Shembuj dhe fakte, administrata digjitale dhe siguria kombëtare (2)

Edhe Republika e Kosovës nuk mund të konsiderohet se ndodhet domosdoshmërisht në një pozitë më të favorshme për sa i përket mbrojtjes së sovranitetit të saj digjital. Ashtu si Shqipëria, edhe Kosova përballet me rreziqe që lidhen me ndërtimin e kapaciteteve të qëndrueshme institucionale, zhvillimin e infrastrukturës kritike të teknologjisë së informacionit, mbrojtjen e sistemeve shtetërore dhe garantimin e kontrollit të plotë mbi të dhënat publike. Përmasat dhe natyra e këtyre rreziqeve mund të jenë të ndryshme në secilin shtet, por nevoja për standarde të larta të sigurisë kibernetike, auditim të pavarur, transparencë institucionale dhe mbrojtje të infrastrukturës kritike mbetet e njëjtë.

Pikërisht për këtë arsye, Shqipëria dhe Republika e Kosovës duhet ta shohin sigurinë digjitale si një interes të përbashkët strategjik, duke rritur bashkëpunimin institucional, shkëmbimin e ekspertizës dhe harmonizimin me standardet e Bashkimit Evropian dhe të NATO-s, në mënyrë që të forcojnë rezistencën e tyre ndaj rreziqeve të epokës digjitale.

5) Pyetja më e rëndësishme është: ku ndodhet “kufiri” i të dhënave? Në të kaluarën, koncepti i kufirit kombëtar lidhej kryesisht me një vijë gjeografike të përcaktuar në hartë, me territorin fizik dhe me kontrollin e drejtpërdrejtë shtetëror mbi hapësirën brenda tij.

Sot, në epokën digjitale, kufiri i sovranitetit nuk përcaktohet vetëm nga territori fizik, por mund të shtrihet edhe në elementë teknikë dhe operacionalë që përcaktojnë kontrollin real mbi informacionin dhe infrastrukturën kritike. Ky kufi mund të jetë një qendër të dhënash, një server, një çelës enkriptimi, një administrator sistemi, një kontratë mirëmbajtjeje, një kopje rezervë e informacionit apo një kanal aksesi në distancë që lejon ndërhyrjen ose menaxhimin e sistemeve nga jashtë.

Për këtë arsye, pyetja tradicionale “Ku ndodhet serveri?” është vetëm pika e parë e çështjes së sigurisë së brendshme për një shtet, ndonëse vendndodhja fizike e pajisjes ku ruhen të dhënat nuk tregon domosdoshmërisht se kush e ka kontrollin real mbi informacionin, kush mund të ndërhyjë në sistem, kush përcakton mënyrën e administrimit të tij dhe kush ka mundësi të ndikojë në funksionimin e infrastrukturës kritike. Pyetja thelbësore që duhet të shtrohet më pas është: “Kush e kontrollon serverin?” sepse kontrolli real nuk përcaktohet vetëm nga vendi ku ndodhet pajisja fizike, por nga personat, kompanitë ose institucionet që kanë akses administrativ, të drejta teknike, mundësi konfigurimi, përgjegjësi mirëmbajtjeje dhe aftësi për të menaxhuar, kopjuar, ndryshuar ose transferuar të dhëna. Por edhe kjo pyetje nuk përbën nivelin përfundimtar të hulumtimit dhe të verifikimit të sigurisë, sepse një sistem mund të jetë teknikisht nën kontrollin e një subjekti të caktuar, ndërsa vetë ai subjekt mund të ketë lidhje të pronësisë, varësi financiare, marrëdhënie institucionale ose ndikime të tjera nga aktorë të tretë.

