Nga: Bajram SEFAJ, shkrimtar

• Fisnikëria e një malazezje në Paris 

Fragment shkëputur nga libri monografik “Përballë kolosit”, (Faik Konica – 2021). 

Dera e shtëpisë parisiene e familjes së Brankës, ku jeton me bashkëshortin francez dhe fëmijët, që nga vitit 1964, ishte kurdoherë e në çdo vakt, e hapur, një lugë me tepër për familjen e njohur Kadare (nga Shqipëria fqinje, përjetë e mot në marrëdhënie të këqija më Serbinë hegjemoniste).

Shumë vjet më vonë, në një intervistë, enkas për lexuesin shqiptar, ndër (shumë) të tjera, zonjës Branka ia shtroj edhe këtë pyetje, jo edhe aq e këndshme: A keni pasur telash për shkak të kësaj miqësie me shkrimtarin e njohur shqiptar, kur dihet se ishte i afërt edhe me krijuesin e njohur serb, Danillo Kishin?

Ja përgjigjja e saj autentike!
– E qëlluar! Ata që ma zunë për të madhe këtë miqësi, janë nga radhët e nacionalistëve (mjerisht, nga nacionalizmi vuan edhe Shqipëria si edhe Evropa vetë!), të cilët nuk i kishin lexuar fare intervistat e mia me Kadarénë, por edhe nga ata që kishin pasur rastin t’i lexonin ato. Nga ato intervista shihet mirë se shkrimtari i njohur Kadaré, është edhe humanist i thekur, ngase, për shembull, lidhur me çështjen e Kosovës, kërkon pajtim midis serbëve dhe shqiptarëve, gjë që është akt trimërie dhe moral i lartë, sidomos kur ekstremistët, nga të dyja anët, duan luftë. Kadaré nuk kishte miqësi vetëm me Danillo Kishin, por edhe me ndonjë shkrimtar tjetër serb. Ëndërroj që veprat e Kadarésë, sa më shpjet që të jetë e mundur, të përkthen dhe të lexohen edhe në serbisht! Fqinjët duhet të mirëkuptohen dhe të çmohen mes vete, si dikur, në kohën e Mark Milanit, kur kishin jo vetëm etikë të ngjashme, por edhe miqësi.

Çifti Kadare   

(I pranishëm në të gjitha botimet e bisedave në Paris…)

Në të gjitha botimet, “Biseda në Paris”, pra edhe në këtë të shtëpisë së mirënjohur botuese, Onufri nga Tirana, për lexuesin shqiptar, kudo qoftë ai, sjell në shqip, një përzgjidhje të librit të vëllimshëm (410 faqe) të Branka Bogavac, ku përfshihen njëzet shkrimtarë eminentë botërorë, midis të cilëve është edhe Ismail Kadare.

Parathënien e këtij libri (përkthyer me korrektësi të pashoqe, nga serbishtja në shqip nga Nikolla Sudar, që jeton e krijon në Tiranë), e shkruan mikja parisiene e Brankës, zonja Helena Kadaré, bashkëshorte dhe bashkudhëtare e Ismailit, kur edhe vetë është shkrimtare shqiptare, ndër më të shquarat në letërsinë më të re shqipe!

Helena për Brankën…          

Pasi shfleton anë e përtej, duke vënë në pah anët e mira dhe epërsitë e tij, pasi i ngre portretin e mikes saj (Branka) “shtatlartë dhe e drejtë, si katedrale!” (shih ti njëherë, krahasimin gjenial!), parathënien e librit “Biseda në Paris” (në gjuhën shqipe, Onufri, Tiranë – 2007), Helena Gushi Kadare, e përmbyll kështu: “Dhe thëniet e mençura të këtyre krenave të artit ndjekin njëra-tjetrën në faqet e mrekullueshme të këtij libri të pangjashëm me asnjë tjetër, që gazetarja malazeze ka ditur t’i qëmtojë e t’i paraqesë me aq mjeshtëri. Ndodh rrallë që një libër, që sapo e ke mbaruar së lexuari, ke dëshirën e papërballueshme ta rinisësh përsëri nga e para. Me librin e Branka Bogavacit ndodh pikërisht një gjë e tillë”.

1. Bogavac: Ëndërroj që Kadare të përkthehet në s/kroatisht!

(fragment nga një bisedë e gjatë)

– Libri juaj “Biseda në Paris” u prit me interesim dhe ngrohtë, jo vetëm në Shqipëri, por edhe më gjerë. Ndonjë fjalë me tepër për veten dhe për punën tuaj të derisotme?

