Nga Memorandumi i SANU-së te Vuçiqi: si u ulën propaganda, frika dhe miti nacionalist në studiot televizive serbe dhe e grabiten mikrofonin
Në Serbi nuk luftohet vetëm për pushtetin.
Luftohet edhe për diçka shumë më të rëndësishme:
për të drejtën për t’ia shpjeguar qytetarit se çfarë ka parë.
Sepse nëse e kontrollon atë që qytetari sheh, pas pak mund t’ia shpjegosh edhe atë që ka parë.
Pastaj mund t’ia shpjegosh edhe atë që ka ndodhur.
Pastaj atë që nuk ka ndodhur.
Dhe, në fund, edhe atë që duhet të kishte ndodhur.
Kjo është një arritje e madhe teknologjike.
Nuk ke më nevojë të ndryshosh realitetin.
Mjafton të ndryshosh programin televiziv.
Në një pjesë të madhe të hapësirës mediatike serbe, propaganda nuk është më mysafir.
Ajo ka marrë apartament me qira.
Ka çelësat.
Ka vendin e vet në studio.
Ka karrigen e preferuar.
Ka mikrofon.
Dhe, si çdo qytetar i respektueshëm, ka edhe të drejtën e vet për t’u shfaqur në televizion.
Faktet janë më pak të privilegjuara.
Ato zakonisht presin jashtë.
Ndonjëherë për vite.
SI U ZBULUA SE HISTORIA MUND TË PUNËSOHET NË TELEVIZION
Për ta kuptuar televizorin e sotëm serb, duhet të kthehemi pak prapa.
Jo shumë.
Vetëm te koha kur historia filloi të sillet si punonjëse e administratës shtetërore.
Memorandumi i SANU-së i vitit 1986 u shfaq në një periudhë të krizës së thellë jugosllave dhe artikuloi një interpretim të fortë të pozitës së Serbisë dhe serbëve si të padrejtësuar brenda federatës.
Nuk është serioze të thuhet se Memorandumi ishte një manual ku Millosheviqi vetëm duhej të vendoste firmën.
Historia është më e ndërlikuar.
Por është po aq joserioze të mohohet klima intelektuale dhe politike që ai dokument pasqyronte dhe ndikonte.
Sepse aty gjejmë një formulë jashtëzakonisht të dobishme politikisht:
Ne jemi viktima.
Të tjerët janë fajtorë.
Historia na ka borxh.
Dhe dikush duhet të paguajë.
Kjo formulë ka një avantazh të madh.
Nuk kërkon vetëkritikë.
Nëse je gjithmonë viktimë, nuk ke pse të pyesësh çfarë ke bërë ti.
Nëse je gjithmonë i rrethuar, çdo fqinj është i dyshimtë.
Nëse çdo humbje është komplot, atëherë gabimet zhduken.
Nuk ka më dështime.
Ka vetëm komplote.
Ky është një sistem shumë praktik.
Edhe një qeveri mediokre mund të duket historike nëse çdo problem i saj ka një armik ndërkombëtar.
MILLOSHEVIQI E ZBULOI MAGJINË E EKRANIT
Pastaj erdhi Slobodan Millosheviqi.
Dhe televizioni kuptoi se kishte një profesion të ri.
Nuk ishte më vetëm televizion.
Ishte mobilizues.
Ishte frikësues.
Ishte interpretues i historisë.
Ishte edhe pak prokuror.
Në vend që qytetari të pyeste:
„Çfarë ka ndodhur?“
televizioni e ndihmonte të pyeste:
„Kush na e bëri?“
Kjo pyetje është shumë më ekonomike.
Sepse për pyetjen e parë duhen dokumente.
Për të dytën mjafton një fytyrë.
Dhe sapo ke gjetur fytyrën e armikut, pjesa tjetër e programit bëhet shumë më e lehtë.
Faktet mund të vijnë më vonë.
Nëse vijnë.
VUÇIQI: PROPAGANDA HYRI NË UNIVERSITET DHE MORI DIPLOMË NË GRAFIKA
Pastaj erdhi Aleksandar Vuçiqi.