Prandaj duhet të analizohet edhe një nivel më i thellë i zinxhirit të kontrollit: “Kush kontrollon individin, kompaninë ose institucionin që kontrollon serverin?” Sepse në një mjedis digjital modern, sovraniteti nuk përcaktohet vetëm nga vendndodhja e pajisjeve, por nga i gjithë zinxhiri i aksesit, autoritetit teknik, pronësisë, varësive dhe përgjegjësisë mbi sistemet që administrojnë informacionin kritik. “Kush kontrollon individin ose kompaninë që kontrollon serverin?” Sepse në një infrastrukturë moderne digjitale, çështja e sovranitetit nuk përfundon te operatori teknik që administron sistemin, por shtrihet edhe te struktura e pronësisë, varësitë ekonomike, marrëdhëniet kontraktuale, juridiksioni ku vepron kompania, si dhe te çdo faktor tjetër që mund të ndikojë në aftësinë reale të një subjekti për të ushtruar kontroll mbi të dhënat dhe sistemet kritike. Vetëm duke analizuar të gjithë këtë zinxhir kontrolli, nga vendndodhja fizike e serverit, te administratori teknik dhe deri te subjektet që kanë ndikim mbi administratorin, mund të përcaktohet se kush e ka në të vërtetë kontrollin mbi një pasuri digjitale me rëndësi strategjike.

6) Serbia: a ekziston një lidhje që kërkon hetim të plotë? Në këtë pikë rikthehemi te pyetja qendrore e këtij dokumenti: a ekziston një lidhje konkrete ndërmjet politikave të Serbisë, mekanizmave të bashkëpunimit rajonal dhe problematikave që kanë shoqëruar administrimin e infrastrukturës digjitale të shtetit shqiptar? Kjo pyetje nuk mund të anashkalohet, sidomos në dritën e zhvillimeve politike të viteve të fundit.

Iniciativa “Open Balkan” nuk ishte vetëm një projekt ekonomik apo administrativ, por një projekt me pasoja të mundshme politike, strategjike dhe institucionale për rajonin. Gjatë promovimit të saj janë zhvilluar takime të shumta politike, janë bërë deklarata publike dhe janë paraqitur vizione për një integrim më të thellë rajonal. Në të njëjtën periudhë, media dhe analistë të ndryshëm kanë analizuar deklaratat e liderëve politikë shqiptarë siç është Kryeministri Rama në Shqipëri dhe të tjerë në Kosovë, edhe idetë për rikonfigurime kufitare dhe politike në Ballkan, ndërsa reagimet kritike të Bashkimit Evropian, të Shteteve të Bashkuara dhe të aktorëve të tjerë ndërkombëtarë kanë kontribuar që kjo iniciativë të humbë mbështetjen politike që kishte në fazën fillestare.

Megjithatë, fakti që nisma “Open Balkan” nuk vazhdon më me të njëjtin intensitet politik nuk do të thotë domosdoshmërisht se çdo formë bashkëpunimi e krijuar në atë kuadër ka pushuar së ekzistuari. Përkundrazi, është legjitime të shtrohet pyetja nëse disa mekanizma administrativë, ekonomikë ose teknikë vazhdojnë të funksionojnë në forma të tjera dhe nëse ato kërkojnë një rivlerësim nga këndvështrimi i sigurisë kombëtare. Në këtë kontekst, problematikat që janë bërë publike lidhur me AKSHI-n, me procedurat e prokurimit, me administrimin e sistemeve kritike dhe me sigurinë e të dhënave shtetërore e bëjnë edhe më të domosdoshëm një hetim të plotë institucional.

Vetëm përmes dokumenteve zyrtare, kontratave, auditimeve teknike, gjurmëve të aksesit, strukturave të pronësisë, marrëveshjeve ndërinstitucionale dhe provave të tjera të verifikueshme mund të përcaktohet nëse ka ekzistuar ose jo një lidhje konkrete ndërmjet këtyre zhvillimeve dhe interesave të një shteti të huaj. Nëse një lidhje e tillë ekziston, ajo duhet të provohet me standardin më të lartë të provës. Nëse nuk ekziston, edhe kjo duhet të qartësohet përmes transparencës institucionale.

Në çështje që prekin sovranitetin digjital, sigurinë kombëtare dhe funksionimin e institucioneve shtetërore, as dyshimi politik nuk mjafton, por as mungesa e hetimit nuk është e pranueshme. Për këtë arsye, është në interes të shtetit shqiptar që institucionet kompetente, veçanërisht SPAK-u dhe organet përgjegjëse për sigurinë kombëtare, të verifikojnë në mënyrë të plotë çdo element që lidhet me administrimin e sistemeve kritike, marrëveshjet rajonale, partnerët teknologjikë dhe çdo gjurmë të mundshme të ndikimit të jashtëm. Vetëm një hetim i plotë, i pavarur dhe i mbështetur në prova mund t’u japë përgjigje pyetjeve që sot vazhdojnë të mbeten me interes të lartë publik dhe kombëtar.

