Lekë Mrijaj, Klinë
Para disa ditësh kam dalë me një opinion timin publik, në të cilin kam shprehur qartë qëndrimin tim se, derisa në Republikën e Kosovës të mos ndryshohet ligji zgjedhor në drejtim të krijimit të zonave zgjedhore proporcionale, unë do të abstenoj nga votimi në zgjedhjet lokale e parlamentare. Ky qëndrim nuk ka qenë i rastësishëm, as emocional dhe as i nxitur nga ndonjë pakënaqësi e përkohshme politike. Përkundrazi, ai është fryt i një reflektimi qytetar, demokratik, moral dhe institucional mbi mënyrën se si funksionon sot përfaqësimi politik në vendin tonë.
Edhe abstenimi im në votimin e sotëm në zgjedhjet parlamentare në Republikën e Kosovës duhet kuptuar pikërisht në këtë frymë. Pra, jo si indiferencë ndaj shtetit, jo si një ikje nga përgjegjësia ime qytetare dhe jo si mohim i demokracisë, por si një formë e ndërgjegjshme e reagimit publik ndaj një sistemi zgjedhor që, sipas mendimit tim, nuk e afron sa duhet deputetin me qytetarin dhe nuk krijon përgjegjësi të qartë territoriale, politike dhe institucionale.
Në çdo shoqëri demokratike euroatlantike, vota është një nga aktet më të rëndësishme të qytetarit. Ajo nuk është vetëm një shenjë në fletëvotim, as vetëm një pjesëmarrje formale në një proces elektoral. Vota është zëri i ndërgjegjes, fjala e qytetarit përballë pushtetit dhe besimi që i jepet një vizioni, një programi dhe një përgjegjësie publike. Pikërisht për këtë arsye, vota nuk mund të trajtohet si akt automatik, si zakon elektoral apo si detyrim formal pa bindje të brendshme.
E kam theksuar edhe më parë se Republika e Kosovës, në sistemin aktual zgjedhor, e trajton tërë vendin si një zonë të vetme zgjedhore shumëmandatëshe. Kuvendi i Republikës së Kosovës ka 120 deputetë, prej të cilëve 100 ndahen proporcionalisht ndërmjet subjekteve politike, ndërsa 20 vende janë të garantuara për komunitetet joshumicë. Po ashtu, po e shpreh edhe mendimin tjetër se edhe Presidenti i Republikës së Kosovës duhet të zgjidhet drejtpërdrejt nga populli, në mënyrë që të shmangen krizat institucionale që vendi ynë po i përjeton dhe i ka përjetuar ndër vite.
Modeli aktual zgjedhor ka pasur rëndësinë e vet në fazat e para të ndërtimit institucional të vendit, sepse ka siguruar përfaqësim proporcional dhe përfshirje politike. Mirëpo, pas më shumë se dy dekadash të jetës institucionale, është koha të shtrohet pyetja nëse ky sistem vazhdon t’u përgjigjet në mënyrë të plotë nevojave të qytetarëve dhe standardeve të një demokracie më të pjekur përfaqësuese.
Unë, me të vërtetë, nuk e mohoj rëndësinë e përfaqësimit proporcional. Përkundrazi, proporcionaliteti është një vlerë demokratike, sepse ndihmon që vota e qytetarit të shndërrohet sa më drejt në përfaqësim parlamentar. Por proporcionaliteti nuk duhet ta dobësojë lidhjen ndërmjet të zgjedhurit dhe zgjedhësit. Një sistem zgjedhor nuk duhet të prodhojë vetëm përfaqësim partiak, por edhe përgjegjësi qytetare, territoriale dhe institucionale. Deputeti nuk duhet të jetë vetëm emër në listën e subjektit politik, por përfaqësues i një bashkësie konkrete qytetarësh, me të cilët ka lidhje të qartë politike, publike dhe morale.
Pikërisht këtu qëndron nevoja për reformë. Kosova duhet të hapë një debat serioz, institucional, akademik dhe gjithëpërfshirës për ndryshimin e ligjit zgjedhor. Ky debat nuk duhet të mbetet vetëm çështje e partive politike dhe as të reduktohet në interesa të ngushta elektorale. Ai duhet të përfshijë ekspertë të së drejtës kushtetuese dhe zgjedhore, përfaqësues të shoqërisë civile, akademikë, gazetarë, qytetarë, mërgatën dhe komunitetet joshumicë. Reforma zgjedhore nuk është vetëm çështje teknike e administrimit të votës; ajo është çështje e arkitekturës demokratike të shtetit.