Dhe propaganda u modernizua.
Ky është një moment i rëndësishëm.
Propaganda e vjetër bërtiste.
Propaganda moderne buzëqesh.
Propaganda e vjetër kishte parrulla.
Propaganda moderne ka grafikë.
Propaganda e vjetër thoshte:
„Besomë!“
Propaganda moderne thotë:
„Sipas ekspertëve…“
Dhe menjëherë gjërat duken më shkencore.
Madje, nëse vendos një grafik pas ekspertit, edhe një absurditet fillon të duket sikur ka kaluar provimin e statistikës.
Vuçiqi, i cili në vitet ’90 ishte ministër i Informacionit në qeverinë e Millosheviqit, sot vepron në një peizazh mediatik shumë më modern.
Por parimi bazë është i vjetër:
kush kontrollon ritmin dhe kornizën e informacionit, ndikon edhe në perceptimin e realitetit.
Sipas analizave të organizatave ndërkombëtare të medias, televizionet kryesore serbe i japin Vuçiqit një prani jashtëzakonisht të madhe.
Në një moment të caktuar, kjo prani bëhet aq e madhe sa lind një problem filozofik:
A është Vuçiqi në televizion?
Apo televizori është në Vuçiq?
Nëse një mëngjes televizori serb do të zgjohej dhe do të vendoste të mendonte vetë, ndoshta do të kishte këtë bisedë:
— Kush je?
— Televizori.
— Çfarë transmeton?
— Realitetin.
— Cilin realitet?
— Atë që më lejohet.
— Dhe kush të lejon?
Televizori do të heshtte.
Pastaj do të shfaqte një grafik.
DAÇIQI DHE TEORIA E EVOLUCIONIT POLITIK
Pastaj kemi Ivica Daçiqin.
Daçiqi është një fenomen që meriton studim shkencor.
Millosheviqi ra.
Daçiqi mbeti.
Ndryshuan qeveritë.
Daçiqi mbeti.
Ndryshuan aleancat.
Daçiqi mbeti.
Ndryshuan sloganet.
Daçiqi mbeti.
Nëse një ditë ndryshon edhe graviteti, nuk do të habitesha nëse Daçiqi do të dilte në televizion për të shpjeguar se gjithçka është nën kontroll.
Ai nuk i ka mbijetuar vetëm regjimeve.
Ai u ka mbijetuar edhe kuptimeve të ndryshme të fjalës „parim“.
E majta u bë e djathtë.
Opozita u bë pushtet.
Armiku u bë partner.
Partneri u bë aleat.
Dhe Daçiqi vazhdon të jetë aty.
Nëse politika do të ishte biologji, Daçiqi nuk do të quhej politikan.
Do të quhej specie shumë rezistente.
SHESHELI DHE MIKROBI QË REFUZON TË VDESË
Pastaj kemi Vojislav Sheshelin.
Shesheli është një lloj mikrobi politik që refuzon të vdesë.
Historia mund ta ketë mposhtur.
Koha mund ta ketë vjetruar.
Por televizioni e ushqen me një dietë të shëndetshme prej mikrofonash.
Ai nuk ka nevojë të fitojë argumentin.
Mjafton të fitojë zhurmën.
Nëse humbet debatin, është komplot.
Nëse humbet luftën, është tradhti.
Nëse humbet territorin, është padrejtësi.
Nëse historia nuk pajtohet me të, atëherë historia ka problem.
Kjo është shumë praktike.
Sepse në një sistem të tillë nuk ke më nevojë të falsifikosh dokumentet.
Mjafton të akuzosh dokumentin se është armik.
DOMANOVIQI DO TË KISHTE MBETUR PA PUNË
Radoje Domanoviqi e kuptoi shumë herët se absurdi politik ka një kufi.
Problemi i tij sot do të ishte se realiteti serb mund ta kishte kaluar atë kufi.
Domanoviqi mund të shkruante një satirë ku udhëheqësi fliste dhe populli duartrokiste.
Redaktori televiziv do ta lexonte dhe do t’i thoshte:
— Shumë mirë.
— Faleminderit.
— Por nuk është satirë.
— Pse?