7) Sovraniteti digjital nuk është luks: Shqipëria nuk mund ta trajtojë infrastrukturën e saj digjitale si një sektor të zakonshëm të administrimit publik apo thjesht si një fushë teknike të prokurimeve, sepse sistemet që mbajnë dhe përpunojnë informacionin më të ndjeshëm të shtetit, sepse janë pjesë e funksionimit themelor të institucioneve dhe të sigurisë kombëtare. Sistemet që përmbajnë të dhënat e identitetit të qytetarëve, adresat e banimit, informacionin familjar, dokumentet zyrtare, të dhënat fiskale, të dhënat sociale, informacionin administrativ, të dhënat e policisë, informacionin gjyqësor dhe informacionin operacional të institucioneve shtetërore nuk mund të trajtohen vetëm si baza teknike informacioni. Ato përbëjnë një pasuri strategjike të shtetit dhe duhet të konsiderohen pjesë e infrastrukturës kritike kombëtare, ku standardet e kontrollit, sigurisë, transparencës dhe përgjegjshmërisë duhet të jenë shumë më të larta se në sektorët e zakonshëm administrativë. Në këtë fushë, kompromiset që cenojnë kontrollin shtetëror, transparencën ose sigurinë e të dhënave nuk mund të konsiderohen thjesht çështje menaxhimi, por mund të shndërrohen në çështje të sovranitetit kombëtar.

A) Çfarë duhet të kërkojë publiku shqiptar? Në vend të deklaratave të përgjithshme politike apo debateve të bazuara vetëm në akuza dhe kundërakuza, interesi publik kërkon përgjigje konkrete, të matshme dhe të verifikueshme mbi mënyrën se si mbrohen dhe administrohen sistemet kritike digjitale të shtetit.

B) Pse është e rëndësishme çështja e Ermal Beqirajt? Rasti i Ermal Beqirajt nuk duhet të përdoret si provë apo argument për të pretenduar se Serbia kontrollon sistemet digjitale shqiptare, sepse një përfundim i tillë do të përbënte një kapërcim logjik dhe juridik që nuk mbështetet automatikisht nga faktet e bëra publike. Megjithatë, rëndësia e këtij rasti nuk lidhet domosdoshmërisht me një lidhje të supozuar ndërkombëtare, por me një pyetje më themelore për mënyrën se si shteti shqiptar ndërton, administron dhe mbron infrastrukturën e tij kritike digjitale.

Pyetja kryesore që ngrihet është: Sa e varur është infrastruktura digjitale shtetërore nga kompani private dhe sa efektiv është kontrolli institucional mbi subjektet që marrin përsipër mirëmbajtjen, zhvillimin ose administrimin e sistemeve kritike? Nëse hetimet do të provojnë ekzistencën e manipulimeve në procedurat e prokurimit publik, atëherë do të kemi të bëjmë me një çështje serioze të integritetit institucional, të transparencës dhe të mënyrës se si menaxhohen fondet publike në një sektor me rëndësi strategjike.

Nëse, përmes procesit hetimor, rezulton se kompani ose kontraktorë të caktuar kanë pasur akses të gjerë teknik në sisteme kritike shtetërore, atëherë çështja fiton një dimension edhe më të rëndësishëm nga pikëpamja e sigurisë kombëtare, sepse niveli i aksesit teknik mbi sistemet shtetërore është një element që lidhet drejtpërdrejt me mbrojtjen e të dhënave dhe kontrollin institucional.

Megjithatë, çdo vlerësim përfundimtar mbi përgjegjësinë individuale, shkeljet ligjore apo pasojat konkrete duhet t’i lihet procesit të hetimit dhe vendimmarrjes së organeve gjyqësore. Ndonëse, një nga ndryshimet më të rëndësishme konceptuale të këtij versioni të analizës bazuar në fakte publike lidhet me mënyrën se si kuptohet sovraniteti në shekullin XXI. Në shekujt XIX dhe XX, koncepti klasik i okupimit lidhej kryesisht me një model të drejtpërdrejtë të kontrollit fizik: pushtim ushtarak → kontroll territori → administrim politik.