– Branka Bogavac: Në publik jam e njohur pas bisedave me shkrimtarët dhe artistët më të rëndësishëm të shekullit të njëzetë, në mesin e të cilëve janë: Borhesi, Umberto Eko, Ismail Kadaré, Mario Vargas Llosa, Margaritë Dyrras…, nobelistët – Çeslav Milosh, Klod Simon, Nadin Gordimer, Toni Morison, Eli Vizel, Orhan Pamuk…, politikanët: Mihail Gorbaçov, Mishel Rokar…, regjisorë të filmit: Sergej Paraxhanov, Andrej Konçalovski, Kërzhistov Kishlovski…., piktorë: Dado, Staniq, Veliçkoviq…, aktorë: Rade Sherbexhija, Kristina Janda (fituese e Palmës së Artë për rolin femëror në Kanë). Një numër i madh i këtyre bisedave dhe intervistave, deri më tash, i kam përmbledhur dhe i kam botuar në madje në shtatë vëllime.

– Libri juaj, prej afro pesëqind faqesh, është kontakti i parë i drejtpërdrejtë

me publikun lexues shqiptar. Si ndodhi botimi i këtij libri në Tiranë?

– Bashkëshortja e Ismailit, Helena, me njohu me botuesin e Kadaresë, z. Bujar Hudhrin, me të cilin edhe ndërruam disa fjalë në rusisht. Ai më la përshtypje të një njeriu të mirë dhe korrekt. Që të kem besim tek ai, mjaftonte edhe fakti se ishte botues ekskluziv në gjuhën shqipe i veprës së Kadaresë. Ai mori librin tim dhe tha se do ta lexonte, asgjë më shumë. Kur, papritmas, një zotëri nga Tirana me bën telefonatë në Paris dhe me thotë se është duke e përkthyer librin tim. Ishte ky Nikolla Sudar, publicist dhe përkthyes i njohur shqiptar, me të cilin, fill pastaj, përmes letërkëmbimit u shoqëruam. Sipas mendimit të Helena Kadarésë, e cila edhe ka shkruar parathënien e librit tim në shqip, përkthimi nga serbishtja në shqip, është tejet korrekt, gati-gati i përkryer. I jam mirënjohës Bujar Hudhrit që, me botimin e librit tim, në një edicion të shkëlqyer, më ka bërë një surprizë të këndshme dhe të paharruar.