— Sepse e transmetuam dje.
Kjo është tragjedia e satiristit.
Kur realiteti fillon të shkruajë vetë batutat, shkrimtari mbetet pa profesion.
ĆOSIQ DHE MOMENTI KUR MITI MERR DIPLOMË
Dobrica Ćosiqi është histori tjetër.
Ai nuk mund të reduktohet në një karikaturë.
Ishte shkrimtar, politikan dhe figurë e rëndësishme në zhvillimin e nacionalizmit modern serb.
Dhe këtu ndodhet një pjesë e rëndësishme e enigmës.
Nacionalizmi nuk prodhohet vetëm në zyrat e politikanëve.
Ai prodhohet edhe në libra.
Në universitete.
Në akademi.
Në gazetari.
Në kulturë.
Në institucione fetare.
Në familje.
Dhe sot, edhe në algoritme.
Sepse një ide bëhet shumë më e fuqishme kur pushon së dukuri si ideologji.
Kur fillon të duket si kujtim.
Si kulturë.
Si traditë.
Si „diçka që të gjithë e dinë“.
Ky është momenti kur propaganda ka bërë karrierë.
Nuk ka më nevojë për uniformë.
Ka veshur kostumin e normalitetit.
VULINI DHE RUSIA QË NUK KA NEVOJË TË JETË PRANË
Pastaj është Aleksandar Vulini.
Në retorikën e tij, Rusia shpesh paraqitet jo vetëm si fuqi gjeopolitike, por edhe si identitet emocional.
Kjo është më interesante se propaganda primitive.
Propaganda primitive thotë:
„Rusia është e mirë.“
Propaganda më e sofistikuar të bën të mendosh:
„Ndoshta Rusia ka të drejtë.“
Dhe kur njeriu arrin vetë te përfundimi, propagandisti mund të pushojë.
Ai ka bërë punën.
Rusia nuk ka nevojë të kontrollojë çdo televizor.
Mjafton që disa narrativat e saj të bëhen aq të zakonshme sa redaktori, analisti dhe shikuesi të mos i ndiejnë më si propagandë.
Atëherë propaganda ka arritur nivelin më të lartë të suksesit:
nuk dëgjohet më si zë i huaj.
Dëgjohet si mendim personal.
DHE PASTAJ HYRJE ANALISTI
Por sistemi nuk do të ishte i plotë pa analistin.
Ah, analisti!
Kjo është shpikja më elegante e propagandës.
Politikani thotë:
— Duhet t’i urrejmë.
Analisti thotë:
— Nga pikëpamja gjeostrategjike, duhet të kemi një qasje të matur ndaj kësaj çështjeje.
Dhe ja ku ndodhi mrekullia.
Urrejtja u bë analizë.
Paragjykimi u bë ekspertizë.
Frika u bë gjeopolitikë.
Dhe propaganda mori doktoraturë.
KUR QYTETARI MËSON TË KETË FRIKË PARA SE TË MËSOJË TË PYESË
Këtu problemi bëhet psikologjik.
Nëse një shoqëri dëgjon çdo ditë se është e kërcënuar, pas një kohe ajo nuk ka më nevojë të bindet.
Ajo fillon të jetojë në kërcënim.
Nëse Perëndimi është fajtor për gjithçka, nuk ke pse të pyesësh pse institucionet e tua nuk funksionojnë.
Nëse Kosova është fajtore për gjithçka, nuk ke pse të pyesësh për problemet e tua.
Nëse NATO-ja është fajtorja universale, nuk ke pse të pyesësh pse të rinjtë largohen.
Nëse opozita është fajtore për gjithçka, pushteti fiton një luks të jashtëzakonshëm:
nuk ka më nevojë të shpjegojë veten.
Dhe nëse çdo kritik quhet „agjent i huaj“, atëherë kritika zhduket.
Mbeten vetëm armiqtë.
Ky është momenti kur propaganda pushon së qeni teknikë komunikimi.
Bëhet psikologji kolektive.
Dhe psikologjia kolektive ka një avantazh të madh:
nuk kërkon zgjidhje.
Kërkon vetëm dikë për ta fajësuar.