Në realitetin modern, megjithatë, cenimi i pavarësisë së një shteti mund të marrë forma më komplekse dhe më pak të dukshme, ku ndikimi mund të ndërtohet përmes varësive ekonomike, ndikimit institucional, kontrollit mbi burimet kritike, varësisë teknologjike, administrimit të informacionit dhe ndikimit mbi kapacitetin e vendimmarrjes. Një proces i tillë mund të përshkruhet si një zinxhir potencial: varësi → ndikim → kontroll ekonomik → kontroll informacioni → kontroll infrastrukture → kufizim i pavarësisë strategjike.

Megjithatë, kjo nuk është juridikisht e barabartë me okupimin në kuptimin tradicional të së drejtës ndërkombëtare dhe nuk duhet të përdoret si përshkrim faktik i situatave ku nuk ekzistojnë prova për kontroll territorial ose administrativ. Për këtë arsye, termi “okupim” duhet të përdoret me kujdes, kryesisht si një paralajmërim historik dhe konceptual mbi format e reja të cenimit të sovranitetit, dhe jo si një përfundim i paracaktuar për realitetin bashkëkohor. Sfida e shekullit XXI nuk është vetëm mbrojtja e territorit fizik, por edhe ruajtja e kontrollit mbi informacionin, teknologjinë, infrastrukturën kritike dhe aftësinë e një shteti për të marrë vendime të pavarura. Përse Shqipëria duhet të mësojë nga Kosova? Shqipëria duhet të nxjerrë mësime nga përvoja historike e Kosovës jo duke e përdorur të kaluarën si burim frike apo tensioni, por duke kuptuar se siguria kombëtare dhe mbrojtja e interesave shtetërore nuk mund të mbështeten vetëm mbi deklarata politike, por këto çështje kërkojnë institucione të forta, aleanca të qëndrueshme, dokumente të qarta strategjike, kontroll efektiv mbi territorin, ekonomi të qëndrueshme, menaxhim të sigurt të informacionit dhe kapacitet të vazhdueshëm për të identifikuar rreziqet përpara se ato të shndërrohen në kriza. Populli shqiptar i Kosovës ka kaluar periudha represioni, konflikti dhe pasiguri të thellë, ndaj kujtesa historike e saj duhet të shërbejë jo si mjet për hakmarrje apo për përjetësim të konflikteve të së kaluarës, por si një paralajmërim për rëndësinë e parandalimit, të përgatitjes institucionale dhe të mbrojtjes së vazhdueshme të sovranitetit. Mësimi kryesor është se siguria e një kombi nuk ndërtohet vetëm kur shfaqet një kërcënim i drejtpërdrejtë, por nëpërmjet punës së vazhdueshme për forcimin e institucioneve, ruajtjen e kapaciteteve kombëtare dhe krijimin e mekanizmave që e bëjnë shtetin më pak të cenueshëm.

Përvoja e Kosovës tregon se marrëdhëniet me Serbinë duhet të ndërtohen mbi parimin e kujdesit strategjik, të transparencës dhe të mbrojtjes së interesit kombëtar. Për këtë arsye, Shqipëria nuk duhet ta kuptojë bashkëpunimin rajonal si heqje dorë nga mekanizmat e kontrollit mbi sektorët strategjikë apo si krijim të varësive që mund të kufizojnë aftësinë e saj për të marrë vendime të pavarura.

Çdo bashkëpunim ekonomik, teknologjik ose institucional duhet të shoqërohet me analiza të plota të rrezikut dhe me garanci të forta ligjore e institucionale. Disa studies kanë shprehur shqetësimin se një varësi e tepruar ekonomike ose strategjike mund të krijojë në të ardhmen mundësi për presione politike apo tensione, siç kanë ndodhur në forma të ndryshme në marrëdhëniet ndërmjet Serbisë dhe Kosovës. Këto janë vlerësime që kërkojnë analizë dhe verifikim të vazhdueshëm, por mësimi kryesor mbetet i njëjtë: Shqipëria duhet të ndërtojë marrëdhënie bashkëpunimi me çdo fqinj, duke ruajtur gjithmonë kontrollin mbi interesat e saj strategjike, sovranitetin ekonomik dhe sigurinë kombëtare. Vetëm një shtet me institucione të forta, ekonomi konkurruese dhe kontroll efektiv mbi infrastrukturën e tij kritike mund të bashkëpunojë pa krijuar varësi që, në rrethana të caktuara, mund të shndërrohen në instrumente presioni politik.