Një nga drejtimet më të arsyeshme të kësaj reforme do të ishte krijimi i zonave zgjedhore proporcionale. Kosova do të mund të ndahej në disa njësi zgjedhore, të ndërtuara mirë mbi bazën e numrit të popullsisë, baraspeshës territoriale, koherencës rajonale dhe drejtësisë përfaqësuese. Në këtë mënyrë, qytetarët e rajoneve të ndryshme të Kosovës do ta kishin më të qartë se cilët deputetë i përfaqësojnë dhe nga kush mund të kërkojnë përgjegjësi politike.
Në një sistem me zona zgjedhore proporcionale, qytetari i Dukagjinit, i Anamoravës, i Llapit, i Drenicës, i Prizrenit, i Mitrovicës, i Prishtinës apo i viseve të tjera të Kosovës do ta dinte më qartë se kush është zëri i tij në Kuvend. Deputeti, nga ana tjetër, nuk do të mund të fshihej vetëm pas logos së partisë, pas autoritetit të liderit apo pas retorikës së përgjithshme elektorale. Ai do të duhej të përballej më drejtpërdrejt me qytetarët e zonës së vet, t’i dëgjonte hallet e tyre, t’i njihte nevojat e tyre dhe të raportonte për punën e tij publike.
Një model i tillë fare nuk do ta dobësonte demokracinë Kosovare, por do ta bënte më konkrete. Demokracia nuk jeton vetëm në studio televizive, në debate të zhurmshme, në fushata elektorale apo në seli partiake. Demokracia jeton në terren: në lagje, në fshat, në qytet, në shkollë, në spital, në rrugë, në familje, në tokën e bujkut, në punën e punëtorit, në ëndrrën e të riut, në brengën e pensionistit dhe në sakrificën e mërgimtarit. Prandaj, përfaqësimi politik duhet të zbresë nga abstraksioni i listave partiake në realitetin konkret të jetës qytetare.
Në këtë kuadër, rëndësi të veçantë ka edhe përfaqësimi i mërgatës. Diaspora shqiptare dhe qytetarët e Kosovës që jetojnë jashtë vendit nuk mund të shihen vetëm si burim remitencash, si mbështetje ekonomike apo si trup elektoral që kujtohet vetëm gjatë fushatave. Mërgata është pjesë e pandashme e jetës kombëtare, shoqërore, ekonomike dhe politike të Kosovës. Ajo ka dhënë kontribut të jashtëzakonshëm në mbijetesën, çlirimin, rindërtimin dhe zhvillimin e vendit. Për këtë arsye, çdo reformë zgjedhore duhet të shqyrtojë seriozisht mënyrat e përfaqësimit më të qartë dhe më dinjitoz të qytetarëve të Kosovës që jetojnë jashtë vendit. Po ashtu, reforma zgjedhore duhet ta ruajë dhe ta garantojë përfaqësimin e komuniteteve joshumicë. Ky përfaqësim nuk duhet parë si barrë politike, por si një nga themelet e rendit kushtetues dhe demokratik të Republikës së Kosovës. Një shtet demokratik nuk matet vetëm me mënyrën se si e përfaqëson shumicën, por edhe me mënyrën se si i mbron pakicat, si e garanton pjesëmarrjen e tyre dhe si ndërton kulturë të bashkëjetesës institucionale.
Megjithatë, reforma zgjedhore nuk mjafton nëse nuk shoqërohet edhe me reformë të kulturës politike. Ndryshimi i ligjit është i domosdoshëm, por jo i mjaftueshëm. Një sistem më i mirë mund të krijojë kushte më të mira për përfaqësim, por ai nuk mund ta zëvendësojë ndershmërinë, vizionin, përgjegjësinë dhe etikën publike. Kosova nuk ka nevojë vetëm për zgjedhje të shpeshta; ka nevojë për politikë të pjekur. Nuk ka nevojë vetëm për fushata; ka nevojë për vizion. Nuk ka nevojë vetëm për liderë që flasin bukur; ka nevojë për njerëz që shërbejnë me përulësi, me dije, me karakter dhe me ndershmëri.
Pra, këtu qëndron edhe dimensioni moral i abstenimit tim. Kur një numër i madh qytetarësh nuk gjejnë vizion të qartë, kur nuk shohin sinqeritet politik, kur partitë duken më shumë të zëna me interesin e vet sesa me hallet e popullit, atëherë lind një formë tjetër e qëndrimit qytetar: abstenimi. Në këtë rast, abstenimi nuk është refuzim i demokracisë, por thirrje që demokracia të mos mbetet vetëm procedurë, por të bëhet kulturë, përgjegjësi dhe shërbim.
