Luan – Asllan Dibrani, Durrës
Një komb që nuk investon në arsim, kulturë dhe dije, rrezikon jo vetëm të ardhmen ekonomike, por edhe identitetin dhe dinjitetin e vet kombëtar!
Shqipëria po përballet me një realitet që duhet të tronditë ndërgjegjen e çdo qytetari, intelektuali, pedagogu, krijuesi dhe drejtuesi shtetëror.
Në shekullin XXI, në epokën e teknologjisë, inteligjencës artificiale dhe zhvillimeve të jashtëzakonshme shkencore, në Shqipëri vazhdojnë të jetojnë dhjetëra mijëra njerëz që nuk dinë të lexojnë e të shkruajnë.
Sipas të dhënave të Censit 2023, të pasqyruara edhe në statistikat e Kombeve të Bashkuara, janë regjistruar 48.088 persona analfabetë të moshës dhjetë vjeç e lart.
Kjo shifër nuk është thjesht statistikë. Është një thirrje alarmi për shtetin shqiptar!
Megjithëse një pjesë e madhe e këtyre qytetarëve u përket moshave të vjetra, ekzistenca e analfabetizmit edhe ndër brezat e rinj duhet të na shqetësojë thellësisht.
Një krahasim historik që nuk mund të shmanget
Le të kthehemi në periudhën pas Luftës së Dytë Botërore.
Shqipëria doli nga lufta si një vend i varfër, me prapambetje të thellë ekonomike, me mungesë institucionesh arsimore dhe me analfabetizëm të përhapur.
Pushteti komunist i Enver Hoxhës, pavarësisht karakterit diktatorial dhe shkeljeve të rënda të të drejtave të njeriut, ndërmori një fushatë të gjerë kundër analfabetizmit.
U hapën shkolla, u organizuan kurse për të rriturit, u zgjerua arsimi i detyrueshëm dhe u përgatitën breza mësuesish, inxhinierësh, mjekësh e specialistësh.
Sipas të dhënave historike të Bankës Botërore, deri në vitin 1989 rreth 93 për qind e popullsisë shqiptare dinte të lexonte e të shkruante, ndërsa ndër brezat deri në 39 vjeç kjo përqindje ishte pothuajse 100 për qind.
Kjo ishte një arritje që nuk mund të mohohet vetëm për shkak të natyrës së regjimit politik.
Të njohësh një arritje arsimore të periudhës komuniste nuk do të thotë të mbrosh diktaturën. Do të thotë të respektosh të vërtetën historike.
Por njëkohësisht nuk duhet harruar se shkolla dhe kultura zhvilloheshin nën kontrollin ideologjik të një sistemi që kufizonte mendimin e lirë, pluralizmin dhe shprehjen kritike.
Nga Kinostudioja te varfërimi i jetës kulturore
Një tjetër krahasim i domosdoshëm është ai i kinematografisë shqiptare.
Kinostudioja “Shqipëria e Re” ishte një qendër e madhe e krijimtarisë artistike. Në kulmin e veprimtarisë së saj, sidomos në vitet 1970–1980, prodhoheshin deri në 14 filma artistikë në vit, krahas dokumentarëve dhe filmave të animuar.
Aty u formuan dhe punuan aktorë, regjisorë, dramaturgë, skenaristë, kompozitorë dhe mjeshtër të kinematografisë.
Filmat shqiptarë u bënë pjesë e kujtesës kulturore të brezave.
Sigurisht, shumë prej tyre mbartnin propagandën e regjimit. Por përtej kontrollit ideologjik, ato dëshmojnë për një organizim institucional të prodhimit artistik dhe një traditë profesionale që nuk duhet nënvlerësuar.
Sot Shqipëria vazhdon të prodhojë filma dhe ka krijues që përfaqësohen në festivale ndërkombëtare. Megjithatë, mbetet e domosdoshme të shtrohet pyetja: a po investon shteti mjaftueshëm për një industri të qëndrueshme kombëtare të filmit, teatrit dhe artit?
Ku janë strategjitë afatgjata për artistët e rinj?
Ku janë investimet për teatrot, kinematë dhe institucionet kulturore jashtë kryeqytetit?
