Dom Fran Sopi, Pejë
____
Përhapja gjithnjë e më e madhe e Halloweenit, të njohur në gjuhën tonë edhe si «Nata e Shtrigave», përbën një dukuri kulturore që meriton vëmendje dhe shqyrtim serioz, veçanërisht në kontekstin e edukimit të fëmijëve dhe të ruajtjes së identitetit të krishterë. Në një shoqëri ku ndikimet e globalizimit, të rrjeteve sociale dhe të industrisë së argëtimit po bëhen gjithnjë e më të pranishme, shtrohet me të drejtë pyetja se deri në ç’masë jemi të vetëdijshëm për përmbajtjen, prejardhjen dhe simbolikën e zakoneve që po i përvetësojmë.
Nga këndvështrimi im si meshtar i Kishës Katolike në Dioqezën Prizren–Prishtinë, e them me përgjegjësi të plotë se ky fenomen nuk duhet trajtuar thjeshtë si një debat ndërmjet atyre që e pranojnë dhe atyre që e kundërshtojnë Halloweenin.
Përkundrazi, kjo dukuri duhet parë në një rrafsh më të gjerë, që përfshin përgjegjësinë prindërore, edukimin fetar, formimin e ndërgjegjes morale dhe njohjen e trashëgimisë shpirtërore të Kishës Katolike.
Në këtë drejtim, shqetësimi kryesor nuk lidhet me një maskë apo me një aktivitet të zakonshëm argëtues, por me rrezikun që fëmijët, në mungesë të shpjegimit dhe të orientimit të duhur, të përvetësojnë simbole dhe përmbajtje pa e kuptuar domethënien e tyre. Sidomos kur në qendër të aktiviteteve vendosen figurat e djajve, shtrigave, fantazmave dhe paraqitjet e frikshme të vdekjes, prindërit kanë arsye të pyesin se çfarë mesazhi kulturor, edukativ dhe moral u përcillet fëmijëve të tyre.
Nata e Shtrigave, apo Halloweeni, përgjatë zhvillimit të tij historik, është ndikuar nga tradita të ndryshme popullore, ndër të cilat përmenden edhe zakonet e lashta kelte, të lidhura me Samhain-in. Megjithatë, vetë fjala Halloween rrjedh nga shprehja angleze All Hallows’ Eve, që nënkupton vigjiljen e të Gjithë Shenjtërve. Kjo lidhje historike me kalendarin e krishterë është e rëndësishme dhe nuk duhet mohuar. Por, po aq e rëndësishme është të theksohet se Halloweeni bashkëkohor, veçanërisht në dimensionin e tij komercial, nuk përbën një kremtim liturgjik të Kishës Katolike dhe nuk mund të njësohet me përmbajtjen shpirtërore të solemnitetit të të Gjithë Shenjtërve.
Pikërisht ky dallim është thelbësor. Mbrëmja e 31 tetorit i paraprin solemnitetit të 1 nëntorit, kur Kisha Katolike universale kremton të Gjithë Shenjtërit, ndërsa më 2 nëntor përkujton të gjithë besimtarët e vdekur. Këto dy ditë kanë një domethënie të thellë teologjike dhe shpirtërore, sepse e vendosin njeriun përballë misterit të shenjtërisë, të vdekjes, të jetës së amshuar dhe të shpresës në ngjalljen e Krishtit.
Në traditën tonë katolike, solemniteti i të Gjithë Shenjtërve është kremtim i fitores së hirit të Hyjit në jetën e njerëzve që iu përgjigjën thirrjes për shenjtëri. Kjo ditë nuk ka asgjë të përbashkët, në përmbajtjen e saj doktrinare, me madhërimin e magjisë, të praktikave okulte apo të figurave djallëzore. Përkundrazi, ajo dëshmon besimin e Kishës se çdo njeri është i thirrur të jetojë në bashkim me Hyjin dhe të bëhet dëshmitar i dashurisë, i së vërtetës dhe i shenjtërisë.
Ndërkaq, përkujtimi i të vdekurve, më 2 nëntor, është një nga shprehjet më domethënëse të besimit katolik në jetën e amshuar. Ai nuk është një ditë frike dhe as një kremtim i botës së shpirtrave në kuptimin spiritist. Është ditë lutjeje, kujtese, dashurie dhe shprese, gjatë së cilës Kisha ia beson mëshirës së Hyjit të gjithë besimtarët që kanë kaluar nga kjo jetë.
Edhe Katekizmi i Kishës Katolike, në numrin 1032, na kujton se Kisha, që nga fillimet e saj, e ka nderuar kujtimin e të vdekurve dhe ka ofruar lutje për ta, veçanërisht flijimin eukaristik. Ky mësim buron nga besimi në bashkësinë e shenjtërve dhe nga bindja se dashuria e krishterë nuk ndërpritet me vdekjen, por vazhdon të shprehet përmes lutjes dhe shpresës në mëshirën hyjnore.
