Alush Kryeziu, Mleçan, Malishevë
MLEÇANI NËN DHEUN E KUJTESËS
Një thirrje për të zbuluar lashtësinë dardane të vendlindjes
Arat që sot japin bukë, mund të ruajnë në heshtjen e tyre faqet e pahapura të historisë sonë.
Sot, gjatë një shëtitjeje në arat poshtë kishës së fshatit Mleçan, përjetova një ndjesi që vështirë përshkruhet me fjalë. Nuk ishte thjesht një shëtitje nëpër tokën e vendlindjes, as vetëm një soditje e gurëve të shpërndarë mbi sipërfaqen e arave. Ishte një udhëtim nëpër kohë, një takim i heshtur me të kaluarën, një përpjekje për të dëgjuar atë që dheu e ka ruajtur për mijëra vjet dhe që ne ende nuk kemi arritur ta lexojmë.
Në sipërfaqen e tokës vëreja fragmente me ngjyrë të kuqërremtë, copa materiali të fortë, të formuara nga dora e njeriut apo nga procese të tjera që koha i ka lënë pas. Shtrirja e tyre nëpër ara më ngjalli një varg pyetjesh: Çfarë janë këto gjurmë? Kujt i përkasin? Sa të vjetra mund të jenë? Çfarë historie fshihet nën sipërfaqen e kësaj toke që sot e punojmë, e mbjellim dhe prej së cilës ushqehemi?
Në atë çast, mendja ime kapërceu kufijtë e së tashmes. U gjenda përfytyrimisht përtej një mijëvjeçari, përtej dy mijëvjeçarëve, ndoshta edhe më larg, në kohë kur këto hapësira mund të kenë qenë pjesë e një vendbanimi të lashtë. M’u krijua përshtypja se po ecja mbi gjurmët e një bote të zhdukur, por jo të harruar plotësisht. Një botë që mund të ketë lënë pas dëshmi të jetës, të punës, të mjeshtërisë dhe të kulturës së njerëzve që e kanë banuar këtë trevë.
A thua këtu, në këto ara, dikur shtrihej një qytezë?
A kanë ecur nëpër këto hapësira paraardhësit tanë dardanë? A kanë ndërtuar shtëpi, kanë punuar tokën, kanë farkëtuar vegla, kanë përgatitur enë balte, kanë rritur fëmijët dhe kanë përcjellë brez pas brezi ëndrrat e tyre për jetën?
Sa histori mund të ketë brenda një cope të vogël dheu! Sa jetë mund të ketë prekur një gur që sot e shkelim pa e ditur se çfarë mund të përfaqësojë!
Në Mleçan…!
Dheu që na ushqen dhe dheu që ruan kujtesën
Ka diçka të jashtëzakonshme në këtë lidhje mes tokës dhe njeriut. Ne e njohim tokën përmes fryteve që na jep. E mbjellim, e punojmë, e ujitim dhe prej saj sigurojmë bukën e përditshme. Por toka nuk është vetëm pasuri bujqësore. Ajo mund të jetë edhe arkiv i historisë, një bibliotekë e heshtur ku faqet nuk janë prej letre, por prej gurësh, qeramike, themele ndërtesash dhe gjurmësh të jetës njerëzore.
Arat e Mleçanit, që sot marrin pamjen e zakonshme të një peizazhi bujqësor, mund të fshehin një kapitull të rëndësishëm të historisë së vendbanimit tonë. Gjurmët që kam vërejtur mbi sipërfaqe nuk mjaftojnë për të vërtetuar moshën apo karakterin e tyre arkeologjik, por janë arsye e mjaftueshme për të ngritur një pyetje serioze dhe për të kërkuar vëmendjen e specialistëve.
Ndoshta, nën këtë dhe, ruhen mbetje të një vendbanimi të lashtë. Ndoshta, këtu kanë kaluar periudha të ndryshme historike, përfshirë kohën dardane dhe atë romake. Ndoshta, në kodrën mbi këtë hapësirë, ku dallohen gjurmë të lidhura me një objekt kishtar, mund të ketë vazhdimësi të një historie që ende nuk e njohim në tërësinë e saj.
Këto janë pyetje dhe mundësi që presin përgjigje shkencore. Por pikërisht këtu qëndron rëndësia e tyre: ato na ftojnë të mos e shohim vendlindjen vetëm përmes asaj që duket sot, por edhe përmes asaj që mund të ketë qenë dikur.
Mbi gjurmët e një lashtësie të mundshme dardane
Kosova ka një histori të pasur, të formuar nga shumë periudha dhe kultura. Në këtë hapësirë kanë jetuar njerëz shumë kohë përpara krijimit të institucioneve dhe kufijve që njohim sot. Historia e dardanëve përbën një pjesë të rëndësishme të së kaluarës së kësaj treve, ndërsa periudha romake ka lënë dëshmi të shumta në vende të ndryshme të Kosovës.
Por historia nuk duhet të mbetet vetëm në librat shkollorë, në muze dhe në monumentet tashmë të njohura. Ajo duhet kërkuar edhe në vendbanimet tona, në kodrat që i kemi pranë, në arat ku punojnë bujqit dhe në hapësirat që mund të ruajnë dëshmi ende të panjohura.
