Drizan Shala, Prishtinë
«SHQIPTARËT NË LUFTË ME ISLAMIN GLOBAL»
Identiteti kombëtar, instrumentalizimi i religjionit dhe ndikimet e jashtme në arkitekturën e sigurisë shqiptare
Autor i veprës: Gjergj–Bajram Kabashi
Recensent: Drizan Shala Prof.PhD– Analist i Rishikimit të Sigurisë dhe Mbrojtjes | Analizimi i Dinamikave të Sigurisë Kombëtare ( Recensioni bazohet nga perspektiva e sigurisë strategjike)
Vepra «Shqiptarët në luftë me Islamin Global» e autorit Gjergj–Bajram Kabashi nuk duhet lexuar vetëm si një përmbledhje publicistike mbi raportet ndërmjet shqiptarëve, religjionit dhe identitetit kombëtar. Ajo meriton të shqyrtohet edhe si një material që hap diskutimin mbi një dimension gjithnjë e më të rëndësishëm të sigurisë bashkëkohore: ndikimin e aktorëve të jashtëm përmes mekanizmave ideologjikë, fetarë, financiarë, arsimorë dhe kulturorë. Nga perspektiva e sigurisë dhe inteligjencës, një shtet nuk kërcënohet vetëm nga kapacitetet ushtarake të një kundërshtari, nga organizatat e armatosura apo nga aktivitetet klasike të spiunazhit. Ai mund të përballet edhe me forma më të ndërlikuara të ndikimit, të cilat veprojnë përmes shoqërisë, institucioneve, strukturave të ndërmjetme dhe hapësirës informative. Pikërisht në këtë dimension duhet kërkuar një nga rëndësitë kryesore të kësaj vepre. Autori e trajton çështjen e ndikimit të ideologjive transnacionale mbi shoqërinë shqiptare, duke ngritur pyetjen se deri në çfarë mase disa projekte fetare, politike dhe financiare mund të shndërrohen në instrumente të ndikimit të jashtëm dhe të krijojnë tension me interesat strategjike të kombit shqiptar. Kjo pyetje është legjitime në studimet e sigurisë. Megjithatë, përgjigjja e saj kërkon dallimin e qartë ndërmjet besimit individual, organizimit fetar, ideologjisë politike dhe veprimtarisë së aktorëve që synojnë ndikim strategjik. Një nga dimensionet më të rëndësishme që mund të nxirret nga materiali i librit është marrëdhënia ndërmjet religjionit dhe fuqisë politike. Në marrëdhëniet ndërkombëtare, religjioni nuk është vetëm çështje e ndërgjegjes individuale apo e organizimit shpirtëror. Në rrethana të caktuara, ai mund të përdoret edhe si instrument i soft power, i diplomacisë publike, i ndikimit kulturor dhe i zgjerimit të pranisë së aktorëve shtetërorë ose joshtetërorë. Kjo nuk do të thotë se çdo aktivitet fetar përfaqëson ndikim të huaj, apo se çdo financim ndërkombëtar ka karakter politik ose të sigurisë. Por, nga pikëpamja e analizës strategjike, është e domosdoshme të shqyrtohen:
•
Origjina dhe transparenca e financimeve të institucioneve fetare.
•
Rrjetet e bashkëpunimit ndërmjet organizatave vendore dhe atyre ndërkombëtare.
•
Përmbajtja e programeve arsimore dhe ideologjike.
•
Ndikimi i aktorëve të jashtëm në formimin e elitave lokale.
•
Përdorimi i platformave mediatike për përhapjen e narrativave transnacionale.
•
Mundësia e instrumentalizimit të identitetit fetar në funksion të agjendave politike.
Këto janë kategori të rëndësishme për analizën e inteligjencës strategjike. Në këtë kuadër, libri i Kabashit ofron një material publicistik që mund të shërbejë si pikënisje për hulumtime më të thelluara mbi mënyrën se si ndikimet e jashtme mund të depërtojnë në hapësirën shqiptare, veçanërisht në periudhën pas vitit 1999 në Kosovë. Një çështje që meriton vëmendje të veçantë është mënyra se si materiali i autorit mund të lexohet përmes metodologjisë së inteligjencës. Në punën e inteligjencës, informacioni nuk është automatikisht fakt i konfirmuar, ndërsa fakti i konfirmuar nuk përbën domosdoshmërisht kërcënim.
Ekzistojnë disa nivele që duhet të dallohen:
1.
Informacioni: Deklarata, dokumente, publikime, financime dhe aktivitete të evidentuara.
2.