Të them se unë krenohem me miqësinë që kam më Helenën dhe Ismail Kadarénë. Në shtëpinë e tyre ndihem si në timen, në Mal të Zi. Ngrohtësia dhe drejtpërdrejtshmëria janë tipike tonat, ballkanase. Por mos harroni: Kadarénë, si shkrimtar të njohur, nuk është aq lehtë ta takosh dhe nga ai të marrësh intervistë! Unë kisha fat, ndoshta edhe privilegj dhe mirëkuptim “ballanik”. Në kohë të vështira, zëri i një shkrimtari dhe humanisti aq të madh, paraqiste melhem në plagë. E, tash do t’ju rrëfej se si ndodhi afria jonë profesionale dhe miqësore. Me Ismail Kadarénë jam njohur në mënyrë jo të zakontë. Kur Kadaré kishte braktisur Shqipërinë, në vitet nëntëdhjetë të shekullit të kaluar, me thirri redaktori i revistës “Mlad Borec” nga Shkupi dhe me luti të bëja një bisedë me Ismailin. Përmes shtypit e dija se Kadaréa tashmë gjendej në Paris. Por, para kësaj, gjersa realizova një intervistë me piktorin e njohur slloven, Zoran Mushiq, ai me entuziazëm të madh me foli për Kadarénë dhe me tha se veprat e tij gjithsesi duhen lexuar. Ashtu edhe bëra. Derisa Kadaré ishte azilant (midis azilit dhe ekzilit) u hodha në leximin e veprave të tij me kënaqësinë më të madhe, duke zbuluar një botë fantastike të një shkrimtari të madh ballkanas. Pas tre-katër muajsh leximi intensiv, me të vërtetë ndodhi befasia: duke dalë nga metroja, vetëm disa metra larg shtëpisë sime, para vetes pashë Kadarénë. Nuk është gjë e thjeshtë (as e lehtë) t’i drejtohesh njeriut, ashtu në rrugë, por ky është fati i njerëzve të famshëm, ata njerëzit i njohin, mahniten me veprat e tyre, prandaj edhe mund t’i lejojnë vetes t’u drejtohen. Iu paraqita Kadarésë, gjë të cilën, me skofiaritet ai e pranoi, ani pse nga natyra është shumë i matur… Pas një copë rruge bashkë, e ftova në shtëpinë time për një kafe, kjo është veçoria jonë ballkanase, t’i ofrohet mikpritja një të huaji. Që atë mbrëmje, hiç më larg, kisha nderin që të pranoja çiftin bashkëshortor Kadaré. Më gëzoi fakti se Kadaré kishte besim tek unë. Sigurisht se shkrimtari i madh, qysh në shikim të parë, mund të vlerësojë dikë. Megjithatë, ishte një guxim i madh të shkohet (vihet) në shtëpinë e një malaziaseje, të panjohur për të. Lidhëm miqësi të menjëhershme, ngase na lidhnin shumë gjëra të përbashkëta, sidomos shikimi i ngjashëm mbi shumë gjëra, mbi botën dhe jetën. Ishim të afërt, si të ishim nga i njëjti vend, por edhe nuk është për t’u habitur, kur dihet se Tiranën, nga Mali i Zi e ndajnë jo me shumë se dyqind kilometra rrugë. Pastaj bisedat u shpeshtuan dhe, mund të them se, kështu lindi një miqësi e mrekullueshme në mes meje dhe Helenës. Kështu edhe ndodhën bisedat letrare me Kadarénë dhe të shoqen. Intervistat më të i kam botuar gjithandej në shtypin ditor dhe në periodikun e ish (ex-Jugosllavisë): Bile një bisedë imja e gjatë me Helenën, është botuar, në shtatë vazhdime, te gazeta ditore “Pobjeda” e Podgoricës. Kadareja përherë më ka dalë në ndihmë dhe pozitivisht u është përgjigjur kërkesave të mia për intervista. Ai është njeri që dëshiron që situata midis serbëve dhe shqiptarëve të zgjidhte një herë e mirë, në mënyrë paqësore. Ai kurdoherë është i gatshëm për dialog. Sigurisht se publiku shqiptar e di, por të shtoj me këtë rast se Kadaré është tejet i njohur dhe i popullarizuar në opinionin lexues francez. Dëshmia më e mirë për këtë është pjesëmarrja masive e lexuesve në çdo paraqitje të tij para publikut francez. Por, dëshmi edhe më e madhe se kjo është fakti se botuesi i tij ekskluziv francez (Fayard), përpos në gjuhën frënge, veprën e tij madhore letrare, e ka botuar madje në dymbëdhjetë vëllime, edhe në gjuhën shqipe. Kur është fjala për çmimin Nobel, unë gjithnjë besoj në të. Ai është akoma i ri dhe ka kohë. As Borhesi, as Umberto Eko, as Marsel Prusti, nuk e kanë marrë atë shpërblim, e fama e tyre e tejkalon famën e shumë e shumë nobelistëve.
