajo që mund të provohet se ka ndodhur.
Me dokumente.
Me arkiva.
Me dëshmi.
Me kujtesë.
Me përgjegjësi.
Dhe me guximin për të thënë:
„Jo. Kjo nuk është ajo që ndodhi.“
Kjo fjali është shumë e rrezikshme për propagandën.
Sepse propaganda kërkon bindje të menjëhershme.
Kjo fjali kërkon vetëm një gjë:
të mendosh.
Dhe pikërisht këtu fillon problemi i madh për çdo televizor që është mësuar të mendojë në vend të qytetarit.
Një ditë qytetari e ndez televizorin.
Dëgjon politikanin.
Dëgjon analistin.
Sheh grafikun.
Lexon titullin e kuq.
Dëgjon historinë e radhës për armikun e radhës.
Dhe në vend që të frikësohet, thotë:
— Prit pak. Ku janë provat?
Televizori hesht.
Analisti kollitet.
Grafiku zhduket.
Politikani kërkon një tjetër temë.
Dhe për herë të parë pas shumë vitesh, në studio hyn një mysafir që nuk ishte ftuar.
Realiteti.
Atëherë ndodh mrekullia.
Televizori kujton se është televizor.
Historia kujton se është histori.
Dhe qytetari kujton se është qytetar.
Sepse historia nuk shkruhet me telekomandë.
As me titra të kuq.
As me britma.
As me sondazhe.
As me „ekspertë“.
Historia shkruhet me prova.
Dhe kur provat flasin, edhe televizioni duhet të heshtë.