TELEVIZORI NUK ËSHTË PASQYRË
Këtu ndodhet thelbi.
Gazetaria pyet:
Çfarë ka ndodhur?
Propaganda pyet:
Kush duhet të fajësohet?
Gazetaria thotë:
Ja faktet.
Propaganda thotë:
Ja ndjenja që duhet të kesh për faktet.
Gazetaria pranon:
Nuk e dimë ende.
Propaganda e urren këtë fjali.
Sepse „nuk e dimë“ është fillimi i mendimit.
Ndërsa propaganda ka nevojë që përgjigjja të jetë gati para pyetjes.
Prandaj pyetja më e rrezikshme në një studio televizive mund të jetë edhe më e thjeshta:
Ku janë provat?
Jo:
„Kush është armiku?“
Jo:
„Kush na urren?“
Jo:
„Kush është tradhtari?“
Por:
Ku janë provat?
Me këtë pyetje fillon gazetaria.
Me këtë pyetje fillon mendimi kritik.
Me këtë pyetje fillon edhe qytetari.
Sepse propaganda ka nevojë për reagim.
Mendimi kritik ka nevojë për kohë.
Propaganda ka nevojë për frikë.
Mendimi kritik ka nevojë për qetësi.
Propaganda ka nevojë për turmë.
Mendimi kritik ka nevojë për individin.
Dhe individi që fillon të mendojë vetë është, për çdo sistem propagandistik, një telash i madh.
PROBLEMI NUK ËSHTË SE TELEVIZORI GËNJEN
Problemi më i madh është kur njerëzit mësohen me gënjeshtrën aq shumë, saqë e vërteta fillon t’u duket e dyshimtë.
Atëherë ndodh diçka shumë më e rrezikshme.
Televizioni nuk pasqyron më realitetin.
Fillon ta prodhojë atë.
Dritarja nuk të tregon më botën.
Të tregon vetëm pjesën e botës që dikush ka vendosur të mos e mbulojë me perde.
Dhe nëse dikush kontrollon dritaren për njëzet vjet, pas një kohe ti mund të harrosh se ekziston edhe pjesa tjetër e qytetit.
Kjo është arsyeja pse problemi nuk është vetëm Vuçiqi.
Vuçiqi është një pjesë e sistemit.
Nuk është vetëm Daçiqi.
Ai është mjeshtër i mbijetesës brenda sistemit.
Nuk është vetëm Shesheli.
Ai është kujtesa e radikalizmit që refuzon të vdesë.
Nuk është vetëm Vulini.
Ai është një kanal i një imagjinarie politike që e sheh Moskën si më shumë se kryeqytet të një shteti tjetër.
Dhe nuk janë vetëm analistët.
Ata janë kori.
Kori që ia shpjegon publikut skenarin.
HISTORIA NUK KA TELEKOMANDË
Serbisë nuk i duhet një televizor më i fuqishëm.
I duhet një qytetar më i fuqishëm se televizori.
Një qytetar që lexon më shumë sesa shikon.
Që verifikon më shumë sesa beson.
Që pyet më shumë sesa frikësohet.
Që nuk e merr historinë nga goja e politikanit.
Që nuk e merr moralin nga goja e propagandistit.
Që nuk e merr të vërtetën nga grafika në fund të ekranit.
Sepse historia nuk është ajo që pushteti do të donte të kishte ndodhur.
Historia është ajo që mund të provohet se ka ndodhur.
Me dokumente.
Me arkiva.
Me dëshmi.
Me kujtesë.
Me përgjegjësi.
Dhe me guximin për të thënë:
„Jo. Kjo nuk është ajo që ndodhi.“
Kjo fjali është shumë e rrezikshme për propagandën.
Sepse propaganda kërkon bindje të menjëhershme.
Kjo fjali kërkon vetëm një gjë:
të mendosh.
Dhe pikërisht këtu fillon problemi i madh për çdo televizor që është mësuar të mendojë në vend të qytetarit.
Një ditë qytetari e ndez televizorin.
Dëgjon politikanin.
Dëgjon analistin.
Sheh grafikun.