Verifikimi: Konfirmimi i autenticitetit, burimit, kohës dhe kontekstit.
3.
Analiza: Identifikimi i lidhjeve, interesave, modeleve dhe objektivave të mundshme.
4.
Vlerësimi i kërcënimit: Përcaktimi nëse aktiviteti krijon rrezik real për institucionet, rendin kushtetues ose sigurinë kombëtare.
5.
Parashikimi strategjik: Identifikimi i zhvillimeve të mundshme dhe indikatorëve të hershëm të ndryshimit të situatës.
Kjo ndarje është thelbësore. Për shembull, një financim nga jashtë për ndërtimin e një institucioni fetar është fillimisht një fakt financiar që kërkon transparencë dhe verifikim. Ai mund të bëhet çështje e sigurisë vetëm nëse identifikohen lidhje, aktivitete ose objektiva që provojnë instrumentalizimin e tij për qëllime të paligjshme apo destabilizuese. Prandaj, një nga kontributet e mundshme të librit është hapja e diskutimit mbi nevojën që institucionet shqiptare të zhvillojnë kapacitete më të avancuara për analizën e ndikimeve të jashtme, pa cenuar lirinë fetare dhe të drejtat themelore. Në konceptin bashkëkohor të sigurisë, lufta hibride nuk kufizohet vetëm në operacione ushtarake, sulme kibernetike apo dezinformim. Ajo përfshin edhe ndërthurjen e instrumenteve politike, ekonomike, informative, diplomatike dhe shoqërore për të ndikuar në vendimmarrjen e një shteti, për të dobësuar kohezionin e tij dhe për të cenuar besimin e qytetarëve në institucionet publike. Në këtë kontekst, çështjet që trajton Kabashi mund të analizohen edhe përmes konceptit të Foreign Influence Operations – operacioneve të ndikimit të huaj.
Vëmendje të veçantë kërkojnë tri fusha:
a. Ndikimi narrativ
Përhapja e narrativave që synojnë të krijojnë identitete konkurruese, të dobësojnë besimin në institucionet kombëtare ose të zhvendosin orientimin strategjik të shoqërisë.
b. Ndikimi përmes rrjeteve
Krijimi dhe mbështetja e rrjeteve të organizatave, individëve dhe institucioneve përmes të cilave mund të ushtrohet ndikim ideologjik, kulturor apo politik.
c. Ndikimi përmes varësisë financiare
Krijimi i varësive afatgjata nga burime të jashtme financimi, të cilat në rrethana të caktuara mund të krijojnë mundësi për ndikim në agjendat dhe prioritetet institucionale.
Megjithatë, duhet theksuar se këto janë kategori analitike, jo prova se çdo strukturë fetare apo organizatë e përmendur në libër është pjesë e ndonjë operacioni të huaj. Dallimi ndërmjet ndikimit legjitim, ndikimit të fshehtë dhe ndërhyrjes armiqësore është vendimtar për një vlerësim profesional. Një nga dimensionet më interesante të kësaj vepre është trajtimi i periudhës pas përfundimit të luftës në Kosovë. Pas vitit 1999, Kosova hyri në një realitet të ri politik, institucional dhe të sigurisë. Ndryshimi i rendit politik krijoi hapësirë për rindërtimin e institucioneve, zhvillimin e shoqërisë civile dhe zgjerimin e marrëdhënieve ndërkombëtare. Por, njëkohësisht, kjo periudhë solli edhe sfida të reja: qarkullimin e ideologjive transnacionale, rritjen e ndikimit të aktorëve të jashtëm, konkurrencën për orientimin kulturor të shoqërisë dhe ekspozimin ndaj narrativave që nuk burojnë domosdoshmërisht nga interesat vendore. Në këtë kuptim, shqetësimet e autorit për transformimet e shoqërisë shqiptare duhet të vendosen brenda një analize më të gjerë të mjedisit të sigurisë pas vitit 1999. Kosova nuk mund ta ndërtojë sigurinë kombëtare vetëm mbi dimensionin ushtarak dhe policor. Ajo duhet të zhvillojë edhe reziliencën institucionale, kulturore, informative dhe shoqërore. Një shoqëri që ka vetëdije historike, arsimim kritik, institucione transparente dhe identitet qytetar të konsoliduar është më pak e ekspozuar ndaj instrumentalizimit të jashtëm. Libri prek edhe një temë që ka pasur rëndësi të veçantë për sigurinë e Kosovës dhe rajonit: radikalizimin dhe pjesëmarrjen e qytetarëve në konfliktet e huaja. Kjo çështje duhet trajtuar me ndarje të qartë ndërmjet besimit fetar dhe ekstremizmit të dhunshëm. Nga perspektiva e sigurisë, radikalizimi nuk është proces që mund të shpjegohet vetëm përmes religjionit. Ai mund të ndikohet nga faktorë socialë, ekonomikë, psikologjikë, politikë, propagandistikë dhe nga rrjetet e rekrutimit.