A) Çfarë duhet të bëjë Shqipëria? Përballë rreziqeve të reja që sjell epoka digjitale, Shqipëria duhet të ndërtojë një qasje të plotë dhe afatgjatë strategjike, ku koncepti i sovranitetit të mos kufizohet vetëm te mbrojtja e territorit fizik, por të përfshijë edhe aftësinë e shtetit për të kontrolluar, mbrojtur dhe administruar në mënyrë të pavarur informacionin kombëtar, teknologjinë kritike dhe infrastrukturën digjitale mbi të cilën mbështetet funksionimi i institucioneve publike dhe siguria kombëtare.

1) Krijimi i një doktrine kombëtare për sovranitetin digjital: Shteti shqiptar duhet të hartojë një doktrinë të qartë kombëtare, ku të dhënat strategjike, sistemet kritike të informacionit dhe infrastruktura teknologjike shtetërore të trajtohen si pasuri kombëtare. Si pjesë e kësaj doktrine duhet të realizohet edhe një auditim kombëtar i serverëve, për të përcaktuar se ku ndodhen fizikisht qendrat kritike të të dhënave, cilat institucione kanë kontroll mbi to dhe cilat standarde të sigurisë zbatohen për mbrojtjen e tyre.

2) Ndërtimi i qendrave të sigurta kombëtare të të dhënave: Infrastruktura kritike e informacionit duhet të jetë nën kontroll të drejtpërdrejtë, të verifikueshëm dhe të vazhdueshëm të institucioneve shtetërore. Njëkohësisht duhet të krijohet një regjistër kombëtar i aksesit, ku të dokumentohen institucionet, kompanitë dhe individët që disponojnë privilegje administrative ose akses teknik në sistemet shtetërore.

3) Vendosja e kontrollit të plotë mbi kompanitë private dhe kontratat teknologjike: Asnjë kompani private nuk duhet të ketë akses në sistemet shtetërore përtej nivelit teknikisht të domosdoshëm. Për këtë arsye duhet të auditohen të gjitha kontratat, të identifikohen kompanitë që zhvillojnë, mirëmbajnë ose administrojnë sistemet kritike dhe të përcaktohen qartë përgjegjësitë dhe kufijtë e aksesit të secilës prej tyre.

4) Auditime të pavarura teknike dhe të sigurisë: Kontrolli mbi sistemet kritike nuk duhet të kufizohet në auditime financiare ose administrative, por duhet të përfshijë auditime të pavarura teknike, analiza të sigurisë kibernetike, testime të cenueshmërisë dhe vlerësime të vazhdueshme të rrezikut për sigurinë kombëtare.

5) Transparencë e plotë mbi pronësinë reale: Çdo kompani që administron ose mirëmban sisteme kritike shtetërore duhet të ketë një strukturë pronësie të qartë dhe të verifikueshme. Institucionet duhet të dinë jo vetëm se cili subjekt ofron shërbimin, por edhe se cilët janë pronarët përfundimtarë dhe strukturat reale që ushtrojnë kontroll mbi të.

6) Kontroll i detyrueshëm mbi nënkontraktorët, kopjet rezervë dhe aksesin teknik: Asnjë kontraktor kryesor nuk duhet të përdoret për të fshehur përfshirjen e palëve të treta. Çdo nënkontraktor duhet të deklarohet dhe të kontrollohet sipas të njëjtave standarde sigurie. Po kështu duhet të dihet se ku ruhen kopjet rezervë të të dhënave, kush ka kontroll mbi to dhe cilat masa garantojnë rikuperimin e sigurt të informacionit.