Nga këndvështrimi biblik dhe moral, abstenimi nuk është gjithmonë ikje. Ka raste kur abstenimi është vetëpërmbajtje, pastrim i ndërgjegjes dhe refuzim për t’u bërë pjesë e një gjendjeje që nuk e bind shpirtin. Ashtu si njeriu abstenon nga diçka për të ruajtur pastërtinë e brendshme, ashtu edhe qytetari mund të abstenojë nga një proces kur vlerëson se oferta politike dhe sistemi përfaqësues nuk u përgjigjen pritjeve të tij demokratike dhe morale.
Megjithatë, abstenimi nuk duhet të jetë i lehtë, i verbër apo i papërgjegjshëm. Ai duhet të jetë akt i menduar, i peshuar dhe i ndërgjegjshëm. Nuk duhet të burojë nga përtacia, nga zemërimi i çastit apo nga indiferenca ndaj fatit të vendit. Abstenimi ka kuptim vetëm kur buron nga analiza, nga kërkesa për reformë dhe nga refuzimi për ta legjitimuar një model që qytetari e konsideron të pamjaftueshëm.
Partitë politike në Kosovë duhet ta lexojnë me seriozitet këtë lloj abstenimi. Pra, me fjalë nuk duhet ta shohin qytetarin që abstenon vetëm si të painteresuar apo si të larguar nga procesi demokratik. Përkundrazi, shpesh qytetari që abstenon me vetëdije është qytetar që kërkon më shumë nga demokracia. Ai nuk e refuzon shtetin; ai kërkon shtet më të përgjegjshëm. Ai nuk e mohon votën; ai kërkon që vota të ketë më shumë kuptim. Ai nuk e përbuz politikën; ai kërkon politikë më të ndershme, më përfaqësuese dhe më të lidhur me jetën reale të qytetarëve.
Abstenimi im, pra, nuk është mohim i Kosovës. Kosova është më e madhe se partitë, më e shenjtë se interesat e ngushta dhe më e thellë se fjalimet elektorale. Kosova është gjaku, mundi, ëndrra dhe sakrifica e shumë brezave. Pikërisht për këtë arsye, vota nuk mund të jepet pa ndërgjegje. Ajo nuk mund të shitet për premtime, nuk mund të dorëzohet nga frika, nuk mund të përdoret si zakon familjar apo partiak. Vota duhet të jetë akt i lirë, i pastër dhe i përgjegjshëm.
Edhe në traditën biblike thuhet: “Po-ja juaj le të jetë po, dhe jo-ja juaj le të jetë jo.” Kjo fjalë mund të lexohet edhe si parim moral për jetën publike. Qytetari ka të drejtë të thotë “po” kur sheh drejtësi, vizion, sinqeritet dhe përfaqësim të denjë. Por ai ka të drejtë të thotë edhe “jo” kur sheh mungesë reforme, mungesë përgjegjësie dhe politikë të shkëputur nga qytetari. Ndonjëherë kjo “jo” shprehet me votë kundër; ndonjëherë shprehet me abstenim. Prandaj, qëndrimi im mbetet i qartë: derisa të mos hapet seriozisht çështja e reformës zgjedhore dhe derisa të mos ndryshohet ligji zgjedhor në drejtim të krijimit të zonave zgjedhore proporcionale, dhe zgjedhja e Presidentit nga vota e popullit, unë do të abstenoj nga votimi në zgjedhjet e përhershme parlamentare në Republikën e Kosovës.
Ky qëndrim nuk është kundër Kosovës, por në të mirë të saj. Nuk është kundër demokracisë, por në kërkim të një demokracie më të thellë. Nuk është kundër votës, por në mbrojtje të kuptimit të saj. Unë dua të votoj në një sistem ku vota ime ka lidhje më të qartë me vendin tim, me zonën time, me bashkësinë time dhe me përgjegjësinë konkrete të deputetit. Dua të votoj në një sistem ku qytetari nuk është vetëm pjesë e listave partiake, por pjesëmarrës real në ndërtimin e përfaqësimit demokratik.
Në fund e përmbyll me këtë këndvështrim timin, se abstenimi im është një qëndrim i kthjellët qytetar, moral dhe demokratik, i cili nuk është refuzim i atdheut, por kërkesë për një shtet më të drejtë. Nuk është kundërshtim ndaj demokracisë, por thirrje për ta hapur atë më shumë ndaj qytetarit. Nuk është heshtje e zhgënjyer, por heshtje e ndërgjegjshme. Është një kambanë e heshtur që nuk bërtet, por tingëllon në ndërgjegjen e politikës. Dhe kush ka veshë për të dëgjuar, le ta dëgjojë.
Më 7 qershor 2026