– Një pyetje jo edhe aq e këndshme: A keni pasur telash për shkak të kësaj miqësie me shkrimtarin e njohur shqiptar, kur dihet se ishte i afërt edhe me krijuesin e madh serb, Danillo Kishin?
– E qëlluar! Ata që ma zunë për të madhe këtë miqësi, janë nga radhët e nacionalistëve (mjerisht, nga nacionalizmi vuan edhe Shqipëria si edhe Evropa vetë!), të cilët nuk i kishin lexuar fare intervistat e mia me Kadarenë, por edhe nga ata që kishin pasur rastin t’i lexonin ato. Nga ato intervista shihet mirë se shkrimtari i madh Kadaré është edhe humanist i madh ngase, për shembull, lidhur me çështjen e Kosovës, kërkon pajtim midis serbëve dhe shqiptarëve, gjë që është akt trimërie dhe moral i lartë, sidomos kur ekstremistët, nga të dyja anët, duan luftë. Kadaré nuk kishte miqësi vetëm me Danillo Kishin, por edhe me ndonjë shkrimtar tjetër serb. Ëndërroj që veprat e Kadarésë, sa më shpjet që të jetë e mundur, të përkthen dhe të lexohen edhe në serbisht, si dhe të atyre autorëve që shkruajnë në gjuhën serbe! Fqinjët duhet të mirëkuptohen dhe të çmohen mes vete, si dikur në kohën e Mark Milanit, kur kishin jo vetëm etikë të ngjashme, por edhe miqësi.
– Në fund, një pyetje, që duket si e pashmangshme: Ç’jeni duke punuar tani, në këtë çast?
– Aktualisht jam duke përgatitur një libër në gjuhën ruse. Fjala është për një përmbledhje bisedash dhe intervistash ekskluzivisht me shkrimtarët dhe artistët e ndryshëm rusë, të cilët, pos në Paris, i kam takuar në Moskë dhe në Shën Petersburg. Zaten kam dhjetëra biseda e intervista akoma të pabotuara. Në një libër të ardhshëm do të shohin dritën e botimit edhe ato, bashkë me të gjithë krijuesit ballkanas, për të cilët fola më lart. Dëshiroj që këtë bisedë ta përfundoj me një riprodhim të shkurtër, shkëputur nga një prej bisedave me të, ku më së miri shihet se sa i saktë ishte një parashikim gati-gati, magjistar i tij. “Unë jam shkrimtar i atdheut tim, Siujdhesës Ballkanike, i Evropës. Me gjithë gjërat e tmerrshme që kanë ndodhur midis serbëve dhe shqiptarëve, mendoj se tash e ardhmja është më e rëndësishmja. Asnjë krim nga e kaluara historike nuk duhet të jetë arsyetim që ngatërresa të vazhdojë. Jam i bindur se të gjithë do të ishin të lumtur që një lloj paqeje të arrihet midis këtyre dy kombeve, kur do të ishin të kënaqur edhe intelektualët edhe njerëzit e rëndomtë, madje edhe vetë politikanët, që sot sikur janë të verbër. Jam po ashtu i bindur se edhe ata, një ditë, do të thonë: si ishte e mundur të kemi qenë aq të hasmuar njëri me tjetrin? Ëndërroj që të vijë ai çast hyjnor. Është për nder të dy kombeve të ndërpresin armiqësinë dhe t’i shtrijnë dorën njëri-tjetrit. Nuk është kjo as romantizëm, as moralizim, as sentimentalizëm, as çfarëdo kalkulimi politik. Jam i bindur që një gjë e tillë është e mundshme dhe se do të ishte një lehtësim që të zhduken demonët, që demonë të mos këtë më. Jam i bindur se ajo ditë do të vijë!”.
Post scriptum: Se sa, ne ballkanasit, jemi të afërt me njëri-tjetrin, më së miri dëshmon edhe miqësia jonë, Bajram i dashur. Ju kujtoj nga Parisi, nga Cannes…, kur shoqëroheshim duke mekur nostalgjinë tonë, si edhe unë vetë, edhe ju, vështirë e keni përjetuar eksodin, por, në anën tjetër, keni mësuar shumë, keni shkruar dhe keni ëndërruar për vendin tuaj, për mirëkuptimin midis popujsh. Edhe të tjerët le të ndjekin rrugën tonë!