Nga ana tjetër, i njëjti Katekizëm, në numrat 2116 dhe 2117, kundërshton praktikat e fallit, të magjisë, të thirrjes së shpirtrave dhe të përpjekjeve për të përdorur fuqi okulte. Prandaj, çdo përmbajtje që synon t’i paraqesë këto praktika si veprimtari shpirtërore të pranueshme bie ndesh me mësimin e Kishës Katolike.
Megjithatë, është e nevojshme të ruhet një dallim i drejtë ndërmjet argëtimit simbolik dhe praktikave të mirëfillta okulte. Nuk do të ishte teologjikisht e arsyeshme që çdo fëmijë i veshur me një kostum Halloweeni të konsiderohej pjesëmarrës në ndonjë praktikë djallëzore. Një gjykim i tillë do të krijonte më shumë keqkuptime sesa do t’i shërbente edukimit të krishterë. Problemi qëndron te përmbajtja, te qëllimi dhe te mënyra se si paraqiten, interpretohen dhe përvetësohen këto dukuri.
Prandaj, edhe unë, si meshtar, konsideroj se përgjigjja e Kishës Katolike ndaj këtij fenomeni nuk duhet të mbështetet në frikësim, paragjykime apo kundërshtim të verbër, por në edukimin e ndërgjegjes dhe në njohjen e vlerave të besimit. Një fëmijë që e kupton domethënien e solemnitetit të të Gjithë Shenjtërve dhe të Ditës së të Vdekurve, apo të Shuemve, do të jetë shumë më i aftë të dallojë një kremtim të shenjtë nga një manifestim i zakonshëm kulturor.
Në këtë pikë, përgjegjësia e prindërve është e pazëvendësueshme. Familja mbetet vendi i parë ku fëmija njihet me besimin, me lutjen, me dallimin ndërmjet së mirës dhe së keqes dhe me respektin ndaj dinjitetit njerëzor. Edukimi i krishterë nuk fillon vetëm në katekizëm apo në kishë; ai fillon në shtëpi, përmes shembullit të prindërve dhe mënyrës se si ata ua shpjegojnë fëmijëve kuptimin e jetës, vlerën e dashurisë dhe përgjegjësinë ndaj tjetrit.
Për këtë arsye, do të ishte e udhës që prindërit të mos mjaftohen vetëm me lejimin apo ndalimin e pjesëmarrjes në aktivitetet e Halloween-it, por të gjejnë kohë për të biseduar me fëmijët e tyre. T’u shpjegojnë se çfarë është Halloween-i, prej nga vjen emërtimi i tij dhe përse Kisha Katolike i kushton një rëndësi krejt tjetër vigjiljes së të Gjithë Shenjtërve, solemnitetit të 1 nëntorit dhe përkujtimit të të Shuemve, më 2 nëntor.
Është e arsyeshme të pyesim: Çfarë përfitojnë fëmijët tanë nëse njohin hollësisht figurat e shtrigave, fantazmave dhe djajve, ndërsa nuk njohin jetën, veprën dhe dëshminë e shenjtërve të Kishës? Çfarë kuptimi ka që një fëmijë të dijë të përgatisë një maskë të frikshme, por të mos e dijë përse familja e tij ndez një qiri pranë varrit të gjyshit apo të gjyshes?
Këto pyetje nuk synojnë të kundërshtojnë gëzimin dhe argëtimin e fëmijëve. Ato synojnë të nxisin përgjegjësinë edukative të të rriturve, në mënyrë që argëtimi të mos e zëvendësojë njohjen e identitetit shpirtëror, fetar dhe kulturor. Sepse një shoqëri që nuk ua përcjell brezave të rinj kuptimin e traditave të veta rrezikon që, me kalimin e kohës, ta humbasë vetëdijen për vlerat që e kanë formësuar.
Pikërisht në realitetin tonë kishtar, brenda Dioqezës Prizren–Prishtinë, përkujtimi i të Shuemve ka një rëndësi të veçantë në jetën e familjeve dhe të bashkësive famullitare. Vizitat në varreza, ndezja e qirinjve, pjesëmarrja në Meshën e Shenjtë dhe lutjet për të ndjerët janë shprehje të një trashëgimie të thellë shpirtërore, të ruajtur dhe të përcjellë me përkushtim nga njëri brez te tjetri.