Lexon titullin e kuq.
Dëgjon historinë e radhës për armikun e radhës.
Dhe në vend që të frikësohet, thotë:
— Prit pak. Ku janë provat?
Televizori hesht.
Analisti kollitet.
Grafiku zhduket.
Politikani kërkon një tjetër temë.
Dhe për herë të parë pas shumë vitesh, në studio hyn një mysafir që nuk ishte ftuar.
Realiteti.
Atëherë ndodh mrekullia.
Televizori kujton se është televizor.
Historia kujton se është histori.
Dhe qytetari kujton se është qytetar.
Sepse historia nuk shkruhet me telekomandë.
As me titra të kuq.
As me britma.
As me sondazhe.
As me „ekspertë“.
Historia shkruhet me prova.
Dhe kur provat flasin, edhe televizioni duhet të heshtë.
***
SRBIJA KOJA JE POBRKALA TELEVIZOR SA ISTORIJOM
Od Memoranduma SANU-a do Vučića: kako su propaganda, strah i nacionalistički mit seli u srpske televizijske studije i oteli mikrofon
U Srbiji se ne vodi borba samo za vlast.
Vodi se borba i za nešto mnogo važnije:
za pravo da se građaninu objasni šta je video.
Jer ako kontrolišete ono što građanin vidi, posle nekog vremena možete mu objasniti i ono što je video.
Onda možete da mu objasnite i ono što se dogodilo.
Zatim i ono što se nije dogodilo.
A na kraju i ono što je trebalo da se dogodi.
To je veliko tehnološko dostignuće.
Više ne morate da menjate stvarnost.
Dovoljno je da promenite televizijski program.
U velikom delu srpskog medijskog prostora propaganda više nije gost.
Ona je iznajmila stan.
Ima ključeve.
Ima svoje mesto u studiju.
Ima omiljenu stolicu.
Ima mikrofon.
I, kao svaki ugledni građanin, ima i pravo da se pojavljuje na televiziji.
Činjenice imaju mnogo manje privilegija.
One obično čekaju napolju.
Ponekad godinama.
KAKO JE OTKRIVENO DA ISTORIJA MOŽE DA SE ZAPOSLI NA TELEVIZIJI
Da bismo razumeli današnju srpsku televiziju, moramo da se vratimo malo unazad.
Ne mnogo.
Samo do vremena kada je istorija počela da se ponaša kao državni službenik.
Memorandum SANU-a iz 1986. godine pojavio se u periodu duboke jugoslovenske krize i ponudio snažnu interpretaciju položaja Srbije i Srba kao oštećenih i neravnopravnih unutar federacije.
Nije ozbiljno tvrditi da je Memorandum bio priručnik na kojem je Slobodan Milošević samo trebalo da stavi potpis.
Istorija je mnogo složenija.
Ali je podjednako neozbiljno poricati intelektualnu i političku klimu koju je taj dokument odražavao i na koju je uticao.
Jer tamo nalazimo formulu koja je politički izuzetno korisna:
Mi smo žrtve.
Drugi su krivi.
Istorija nam nešto duguje.
I neko mora da plati.
Ta formula ima veliku prednost.
Ne zahteva samokritiku.
Ako si uvek žrtva, nema potrebe da pitaš šta si ti uradio.
Ako si uvek opkoljen, svaki sused je sumnjiv.
Ako je svaki poraz zavera, onda greške nestaju.
Više nema neuspeha.
Postoje samo zavere.
To je veoma praktičan sistem.
Čak i prosečna vlada može da izgleda istorijski ako za svaki njen problem postoji međunarodni neprijatelj.
MILOŠEVIĆ JE OTKRIO MAGIJU EKRANA
A onda je došao Slobodan Milošević.
I televizija je shvatila da ima novu profesiju.
Više nije bila samo televizija.
Bila je mobilizator.
Bila je zastrašivač.
Bila je tumač istorije.
Bila je i pomalo tužilac.
Umesto da građanin pita:
„Šta se dogodilo?“
televizija mu je pomagala da pita:
„Ko nam je to uradio?“
To je mnogo ekonomičnije pitanje.
