Në fund të vitit 1912, kur Perandoria Osmane po shpërbëhej dhe territoret shqiptare përjetonin ndarje të reja, komuniteti katolik shqiptar, veçanërisht në Kosovë dhe viset përreth, u përball me sfida të reja politike dhe fetare. Në këtë kontekst historik, Imzot Lazër Mjeda, Kryepeshkop i Shkupit, i shkruan një letër të rëndësishme Kardinalit Girolamo Gotti të Kongregatës Propaganda Fide në Vatikan, duke informuar mbi gjendjen e katolikëve shqiptarë në këto troje.
Sipas dëshmisë së tij, shumë prej shqiptarëve katolikë kishin jetuar për dekada të tëra nën pushtetin osman si “të krishterë të fshehur” ose laramanë. Për shkak të frikës nga persekutimi dhe represioni osman, ata ishin detyruar të praktikojnë fshehurazi besimin e tyre katolik, ndërsa në dukje identifikoheshin si myslimanë. Por me ardhjen e ushtrive të reja pushtuese – serbe dhe malazeze – këta besimtarë panë një mundësi për të dalë hapur si katolikë.
Në krahinat e Malit të Zi të Shkupit (Karadak), që përfshijnë komunat Vitia, Gjilani, Kaçaniku, Elez Hani, Çuçeri, Likova, Bujanoci, Presheva, Haraçina, Gazi Baba, Buteli, komunitete të tëra dolën hapur dhe shpallën përkatësinë e tyre ndaj Kishës Katolike. Imzot Mjeda vëren se, ndonëse nuk ka të dhëna të sakta për numrin e këtyre kthimeve, mund të bëhet fjalë për disa mijëra njerëz.
Megjithatë, entuziazmi i tyre hasi në vështirësi të reja.
Autoritetet serbe, që pretendonin se kishin ardhur për të liruar popujt e krishterë nga zgjedha osmane, nuk e pritën mirë faktin që një pjesë e madhe e popullsisë shqiptare deklarohej katolike e jo ortodokse.
Një episod i përmendur nga Imzoti tregon sesi famullitari i Janjevës u thirr nga komandanti serb për të sqaruar këtë dukuri. Kur famullitari shpjegoi se banorët kishin qenë gjithmonë katolikë, por kishin qëndruar fshehur prej frikës së turqve, komandanti serb u përgjigj me cinizëm:
“Nëse turqit duan të ndërrojnë fe, duhet të bëhen ortodoksë, e jo katolikë, përndryshe është më mirë të rrinë turq.”
Kjo deklaratë e autoriteteve serbe dëshmon për politikat e asimilimit dhe favorizimit të ortodoksizmit, duke margjinalizuar katolikët shqiptarë, të cilët gjendeshin tashmë midis dy zjarreve: persekutimit të kaluar osman dhe trysnisë së re serbo-malazeze. Imzot Lazër Mjeda i paraqet këto fakte në Vatikan, duke kërkuar ndërhyrjen dhe mbrojtjen e lirisë fetare të katolikëve shqiptarë në këto territore të kontestuara.
Ngjarjet e përshkruara nga Imzoti pasqyrojnë realitetin e ndërlikuar historik të shqiptarëve në fillim të shekullit XX, ku përkatësia kombëtare dhe ajo fetare shpesh përdoreshin si instrumente politike nga fuqitë pushtuese.
Megjithë rënien e Perandorisë Osmane, sfidat për identitetin, fenë dhe lirinë e shqiptarëve vijuan në forma të reja.