Kjo trashëgimi është pjesë e pandashme e kujtesës sonë familjare dhe kishtare. Ajo na lidh me prindërit, gjyshërit dhe paraardhësit tanë, të cilët, në rrethana shpesh të vështira historike, e ruajtën besimin katolik dhe ua përcollën atë brezave pasardhës. Në këtë kuptim, përkujtimi i të Shuemve nuk është vetëm një detyrim fetar, por edhe një akt mirënjohjeje ndaj atyre që na paraprinë në jetë dhe në fe.
Varrezat tona nuk janë vende ku kultivohet frika nga vdekja. Ato janë hapësira të kujtesës, të nderimit, të lutjes dhe të shpresës së krishterë. Pranë varrit të një familjari, besimtari nuk kërkon të komunikojë me të vdekurit nëpërmjet praktikave misterioze, por i drejtohet Hyjit me lutje që, në mëshirën e Tij të pakufishme, t’u dhurojë të ndjerëve prehjen e pasosur.
Në këtë kuptim, ndezja e qiririt pranë varrit është shumë më tepër sesa një zakon familjar. Ajo shpreh simbolikisht dritën e Krishtit dhe shpresën e besimtarit në jetën e amshuar. Në Ungjillin sipas Gjonit, Krishti shpall: «Unë jam Ngjallja dhe Jeta» (Gjn 11,25). Kjo është e vërteta themelore mbi të cilën mbështetet përkujtimi katolik i të vdekurve. Për besimtarin, vdekja nuk e ka fjalën e fundit, sepse shpresa e krishterë buron nga ngjallja e Krishtit dhe nga premtimi i Tij për jetën e pasosur.
Nga kjo pikëpamje, komercializimi i Halloweenit paraqet edhe një sfidë kulturore. Kur imazhet e vdekjes dhe të së keqes përdoren kryesisht për argëtim dhe përfitim tregtar, ekziston rreziku që të zbehet ndjeshmëria ndaj kuptimit të tyre njerëzor dhe shpirtëror. Nuk mund të pretendohet se kjo ndodh me çdo fëmijë apo me çdo familje që merr pjesë në aktivitetet e Halloweenit, por rreziku i banalizimit të simboleve të vdekjes dhe të së keqes meriton të merret seriozisht.
Për këtë arsye, mendoj se duhet të nxitet një kulturë më e përgjegjshme edukimi, në të cilën prindërit, meshtarët, katekistët dhe institucionet arsimore të bashkëpunojnë për t’ua bërë të njohur fëmijëve përmbajtjen e mirëfilltë të festave të krishtera, domethënien e tyre shpirtërore dhe vlerat që ato përcjellin.
Në vend që vëmendja jonë të përqendrohet vetëm te kritika ndaj Halloween-it, do të ishte shumë më frytdhënëse që në famullitë tona të organizohen veprimtari edukative për jetën e shenjtërve, takime me fëmijë dhe të rinj, biseda mbi kuptimin e jetës dhe të vdekjes, si dhe momente të përbashkëta lutjeje për të ndjerët. Në këtë mënyrë, edukimi fetar do të merrte një përmbajtje më të gjallë, më të kuptueshme dhe më të afërt me përvojën e përditshme të familjeve tona.
Familjet, nga ana e tyre, mund t’i shfrytëzojnë këto ditë për t’u treguar fëmijëve historinë e të parëve, për të vizituar varrezat dhe për t’u shpjeguar se kujtesa ndaj të ndjerëve është shprehje e dashurisë, e respektit dhe e mirënjohjes. Një bisedë e thjeshtë familjare pranë varrit të gjyshit apo të gjyshes mund të bëhet një mësim i çmuar mbi jetën, vdekjen, përkatësinë familjare dhe shpresën e krishterë.
Në veçanti, figura e Shën Nënë Terezës, dëshmia e martirëve të fesë dhe jeta e shumë meshtarëve, rregulltareve e laikëve që i shërbyen me përkushtim Kishës sonë përbëjnë një pasuri të jashtëzakonshme shpirtërore dhe edukative. Këta shembuj meritojnë të njihen më mirë nga brezat e rinj, sepse përfaqësojnë një kulturë të jetës, të shërbimit, të sakrificës dhe të dashurisë njerëzore. Ata dëshmojnë se shenjtëria nuk është një ideal i largët dhe i paarritshëm, por një thirrje që mund të jetësohet përmes veprave të përditshme të dashurisë, të mëshirës dhe të besnikërisë ndaj Hyjit.
Besoj se një nga sfidat më të mëdha të kohës sonë nuk është thjesht prania e zakoneve të huaja në shoqëri, por dobësimi i njohjes së trashëgimisë sonë shpirtërore. Kur një brez nuk e njeh mjaftueshëm historinë, besimin dhe traditat e veta, ai rrezikon t’i zëvendësojë ato me modele kulturore që i përvetëson pa shqyrtim dhe pa reflektim të mjaftueshëm.