Ku është përgjegjësia për ruajtjen dhe zhvillimin e trashëgimisë sonë artistike?
Demokracia nuk mund të matet vetëm me zgjedhje
Pas vitit 1990, Shqipëria fitoi pluralizmin politik, lirinë e lëvizjes dhe mundësi të reja për shprehjen e lirë e zhvillimin individual.
Këto janë fitore historike që nuk mund të mohohen.
Por demokracia nuk është vetëm votë, parlament, parti politike dhe fushata elektorale.
Demokracia e vërtetë duhet të garantojë edhe mundësinë reale të çdo fëmije për arsimim, të çdo të riu për punë dhe të çdo krijuesi për zhvillim.
Nuk mjafton të ndërtohen rrugë, hotele dhe ndërtesa moderne, nëse në të njëjtën kohë mbeten qytetarë pa njohuritë më elementare.
Nuk mjafton të flitet për integrim evropian, nëse shkollat e zonave të varfra përballen me vështirësi dhe familjet nuk kanë kushte të barabarta për edukimin e fëmijëve.
Një shtet që e trajton arsimin si shpenzim, dhe jo si investim themelor kombëtar, rrezikon të prodhojë pabarazi që trashëgohen brez pas brezi.
Punësimi, dinjiteti dhe përgjegjësia e shtetit
Në sistemin monist, shteti organizonte punësimin nëpërmjet ekonomisë së centralizuar. Por punësimi formal nuk nënkuptonte domosdoshmërisht produktivitet, mirëqenie apo liri për zgjedhjen e profesionit.
Sot qytetari është i lirë të zgjedhë punën dhe të ndërtojë veprimtarinë e vet ekonomike.
Megjithatë, liria juridike nuk mjafton kur mungojnë mundësitë ekonomike dhe siguria sociale.
Këtu qëndron përgjegjësia e shtetit demokratik: të krijojë kushte që qytetarët të ndërtojnë jetën me dinjitet, pa qenë të detyruar ta kërkojnë të ardhmen vetëm jashtë vendit.
Shqipëria ka nevojë për një rilindje të re arsimore dhe kulturore
Nuk kërkohet kthim në diktaturë. Nuk kërkohet rikthim i censurës, izolimit apo frikës politike.
Përkundrazi!
Kërkohet që demokracia shqiptare të jetë më e përgjegjshme, më sociale dhe më e përkushtuar ndaj dijes.
Kërkohet një program kombëtar kundër analfabetizmit, mbështetje e veçantë për fëmijët që rrezikojnë braktisjen e shkollës, zhvillim i bibliotekave, forcim i arsimit profesional dhe investime serioze në kinematografi, teatër, letërsi e trashëgimi kulturore.
Kërkohet që arsimi dhe kultura të mos trajtohen si fusha dytësore, por si shtylla të sigurisë dhe zhvillimit kombëtar.
Sepse një popull mund të jetë i varfër ekonomikisht dhe të ringrihet.
Mund të kalojë kriza politike dhe t’i kapërcejë ato.
Por kur dobësohet arsimi, kur nënvlerësohet kultura dhe kur zbehet respekti për dijen, goditet vetë themeli i së ardhmes së kombit.
Thirrje për ndërgjegjësim kombëtar
Shqipëria nuk ka nevojë vetëm për politikanë që premtojnë.
Ajo ka nevojë për shtetarë që ndërtojnë institucione, për mësues që mbështeten, për shkencëtarë që vlerësohen dhe për artistë që kanë mundësi të krijojnë.
Një shtet që nuk arrin t’i mësojë çdo fëmije të lexojë e të shkruajë, nuk mund të pretendojë se e ka përmbushur detyrimin e tij themelor ndaj qytetarit.
Koha kërkon përgjegjësi.
Koha kërkon ndërgjegjësim.
Koha kërkon një angazhim të ri kombëtar për arsimin, kulturën dhe dinjitetin njerëzor.
Shqipëria nuk mund ta ndërtojë të ardhmen duke harruar shkollën, librin, teatrin dhe filmin shqiptar!
Dhe mbi të gjitha:
Nuk mund të ketë Shqipëri të zhvilluar pa një popull të arsimuar, të kulturuar dhe të lirë!