Jer za prvo pitanje potrebni su dokumenti.
Za drugo je dovoljno jedno lice.
A čim pronađeš lice neprijatelja, ostatak programa postaje mnogo jednostavniji.
Činjenice mogu da dođu kasnije.
Ako uopšte dođu.
VUČIĆ: PROPAGANDA JE UPISALA UNIVERZITET I DIPLOMIRALA NA GRAFIKAMA
A onda je došao Aleksandar Vučić.
I propaganda se modernizovala.
To je važan trenutak.
Stara propaganda je vikala.
Moderna propaganda se smeška.
Stara propaganda je imala parole.
Moderna propaganda ima grafike.
Stara propaganda je govorila:
„Veruj mi!“
Moderna propaganda kaže:
„Prema mišljenju stručnjaka…“
I odjednom sve izgleda mnogo naučnije.
Čak i kada staviš grafikon iza stručnjaka, i potpuni apsurd počinje da izgleda kao da je položio ispit iz statistike.
Vučić, koji je devedesetih godina bio ministar informisanja u vladi Slobodana Miloševića, danas deluje u mnogo modernijem medijskom pejzažu.
Ali osnovni princip je ostao isti:
ko kontroliše ritam i okvir informacija, utiče i na percepciju stvarnosti.
Prema analizama međunarodnih medijskih organizacija, vodeće srpske televizije daju Vučiću izuzetno veliki prostor.
U jednom trenutku ta prisutnost postaje toliko velika da nastaje jedan filozofski problem:
Da li je Vučić na televiziji?
Ili je televizor u Vučiću?
Kada bi se jednog jutra srpski televizor probudio i odlučio da samostalno razmišlja, možda bi vodio ovakav razgovor:
— Ko si ti?
— Televizor.
— Šta emituješ?
— Stvarnost.
— Koju stvarnost?
— Onu koja mi je dozvoljena.
— A ko ti dozvoljava?
Televizor bi zaćutao.
A onda bi prikazao grafikon.
DAČIĆ I TEORIJA POLITIČKE EVOLUCIJE
A onda imamo Ivicu Dačića.
Dačić je fenomen koji zaslužuje naučno proučavanje.
Milošević je pao.
Dačić je ostao.
Vlade su se menjale.
Dačić je ostao.
Savezništva su se menjala.
Dačić je ostao.
Slogani su se menjali.
Dačić je ostao.
Ako se jednog dana promeni i gravitacija, ne bih se iznenadio kada bi Dačić izašao na televiziju da objasni kako je sve pod kontrolom.
On nije preživeo samo različite režime.
Preživeo je i različita značenja reči „princip“.
Levica je postala desnica.
Opozicija je postala vlast.
Neprijatelj je postao partner.
Partner je postao saveznik.
A Dačić je i dalje tu.
Kada bi politika bila biologija, Dačić se ne bi zvao političarem.
Zvao bi se izuzetno otpornom vrstom.
ŠEŠELJ I MIKROB KOJI ODBIJA DA UMRE
A onda imamo Vojislava Šešelja.
Šešelj je neka vrsta političkog mikroba koji odbija da umre.
Istorija ga je možda porazila.
Vreme ga je možda ostarilo.
Ali televizija ga hrani zdravom ishranom sastavljenom od mikrofona.
On ne mora da pobedi u argumentu.
Dovoljno je da pobedi u buci.
Ako izgubi raspravu, to je zavera.
Ako izgubi rat, to je izdaja.
Ako izgubi teritoriju, to je nepravda.
Ako se istorija ne slaže s njim, onda istorija ima problem.
To je veoma praktično.
Jer u takvom sistemu više nije potrebno falsifikovati dokumente.
Dovoljno je optužiti dokument da je neprijatelj.
DOMANOVIĆ BI OSTAO BEZ POSLA
Radoje Domanović je veoma rano shvatio da politički apsurd ima svoju granicu.
Njegov problem danas bio bi u tome što je srpska stvarnost možda već prešla tu granicu.
Domanović bi mogao da napiše satiru u kojoj vođa govori, a narod aplaudira.
Televizijski urednik bi je pročitao i rekao:
— Veoma dobro.