Për këtë arsye, trajtimi profesional kërkon analizimin e:
•
Mekanizmave të rekrutimit dhe mobilizimit.
•
Rrjeteve të komunikimit dhe propagandës.
•
Ndikimit të konflikteve ndërkombëtare në radikalizimin lokal.
•
Financimit dhe mbështetjes logjistike të strukturave ekstremiste.
•
Procesit të rehabilitimit dhe riintegrimit.
•
Kapaciteteve parandaluese të institucioneve të sigurisë.
Në këtë kontekst, materialet e librit mund të shërbejnë si burim për të kuptuar debatet publike dhe perceptimet shoqërore mbi këto zhvillime. Por, përfundimet mbi përhapjen e ekstremizmit duhet të mbështeten në të dhëna, dokumente dhe analiza të verifikueshme, jo në përgjithësime mbi bashkësitë fetare.
Një nga çështjet më të rëndësishme që ngre vepra është raporti ndërmjet identitetit kombëtar dhe përkatësisë fetare. Nga perspektiva e sigurisë kombëtare, identiteti nuk është vetëm trashëgimi historike. Ai është gjithashtu një element i kohezionit shoqëror dhe i reziliencës strategjike të shtetit.
Shqiptarët kanë një histori të veçantë të bashkëjetesës ndërmjet përkatësive të ndryshme fetare. Kjo përvojë nuk duhet interpretuar si dobësi, por si një potencial i rëndësishëm për stabilitetin shoqëror.
Prandaj, mbrojtja e identitetit kombëtar nuk duhet të ndërtohet mbi kundërvënien ndaj një religjioni, por mbi ruajtjen e gjuhës, historisë, kulturës, institucioneve dhe interesave të përbashkëta kombëtare. Në këtë aspekt, do të ishte e rëndësishme që teza kryesore e librit të kuptohej si kundërshtim ndaj instrumentalizimit politik të religjionit dhe jo si kundërshtim ndaj të drejtës së qytetarëve për të besuar. Një shtet i qëndrueshëm nuk kërkon uniformitet fetar. Ai kërkon besnikëri ndaj rendit kushtetues, respektim të ligjit dhe përgjegjësi qytetare. Përkundër rëndësisë së temave që trajton, vepra ka nevojë të lexohet me një filtër kritik metodologjik. Nga këndvështrimi akademik dhe i inteligjencës, ekzistojnë disa dallime që duhet të ruhen.
Së pari, termat «Islam», «islamizim», «Islam politik», «radikalizëm» dhe «terrorizëm» nuk mund të përdoren si kategori të njëjta. Secila ka kuptim dhe implikime të ndryshme.
Së dyti, burimet publicistike, dokumentet historike, intervistat dhe dëshmitë personale kanë vlera të ndryshme provuese. Një deklaratë mediatike nuk ka të njëjtën peshë me një dokument arkivor autentik, sikurse një dëshmi personale nuk mund të përgjithësohet automatikisht në nivel shoqëror.
Së treti, çdo pretendim për ndikim të huaj duhet të mbështetet në identifikimin e aktorit, interesit, mekanizmit të ndikimit dhe pasojës së mundshme.
Së katërti, duhet të shmanget barazimi i përkatësisë fetare me rrezikun për sigurinë kombëtare. Kjo jo vetëm që do të ishte metodologjikisht e pasaktë, por mund të prodhonte edhe pasoja të padëshiruara për kohezionin shoqëror.
Këto vërejtje nuk e zhvlerësojnë rëndësinë e debatit që hap libri. Përkundrazi, ato tregojnë se tema meriton trajtim edhe më të thellë shkencor dhe institucional. Për studiuesit e sigurisë, institucionet e inteligjencës, organet e rendit dhe politikëbërësit, kjo vepër mund të shërbejë si pikënisje për disa fusha konkrete të hulumtimit.
Nga perspektiva e sigurisë kombëtare dhe inteligjencës, vepra ofron një bazë diskutimi për disa dimensione strategjike të sigurisë bashkëkohore, duke filluar nga inteligjenca strategjike, përmes analizimit të ndikimeve dhe rrjeteve transnacionale, deri te kundërzbulimi, në identifikimin e ndërhyrjeve të fshehta dhe aktiviteteve të paligjshme të aktorëve të huaj.