7) Krijimi i një rezerve kombëtare ekspertize dhe kontrolli mbi transferimin e të dhënave: Shqipëria duhet të investojë në formimin e ekspertëve shtetërorë për administrimin e sistemeve kritike, në mënyrë që të shmangë varësinë nga operatorët privatë ose të huaj. Paralelisht duhet të kontrollohet nëse të dhënat shtetërore ruhen, përpunohen ose transferohen jashtë territorit shqiptar dhe cilat janë garancitë ligjore e teknike që mbrojnë sovranitetin mbi to. Forcimi i koordinimit Shqipëri–Kosovë dhe transparenca në marrëveshjet ndërkombëtare: Siguria digjitale duhet të trajtohet si një interes i përbashkët strategjik i Shqipërisë dhe Kosovës. Në të njëjtën kohë duhet të ketë transparencë të plotë mbi marrëveshjet ndërkombëtare dhe rajonale që mund të përfshijnë shkëmbimin e të dhënave, duke përcaktuar qartë natyrën e informacionit që mund të ndahet dhe kufizimet ligjore mbi përdorimin e tij.

9) Kontroll strategjik mbi investimet e huaja dhe partneritetet teknologjike: Çdo investim, kontratë ose partneritet në sektorët kritikë të teknologjisë, komunikimit dhe informacionit duhet t’i nënshtrohet një mekanizmi të posaçëm të vlerësimit të sigurisë kombëtare, në mënyrë që interesat ekonomike të mos cenojnë kontrollin strategjik të shtetit mbi infrastrukturën jetike.

10) Kontroll dhe raportim parlamentar mbi sovranitetin digjital: Kuvendi i Shqipërisë duhet të ushtrojë kontroll të vazhdueshëm mbi sistemet digjitale me rëndësi strategjike dhe mbi institucionet që i administrojnë ato. Për këtë arsye duhet të shqyrtohet çdo vit një raport i posaçëm mbi gjendjen e sovranitetit digjital, ku të përfshihen rezultatet e auditimeve, strukturat e aksesit teknik, rreziqet e identifikuara dhe masat e marra për mbrojtjen e infrastrukturës kritike. Vetëm në këtë mënyrë mund të krijohet besimi se infrastruktura digjitale e shtetit mbetet nën kontroll të plotë institucional dhe se të dhënat e qytetarëve mbrohen si një pasuri kombëtare.

11) Konklusion: Shqipëria nuk duhet ta ndërtojë sigurinë e saj mbi frikën se një kërcënim do të shfaqet nesër, por mbi përgjegjësinë që asnjë aktor i brendshëm apo i jashtëm të mos ketë mundësi ta vendosë vendin në një pozitë varësie strategjike. Ky është dallimi themelor ndërmjet frikës dhe strategjisë: frika reagon pasi rreziku shfaqet, ndërsa strategjia ndërton mekanizma që e parandalojnë cenueshmërinë përpara se ajo të kthehet në krizë. Historia e shqiptarëve në Kosovë tregon rëndësinë e mosnënvlerësimit të rreziqeve, ndërsa realiteti institucional i Shqipërisë së sotme tregon se dobësia e brendshme, mungesa e kontrollit dhe varësia teknologjike mund të jenë po aq me rreziqe sa edhe presionet e jashtme.

Çështja e AKSHI-t na detyron të shtrojmë një pyetje themelore për shtetin modern shqiptar: Nëse shteti nuk kontrollon plotësisht sistemet dhe të dhënat e veta, sa i plotë është në të vërtetë sovraniteti i tij në shekullin XXI? Kjo pyetje është më e madhe se një tender është më e madhe se një kompani, më e madhe se një individ, se nej qeveri, dhe më e madhe se çdo nismë e vetme rajonale. Ajo lidhet me vetë aftësinë e shtetit shqiptar për të ruajtur kontrollin mbi funksionet e tij themelore.

A) Paralajmërim: Sovraniteti nuk duhet të mbrohet vetëm pasi shfaqet një krizë, një konflikt apo një cenim i dukshëm. Nuk duhet pritur një situatë ekstreme për të kontrolluar infrastrukturën kritike, për të kuptuar se kush ka pasur akses në të dhëna, për të analizuar nga kush varen sistemet shtetërore apo për të zbuluar dobësitë që mund të ishin identifikuar më herët.