— Hvala.
— Ali ovo nije satira.
— Zašto?
— Zato što smo to emitovali juče.
To je tragedija satiričara.
Kada stvarnost počne sama da piše viceve, pisac ostaje bez profesije.
ĆOSIĆ I TRENUTAK KADA MIT DOBIJE DIPLOMU
Dobrica Ćosić je druga priča.
Njega nije moguće svesti na karikaturu.
Bio je pisac, političar i značajna figura u razvoju modernog srpskog nacionalizma.
I upravo se ovde nalazi važan deo slagalice.
Nacionalizam se ne proizvodi samo u kancelarijama političara.
Proizvodi se i u knjigama.
Na univerzitetima.
U akademijama.
U novinarstvu.
U kulturi.
U verskim institucijama.
U porodici.
A danas i u algoritmima.
Jer jedna ideja postaje mnogo moćnija kada prestane da izgleda kao ideologija.
Kada počne da izgleda kao sećanje.
Kao kultura.
Kao tradicija.
Kao „nešto što svi znaju“.
To je trenutak kada je propaganda napravila karijeru.
Više joj nije potrebna uniforma.
Obukla je odelo normalnosti.
VULIN I RUSIJA KOJA NE MORA DA BUDE BLIZU
A onda je tu Aleksandar Vulin.
U njegovoj retorici Rusija se često pojavljuje ne samo kao geopolitička sila, već i kao emocionalni identitet.
To je zanimljivije od primitivne propagande.
Primitivna propaganda kaže:
„Rusija je dobra.“
Sofisticiranija propaganda navodi čoveka da pomisli:
„Možda je Rusija u pravu.“
A kada čovek sam dođe do tog zaključka, propagandista može da se odmori.
On je svoj posao završio.
Rusija ne mora da kontroliše svaki televizor.
Dovoljno je da neke njene narative učini toliko uobičajenim da ih urednik, analitičar i gledalac više ni ne doživljavaju kao propagandu.
Tada propaganda dostiže najviši stepen uspeha:
više se ne čuje kao strani glas.
Čuje se kao lično mišljenje.
A ONDA ULAZI ANALITIČAR
Ali sistem ne bi bio potpun bez analitičara.
Ah, analitičar!
To je najfiniji izum propagande.
Političar kaže:
— Moramo da ih mrzimo.
Analitičar kaže:
— Sa geostrateškog stanovišta, prema ovom pitanju moramo zauzeti jedan veoma promišljen pristup.
I eto čuda.
Mržnja je postala analiza.
Predrasuda je postala ekspertiza.
Strah je postao geopolitika.
A propaganda je doktorirala.
KADA GRAĐANIN NAUČI DA SE PLAŠI PRE NEGO ŠTO NAUČI DA POSTAVLJA PITANJA
Ovde problem postaje psihološki.
Ako društvo svakog dana sluša da je ugroženo, posle nekog vremena više nema potrebe da ga ubeđujete.
Ono počinje da živi u stanju ugroženosti.
Ako je Zapad kriv za sve, nema potrebe da se pita zašto vaše institucije ne funkcionišu.
Ako je Kosovo krivo za sve, nema potrebe da se pitate o sopstvenim problemima.
Ako je NATO univerzalni krivac, nema potrebe da se pitate zašto mladi odlaze.
Ako je opozicija kriva za sve, vlast dobija izvanredan luksuz:
više ne mora da objašnjava samu sebe.
A ako se svaki kritičar nazove „stranim agentom“, onda kritika nestaje.
Ostaju samo neprijatelji.
To je trenutak kada propaganda prestaje da bude samo komunikaciona tehnika.
Postaje kolektivna psihologija.
A kolektivna psihologija ima veliku prednost:
ne traži rešenja.
Traži samo nekoga koga treba okriviti.
TELEVIZOR NIJE OGLEDALO
Tu se nalazi suština.
Novinarstvo pita:
Šta se dogodilo?
Propaganda pita:
Ko treba da bude kriv?
Novinarstvo kaže:
Evo činjenica.
Propaganda kaže:
Evo osećanja koje treba da imate prema činjenicama.