Një rëndësi të veçantë ka edhe siguria informative, përmes analizës së propagandës, manipulimit të informacionit dhe operacioneve të ndikimit; siguria shoqërore, në funksion të mbrojtjes së kohezionit dhe reziliencës qytetare; parandalimi i ekstremizmit, përmes identifikimit të mekanizmave të radikalizimit dhe rekrutimit; si dhe siguria institucionale, veçanërisht në aspektin e transparencës financiare, evidentimit të varësive nga burimet e jashtme dhe mbrojtjes së institucioneve nga instrumentalizimi për interesa që mund të bien ndesh me rendin kushtetues dhe interesat strategjike të vendit. Këto dimensione e bëjnë veprën relevante jo vetëm për debatin historik dhe publicistik, por edhe për studimin e kërcënimeve hibride, ndikimeve transnacionale dhe mekanizmave të ruajtjes së sigurisë kombëtare.
Në veçanti, institucionet e sigurisë duhet të zhvillojnë mekanizma për identifikimin e hershëm të ndikimeve të jashtme, duke respektuar njëkohësisht Kushtetutën, të drejtat e njeriut dhe lirinë e organizimit fetar.
Ky është dallimi ndërmjet një qasjeje të bazuar në paragjykim dhe një qasjeje profesionale të sigurisë kombëtare. Prandaj në vlerësimin tim, vepra «Shqiptarët në luftë me Islamin Global» e Gjergj–Bajram Kabashit është një material publicistik dhe dokumentues që meriton vëmendje në debatin bashkëkohor shqiptar për identitetin, ndikimet e jashtme dhe sigurinë kombëtare. Rëndësia e saj nuk qëndron vetëm në temat që autori trajton, por edhe në pyetjet që i vendos përballë shoqërisë:
Kush ndikon në formimin e orientimit tonë kulturor?
Cilat janë interesat që qëndrojnë pas rrjeteve të caktuara të ndikimit?
Sa të afta janë institucionet tona për t’i identifikuar këto procese?
Dhe, mbi të gjitha, a kemi zhvilluar kapacitetet e nevojshme për të dalluar ndikimin legjitim nga instrumentalizimi i interesave kombëtare?
Këto nuk janë vetëm pyetje publicistike. Ato janë çështje të sigurisë strategjike. Në shekullin XXI, një komb nuk e humb domosdoshmërisht orientimin e tij përmes pushtimit territorial. Ai mund të përballet edhe me dobësim gradual të kohezionit shoqëror, varësi nga rrjetet e jashtme, manipulim të informacionit dhe fragmentim të vetëdijes kolektive. Për këtë arsye, mbrojtja e interesit kombëtar nuk mund të kufizohet vetëm në mbrojtjen e kufijve fizikë. Ajo kërkon edhe mbrojtjen e institucioneve, historisë, kulturës, hapësirës informative dhe aftësisë së shoqërisë për të marrë vendime të pavarura. Një komb mund të ketë ushtri, polici, institucione të inteligjencës dhe partneritete ndërkombëtare, por nëse nuk ka reziliencë shoqërore dhe vetëdije strategjike, ai mbetet i ekspozuar ndaj ndikimeve që nuk veprojnë domosdoshmërisht me mjete ushtarake. Në të njëjtën kohë, kjo reziliencë nuk ndërtohet duke e identifikuar një bashkësi fetare si kërcënim, por duke mbrojtur lirinë e qytetarëve, rendin kushtetues dhe interesin e përbashkët kombëtar.
Për mua, ky është dimensioni më i rëndësishëm që duhet të nxitet nga leximi i kësaj vepre.
E rekomandoj që libri të lexohet nga studiuesit e sigurisë kombëtare dhe ndërkombëtare, ekspertët e inteligjencës, studentët e shkencave të sigurisë, kriminologjisë, jurisprudencës dhe marrëdhënieve ndërkombëtare, si dhe nga gazetarët hulumtues. Ai mund të shërbejë si material diskutimi dhe si pikënisje për hulumtime të mëtejshme mbi ndikimet transnacionale dhe mbrojtjen e reziliencës kombëtare shqiptare.
Në fund, një mesazh duhet të mbetet i qartë: besimi është e drejtë individuale, identiteti kombëtar është trashëgimi e përbashkët, ndërsa siguria kombëtare është përgjegjësi institucionale dhe kolektive. Asnjëra nuk duhet të përdoret për ta cenuar tjetrën.