Pikërisht për këtë arsye, ruajtja e identitetit katolik nuk duhet kuptuar si mbyllje ndaj botës apo si refuzim i çdo ndikimi kulturor. Përkundrazi, ajo duhet kuptuar si aftësi për të dalluar, për të vlerësuar dhe për të zgjedhur me përgjegjësi atë që është në përputhje me dinjitetin e njeriut, me të vërtetën e Ungjillit dhe me mësimin e Kishës.
Në këtë proces, roli i prindërve është vendimtar. Ata nuk duhet t’ua lënë vetëm rrjeteve sociale, reklamave apo ndikimit të shoqërisë formimin shpirtëror dhe moral të fëmijëve. Është përgjegjësi e tyre që, me qetësi, urti dhe argumente, t’u shpjegojnë përse besimi katolik nuk pajtohet me adhurimin e së keqes, me praktikat okulte dhe me çdo përmbajtje që e paraqet djallëzoren si vlerë shpirtërore.
Në të njëjtën kohë, është e rëndësishme që fëmijët të mos edukohen përmes frikës, por përmes njohjes, dashurisë dhe vetëdijes. Besimi katolik nuk ndërtohet mbi panikun ndaj simboleve, por mbi besimin në Jezu Krishtin, mbi forcën e dashurisë dhe mbi formimin e një ndërgjegjeje të lirë, të ndriçuar dhe të përgjegjshme.
Ndaj edhe e konsideroj se ky është qëndrimi që duhet të kultivojmë në jetën tonë familjare dhe kishtare: jo një reagim emocional ndaj Halloweenit, por një përgjigje të arsyeshme, të argumentuar dhe të mbështetur në mësimin e Kishës. Një përgjigje që nuk kufizohet vetëm në kundërshtimin e një dukurie kulturore, por që synon, mbi të gjitha, ta forcojë njohjen dhe jetësimin e besimit të krishterë.
Prindërit duhet ta dinë se vigjilja e të Gjithë Shenjtërve, në kuptimin e saj liturgjik dhe shpirtëror, nuk duhet të ngatërrohet me manifestimet bashkëkohore të asaj që në gjuhën e përditshme quhet «Nata e Shtrigave». Në kalendarin kishtar, kjo vigjilje i paraprin solemnitetit që na kujton thirrjen universale për shenjtëri. Po kështu, Dita e të Shuemve nuk është kremtim i fantazmave apo i fuqive të errëta, por përkujtim i mbështetur në lutje, në dashuri dhe në shpresën e ngjalljes.
Përfundimisht, çështja e Halloweenit duhet të na shërbejë si rast për një reflektim më të thellë mbi edukimin e fëmijëve, mbi përgjegjësinë e familjes dhe mbi vendin që zë besimi në jetën e shoqërisë sonë. Ajo duhet të na nxisë të pyesim jo vetëm se çfarë ndikimesh po vijnë nga jashtë, por edhe sa po bëjmë ne vetë për ta ruajtur, kultivuar dhe përcjellë trashëgiminë tonë shpirtërore.
Si meshtar i Kishës Katolike, jam i bindur se përgjigjja më e mirë ndaj çdo dukurie që rrezikon ta zbehë kuptimin e traditës sonë nuk është frika, por njohja dhe jetësimi i besimit. Nuk mjafton t’u themi fëmijëve se çfarë duhet të shmangin; duhet t’u shpjegojmë edhe përse ia vlen të jetojnë sipas vlerave të Ungjillit, përse shenjtëria është një ideal i bukur dhe përse shpresa e krishterë është më e fuqishme se çdo simbolikë e errësirës.
Prindërit duhet t’i ndihmojnë fëmijët të kuptojnë se 31 tetori është vigjilja e të Gjithë Shenjtërve, 1 nëntori është solemniteti që kremton shenjtërinë, ndërsa 2 nëntori është dita e lutjes dhe e kujtesës për të Shuemët. Këto ditë shprehin vlera të mirëfillta të traditës sonë katolike, të cilat nuk duhet të errësohen nga komercializimi dhe simbolika e Halloweenit bashkëkohor.
Në fund të fundit, përgjegjësia jonë është t’i edukojmë fëmijët që të njohin më mirë jetën e shenjtërve sesa figurat e shtrigave; të kuptojnë më thellë vlerën e lutjes sesa spektaklin e frikës; të dallojnë dritën e besimit nga simbolika e errësirës dhe të ruajnë me dashuri e respekt kujtimin e të parëve të tyre. Sepse trashëgimia që Kisha Katolike u përcjell brezave nuk është kultura e errësirës dhe e frikës, por drita e Krishtit, shenjtëria e jetës, kujtesa e të vdekurve, apo e të Shuemve, dhe shpresa në jetën e amshuar.
Tetor 2026