Mleçani meriton që e kaluara e tij të shqyrtohet me kujdes. Jo sepse dëshirojmë medoemos të gjejmë një qytet të lashtë, por sepse duam të dimë të vërtetën për vendin ku kemi lindur, ku kanë jetuar paraardhësit tanë dhe ku brezat e sotëm ndërtojnë jetën e tyre.
Nëse këto fragmente rezultojnë arkeologjike, ato mund të ndihmojnë në përcaktimin e periudhave të banimit dhe të karakterit të vendbanimit. Nëse hulumtimet zbulojnë themele ndërtesash, objekte të punës së përditshme apo gjurmë të organizimit të një qendre të lashtë, atëherë do të hapet një dritare e re për njohjen e historisë lokale.
Por edhe nëse rezultatet nuk i përmbushin përfytyrimet tona, hulumtimi do të ketë vlerë. Sepse kërkimi shkencor nuk ka për detyrë të vërtetojë dëshirat tona, por të zbulojë të vërtetën.
Një thirrje për institucionet e Kosovës
Për këtë arsye, u bëj thirrje institucioneve përgjegjëse të Republikës së Kosovës, Ministrisë së Kulturës, Institutit Arkeologjik të Kosovës, institucioneve përkatëse të trashëgimisë kulturore dhe Komunës së Malishevës që t’i kushtojnë vëmendjen e merituar kësaj hapësire të Mleçanit.
Do të ishte e nevojshme që specialistët e arkeologjisë të bënin një vizitë në terren, të dokumentonin materialet e vërejtura, të vlerësonin shpërndarjen e tyre dhe të shqyrtonin nëse ekzistojnë tregues të një vendbanimi të lashtë. Nëse vlerësimi profesional e arsyeton, mund të ndërmerren hulumtime më të hollësishme, përfshirë metodat jondërhyrëse dhe, kur të jetë e përshtatshme e ligjërisht e autorizuar, gërmime arkeologjike.
Një punë e tillë do të kërkonte bashkëpunimin e specialistëve, institucioneve dhe komunitetit lokal. Banorët mund të ndihmojnë duke treguar vendet ku janë vërejtur fragmente, duke ruajtur materialet në pozicionin e tyre dhe duke shmangur gërmimet e paautorizuara apo largimin e objekteve nga terreni.
Nuk kërkojmë që historia të shkruhet sipas dëshirave tona. Kërkojmë që ajo të hulumtohet, të dokumentohet dhe të dëshmohet me argumente shkencore.
Nëse nën arat e Mleçanit gjenden gjurmë të një vendbanimi të lashtë, ato nuk do të jenë vetëm pronë shpirtërore e banorëve të këtij fshati. Do të jenë pjesë e trashëgimisë kulturore të Kosovës dhe e kujtesës sonë të përbashkët.
Kjo trashëgimi duhet të mbrohet, të studiohet dhe t’u përcillet brezave të ardhshëm.
Një udhëtim që nuk përfundon me shëtitjen
Kur u largova nga ato ara, ndjeva se shëtitja ime nuk kishte përfunduar aty. Përkundrazi, ajo kishte hapur një rrugë të re në mendjen time. Tashmë nuk i shihja ato hapësira vetëm si ara që japin bukë, por edhe si një pjesë të vendlindjes që mund të ruajë një histori të panjohur.
Nuk e di nëse nën këmbët tona gjendet një qytezë e lashtë. Nuk e di nëse fragmentet që pashë janë të periudhës dardane, romake apo të një kohe tjetër. Këtë duhet ta përcaktojnë arkeologët. Por e di se pyetjet e ngritura meritojnë të mos mbeten pa përgjigje.
Ndoshta, një ditë, në këto ara do të vijnë arkeologët me mjetet e tyre, do të studiojnë dheun, do të dokumentojnë çdo gjurmë dhe do të hapin, me kujdesin që kërkon shkenca, një faqe të panjohur të historisë së Mleçanit.
Ndoshta, një objekt i vogël balte, një themel ndërtese apo një fragment i zakonshëm në shikim të parë do të na tregojë diçka për jetën e njerëzve që kanë banuar këtu para mijëra vjetësh.
Dhe atëherë, ajo që sot është vetëm një pyetje e lindur gjatë një shëtitjeje, mund të bëhet një kontribut i rëndësishëm për njohjen e së kaluarës sonë.
Sepse një popull që dëshiron të ndërtojë të ardhmen duhet ta njohë edhe të kaluarën. Jo për t’u mburrur me atë që nuk e ka vërtetuar, por për të kuptuar rrënjët e veta dhe për ta ruajtur me përgjegjësi trashëgiminë që i është besuar.
Mleçani nuk duhet të mbetet vetëm një emër në hartë. Ai meriton të hulumtohet edhe si një hapësirë e mundshme e historisë sonë të lashtë.
Arat që sot na japin bukë mund të na japin nesër edhe dije. Dheu që ushqen jetën mund të ruajë brenda vetes kujtesën e brezave të shkuar.
Le t’ua lëmë arkeologëve detyrën për ta lexuar këtë kujtesë. Le t’u kërkojmë institucioneve ta dëgjojnë thirrjen e saj. Dhe le të mos lejojmë që mungesa e hulumtimit ta mbajë përgjithmonë të panjohur atë që mund të zbulohet.
Nën dheun e Mleçanit mund të flejë një histori mijëravjeçare. Është koha të kërkojmë që ajo të hulumtohet.
Mleçan, tetor 2026