Gazeta Rilindja, më 2 gusht 2001.

nga: Kasam Shaqirvela, shkrimtar, Shkodër

Shumë herë kam lexuar në postim-shkrimet këtu në Fb, interpretime nga më të ndryshmet..për shumë fjalë të vjetra dhe emra antikë.. dhe përpjekjet e tyre të ngathta në formë shtërzimesh për të thënë diçka duke mos treguar gjë..dhe jo vetëm…! Bile për fjalën “Odise” që do ta shpjegoj etimologjikish këtu më poshtë e kam dëgjuar varijantin, madje përçudnues, e kam dëgjuar me veshët e mi në zyrën time nga një klient i kombësisë sllave, i cili në gjendje gjysmë të dehur më thot: – edhe emri Odise është i joni(и името Oдисе е наше), dehja e tij nuk e di se nga buronte apo vinte si vetëkënaqësi ose nga pirje rakie…?! Mbase mund të ishte një provokim i vockël ndaj meje sepse, ai kishte njohuri që unë merrem me etimologji dhe pellazgologji një kohë bukur të gjatë, mbase nuk e di nga i vinte, “cassus belli”(shkas për luftë)! Unë vetëm buzëqesha jo se isha i qetë por, nuk i dhash përgjigje sepse doja që të mos merrem me të drejtuarit e “brinave të dashit”, bririn nuk mund ta drejtosh sepse natyra e ka krijur të shtrembër.?!
Dhe ja, sot, vendosa ta shpjegoj këtë emër, duke e nxjerrë nga një libër i imi i botuar para dy viteve, meqë u bë shkak një shkrim i një studiuesi të respektuar nga unë, që e prekte këtë temë në shkrimin e tij të cilin shkrim unë e lexova me vënendje dhe më nxiti pozitivisht ta bëjë këtë shkrim-shpjegim timin modest…!
Sllavët në përgjithësi, kurse në veçanti serbët dhe sllavomaqedonët(të vetëquajtur ashtu që nga viti 1945 e këndej)..duke haruar se sipas vetë burimeve historike sllave ata vijnë në Gadishullin Ilirik në tokat e iliro-dardanëve në shekullin e VII-të e më vonë në Erën e Re. Ndërkaq nëse e marrim emrin, ODISE, nga ngjarja e Luftës së Trojës, nga vetë vepra e Homerit me të njëjtin emër, luftë e cila ka ndodhur, gjithmonë sipas burimeve të historianëve antikë, në shekullin e XII-të, para Erës së Re pra, atëhetë, na del se paska gjuhë të folur të ndonjë populli në botë i cili lind në rruzullin tokësor dy mijë vjet pas gjuhës së vet…!? dhe kjo mund të na flasë mbase për këtë “popull të zgjedhur nga perëndia”..???!!!
Sllavomaqedonët e shpjegojnë emrin ODISE(odi-se=odi sega) që në përkthimin shqip bën: shko-tani si dhe varianti odi-si(shko! , ik!, ec!) pra urdhërorja: -ik!, -largohu! Dhe ata që i njohin pak gjuhët sllave e dinë mirë se udhës sllavët i thuan put-serbët, pat-maqedonët e veriut, p(ë)t-bullgarët por pa e shkruar fjalën ë..
Emri Odise(Uliks), sipas analizave studimore të mia, ai, në kohën kur është krijuar dhe zbatuar në popullatën që e ka folur atë gjuhë.. ka qenë në formën e tij origjinale ODHESI, ku me kalimin e kohës bie nga përdorimi shkronja h kuptohet nga ata të huaj që nuk e flitshin gjuhën e origjinës, si dhe bëhet alternacioni apo ndërrimi i vendeve të shkronjave E me I(për shkaqe që këtu nuk janë temë diskutimi tani), pra ky emër me kalimin e kohës kthehet në formën ODISE siç e dëgjojmë dhe shkruajmë edhe ne sot…!
Pra, shpjegimi emrit, Odise(Uliks),.. i trajtuar më gjerësisht nga unë, në dy librat e mi: “Fjalor etimologjik i fjalëve të vjetra”, etimologji dhe “Gjuha shqipe çelësi i artë që i hap dyert e mbyllura
të gjuhëve botërore“, gjuhësi-etimologj,.. i del nga emri i origjinës:ODHESI(ODHES-I;(odhes=i udhës+ i=ishte) e që do të thotë në shqipen e sotme, stërmbesën e pellazgjishtes që ishte gjuha e origjinës se, ky njeri ishte i udhës, njeriu udhëheqës, njeriu që udhëhiqte të tjerët. Mbase ky emër mund t’i jetë dhënë në moshën madhore atij, si emër-tipar identifikues veprimit të tij., si për shembull ashtu siç e kemi te emri, Herkul e që iu dha Herakle-ut(herak-le=i lindur herët) emërtim me tipar tregues të aftësisë së tij qëkur e uli-harkun(herk=hark-ul= ul), ai i ri por i fuqishëm, e tërhoqi harkun e fortë që nuk mund ta tërhiqte asnjë princ a mbret i asaj kohe. Ngjarje që gjithmonë shpjegohen sipas mitologjisë, por kuptimi fizik u del vetëm e vetëm me gjuhën shqipe…, fjalët e origjinës tregojnë apo na japin kuptimin fizik të veprimit të njeriut ose të fenomenit natyror.
Edhe sot e gjithë ditën, në të folmen gege, që paraqet bazën e emërtimeve dhe shpjegimeve të emrave dhe fjalëve të vjetra, e gjejmë të gjallë, në katundet e Tetovës, që gravitojnë në Malësinë e Sharrit, të përdoret fjala, odhë për fjalën udhë. Nga kjo del që emri Odise, Odhise, Udhesi është më tepër se shqip! Kështu si kjo i kemi fjalët e vjetra bok për bukë, oj për ujë
Edhe një të dhënë për ata që duan të dinë më shumë.., fjala, “oda”, e portugalishtes do të thotë udha në gjuhën shqipe. Pra shumë fjalë të origjinës, fjalë embrione apo fjalë-çelës të pellazgjishtes së lashtë janë formuese të shumë fjalëve në gjuhët e ndryshme, jo vetëm të faliljes indoevropiane por dhe më gjerë..!
Të shpalosuara dhe të shpjeguara etimologjikisht këto dhe fjalë si dhe shumë emra të vjetër e fjalë të tjera mund t’i gjeni nëpër shumë libra, leksikone e fjalorë të ndyshëm ,.. por gjithashtu mund t’i gjeni të elaboruara gjerësisht edhe te librat e shënuar si referenca në këtë shkrim.

© Kasam VELA