Shqipëria duhet të jetë një vend i hapur ndaj Evropës, investimeve të huaja dhe bashkëpunimit rajonal, por hapja nuk duhet të nënkuptojë humbje të kontrollit mbi pasuritë strategjike të shtetit. Bashkëpunimi nuk duhet të shndërrohet në varësi, integrimi nuk duhet të shoqërohet me dobësim të kapaciteteve kombëtare dhe paqja nuk duhet të çojë në harresë të nevojës për mbrojtje institucionale. Sovraniteti shqiptar duhet të jetë i matshëm, i kontrollueshëm dhe i mbrojtur në çdo dimension: në territor, në ekonomi, në institucione dhe në hapësirën digjitale.

B) Shënim metodologjik: Ky dokument bën një dallim të qëllimshëm ndërmjet tri kategorive themelore të analizës: FAKT-in: ajo që mbështetet nga dokumente, burime zyrtare ose të dhëna të verifikueshme. INTERPRETIM-in: analiza që ndërtohet mbi bazën e fakteve dhe lidhjeve logjike që dalin prej tyre.

HIPOTEZË-n: një mundësi që kërkon verifikim të mëtejshëm dhe që nuk duhet paraqitur si përfundim i provuar. Në veçanti, duhet të theksohet se ekzistenca e marrëveshjeve dhe shërbimeve elektronike të zhvilluara në kuadër të nismës “Open Balkan” është bërë publike dhe është dokumentuar në burime të hapura, ndërsa hetimi ndaj Ermal Beqirajt dhe çështjet që lidhen me procedurat e prokurimit në AKSHI janë raportuar publikisht dhe kanë qenë pjesë e debatit institucional dhe mediatik. Megjithatë, nga burimet e shqyrtuara deri tani nuk rezulton e provuar se Serbia ka kontroll mbi serverët, sistemet digjitale ose infrastrukturën kritike të teknologjisë së informacionit në Shqipëri, as nuk është dokumentuar ekzistenca e marrëveshjeve të klasifikuara që parashikojnë transferimin ose dorëzimin e të dhënave shqiptare ndaj institucioneve apo strukturave serbe.

Për këtë arsye, këto çështje duhet të mbeten objekt i një procesi të plotë verifikimi institucional, ku çdo pretendim duhet të vlerësohet mbi bazën e dokumenteve, provave teknike, auditimeve të pavarura dhe standardeve të sigurisë kombëtare, duke shmangur përfundimet e nxituara që nuk mbështeten në fakte të kontrollueshme.

Ky kujdes metodologjik nuk e dobëson argumentin për mbrojtjen e sovranitetit digjital dhe institucional të Shqipërisë. Përkundrazi, e forcon atë, sepse çështjet që lidhen me të dhënat kombëtare, sigurinë kibernetike dhe infrastrukturën kritike kanë nevojë për një analizë të mbështetur në prova konkrete, transparencë dhe përgjegjësi institucionale, jo mbi supozime ose pretendime të pakonfirmuara.

A është normale që një ngjarje e tillë të trajtohet me kaq pak përgjegjësi? Kjo është pyetja që mbetet për të ardhmen. Në Shqipëri krijohet shpesh përshtypja se ky skandal është trajtuar me një qasje relativizuese, sikur të bëhej fjalë për një problem të zakonshëm administrativ ose për një incident që do të prekte një kompani private me disa dhjetëra punonjës, e jo infrastrukturën digjitale të shtetit. Megjithatë, në një shtet të së drejtës, qoftë edhe kur dëmtohet një biznes i vogël, ligji kërkon hetim, përgjegjësi dhe sanksione nëse provohen shkelje.

Kur në diskutim është infrastruktura kritike e një shteti dhe mbrojtja e të dhënave publike, standardi i përgjegjësisë duhet të jetë edhe më i lartë.

Pikërisht për këtë arsye, kërkesa për transparencë, hetim të plotë dhe përgjegjësi institucionale nuk është një kërkesë politike, por një kërkesë që buron nga parimet e shtetit të së drejtës dhe nga nevoja për të mbrojtur sigurinë kombëtare.