Novinarstvo priznaje:
Još ne znamo.
Propaganda mrzi ovu rečenicu.
Jer „ne znamo“ je početak mišljenja.
A propaganda zahteva da odgovor bude spreman pre pitanja.
Zato najopasnije pitanje u jednoj televizijskoj studiji može biti i najjednostavnije:
Gde su dokazi?
Ne:
„Ko je neprijatelj?“
Ne:
„Ko nas mrzi?“
Ne:
„Ko je izdajnik?“
Nego:
Gde su dokazi?
Tim pitanjem počinje novinarstvo.
Tim pitanjem počinje kritičko mišljenje.
Tim pitanjem počinje i građanin.
Jer propagandi je potrebna reakcija.
Kritičkom mišljenju potrebno je vreme.
Propagandi je potreban strah.
Kritičkom mišljenju potrebna je smirenost.
Propagandi je potrebna gomila.
Kritičkom mišljenju potreban je pojedinac.
A pojedinac koji počne da misli svojom glavom predstavlja, za svaki propagandni sistem, veliki problem.
PROBLEM NIJE U TOME ŠTO TELEVIZOR LAŽE
Najveći problem nastaje kada se ljudi toliko naviknu na laž da im istina počne izgledati sumnjivo.
Tada se događa nešto mnogo opasnije.
Televizija više ne odražava stvarnost.
Počinje da je proizvodi.
Prozor ti više ne pokazuje svet.
Pokazuje ti samo onaj deo sveta koji je neko odlučio da ne prekrije zavesom.
A ako neko dvadeset godina kontroliše prozor, posle nekog vremena možeš zaboraviti da postoji i drugi deo grada.
Zato problem nije samo Vučić.
Vučić je deo sistema.
Nije samo Dačić.
On je majstor preživljavanja unutar sistema.
Nije samo Šešelj.
On je sećanje na radikalizam koji odbija da umre.
Nije samo Vulin.
On je kanal jedne političke imaginacije koja Moskvu vidi kao nešto više od glavnog grada druge države.
I nisu samo analitičari.
Oni su hor.
Hor koji publici objašnjava scenario.
ISTORIJA NEMA DALJINSKI UPRAVLJAČ
Srbiji nije potreban moćniji televizor.
Potrebniji joj je građanin koji je moćniji od televizora.
Građanin koji čita više nego što gleda.
Koji proverava više nego što veruje.
Koji više pita nego što se plaši.
Koji istoriju ne prihvata iz usta političara.
Koji moral ne prihvata iz usta propagandiste.
Koji istinu ne prihvata iz grafikona na dnu ekrana.
Jer istorija nije ono što bi vlast volela da se dogodilo.
Istorija je ono za šta se može dokazati da se dogodilo.
Dokumentima.
Arhivama.
Svedočenjima.
Sećanjem.
Odgovornošću.
I hrabrošću da se kaže:
„Ne. To nije ono što se dogodilo.“
Ta rečenica je veoma opasna za propagandu.
Jer propaganda zahteva trenutno verovanje.
Ova rečenica zahteva samo jednu stvar:
da misliš.
I upravo tu počinje veliki problem za svaki televizor koji se navikao da misli umesto građanina.
Jednog dana građanin uključi televizor.
Čuje političara.
Čuje analitičara.
Vidi grafikon.
Pročita crveni naslov.
Čuje novu priču o novom neprijatelju.
I umesto da se uplaši, kaže:
— Čekaj malo. Gde su dokazi?
Televizor ćuti.
Analitičar se nakašlje.
Grafikon nestane.
Političar potraži novu temu.
I prvi put posle mnogo godina u studio ulazi gost koji nije bio pozvan.
Stvarnost.
Tada se događa čudo.
Televizor se seti da je televizor.
Istorija se seti da je istorija.
A građanin se seti da je građanin.
Jer istorija se ne piše daljinskim upravljačem.
Ni crvenim naslovima.
Ni vikom.
Ni anketama.
Ni „stručnjacima“.
Istorija se piše dokazima.
A kada dokazi progovore, i televizor mora da zaćuti.
