Prof.dr. Fadil Maloku, sociolog, Prishtinë

Ka ca ditë që, para “dyerve” të Qeverisë, dy parti opozitare, PDK-ja dhe AAK-ja, që i bashkon, ndër të tjera, edhe background-i i luftës, ai i bashkëqeverisjes, por edhe statusi i të qenit opozitare që nga shfaqja e LVV-së në skenën politike, po zhvillojnë protesta interesante e “atraktive” për traditën dhe kulturën e deritanishme demokratike të Kosovës. Shikuar nga “skalpeli” im sociologjik, ky veprim, përveçse duket simpatik, është edhe një risi specifike e sjelljes sonë politike në Kosovë.

E them kështu, ngase, në shikim të parë, ajo perceptohet si një reagim legjitim opozitar ndaj krizës së zgjatur institucionale dhe bllokimit të funksionimit të institucioneve. Mirëpo, po qe se këtë reagim…bëjmë përpjekje ta interpretojmë jo nga prizmi politik, por nga lenta sociologjike, do të mund të shtronim një pyetje shumë më interesante sesa ajo që kanë identifikuar mediet dhe qeveritarët. E ajo pyetje ka të bëjë me çëahtjen: Cilat janë shanset që kjo protestë e dy subjekteve opozitare të prodhojë një kauzë të aftë për të gjeneruar mobilizim të zgjëruar shoqëror dhe një kapital të ri politik, apo këtu kemi të bëjmë thjeshtë vetëm me një aksion simbolik klasik partiak kundër pushtetit?

Në gjykimin tim, kjo protestë ka shumë pak gjasa, për të mos thënë aspak, që të shndërrohet automatikisht në një kauzë shoqërore vetëm pse zhvillohet në hapësirën publike. Ngase, për t’u bërë një kauzë e re mobilizuese, ajo duhet ta arrijë stadin që ta bindë qytetarin e stërlodhur të Kosovës se problemi aktual rreth ngërçit apo “kaosit” të kontrolluar politik (nga LVV-ja), për të cilin protestohet, nuk është vetëm problem i partive politike, por problem i vetë shoqërisë dhe i jetës së tij të përditshme.

Pra, protesta e PDK-së dhe AAK-së, duke mbetur vetëm në suazat e skemës institucionale dhe duke u cilësuar vetëm si një situatë ku Kuvendi nuk po konstituohet, institucionet nuk po funksionojnë, Kushtetuta po shkelet dhe vendi po mbahet peng, nuk mund ta ndërtojë atë “çadrën” e një mobilizimi më të zgjeruar.

Një tjetër dobësi evidente që so të mund t’i adresohej kësaj mënyre të protestimit qëndron te fakti se këto argumentet e protestimit janë shumë abstrakte për të prodhuar një emocion kolektiv te qytetaria e sotme kosovare. Qytetari i kohës sonë nuk mund të mobilizohet aq lehtë vetëm për një defekt sado i madh të jetë ai në procedurat parlamentare. Ai mund të mobilizohet vetëm atëherë kur ideatori i protestës arrin ta lidhë atë procedurë me një shqetësim konkret dhe personal, sikurse shqetësimi që ka të bëjë me vendin e punës, mirëqenien familjare, sigurinë dhe stabilitetin emocional, të ardhmen e fëmijëve, marrëdhëniet me aleatët apo zhvillimin ekonomik dhe funksionimin e shtetit.

Pra, një mobilizim i efektshëm kolektiv nuk mund të prodhohet vetëm nga ekzistenca e një defekti që mund të detektohet në procedurat tona parlamentare, por vetëm nga një lloj eferveshence kolektive, pra nga një ndjenjë sublime ku individët apo qytetarët ndjejnë dhe përjetojnë një energji të fortë emocionale, përmes së cilës e ndiejnë veten pjesë të një vlere apo kauze të përbashkët që krijon atë “Ne”-në e madhe mobilizuese.

Kurse protestës së këtyre dy subjekteve opozitare i mungon pikërisht ky element kyç!

Mesazhi i protestës vazhdon të tingëllojë më shumë si një mesazh opozitar, i drejtuar kundër qeverisë, sesa si një mesazh i qytetarëve që janë kundër bllokimit të shtetit. Dhe këtu dallimi është thelbësor, sepse në mesazhin e tyre kemi tendencën e mobilizimit partiak e ideologjik kundër bllokimit, pa ofruar asnjë opsion e asnjë zgjidhje praktike për një narrativë të re që do ta tejkalonte vetë problemin e bllokimit.

Thënë edhe më ndryshe, këto dy subjekte opozitare po protestojnë kundër bllokimit, duke ripërsëritur se procedurat e sistemit do të rikthehen në funksion, ama as PDK e as AAK, as de facto e as de jure, nuk po japin përgjigjen e duhur rreth pyetjes se çfarë lloj funksionimi duhet të ndërtohet pas ngërçit!?

Në gjykimin weberian, legjitimiteti i një subjekti apo institucioni nuk ndërtohet vetëm nga pozicioni formal që një aktor e ka në sistem, por edhe nga aftësia për ta bindur shoqërinë se autoriteti i tij është i arsyeshëm dhe i pranueshëm. Dhe për këtë shkak, PDK-ja dhe AAK-ja nuk do të mund ta rifitojnë legjitimitetin e dikurshëm vetëm duke kontestuar e protestuar para dyerve të Qeverisë, por duhet ta bindin shoqërinë se ato janë “adresa” e vërtetë dhe e vetme që përfaqëson një alternativë më bindëse të rendit politik sesa LVV-ja.

Në këtë sfond, PDK-ja dhe AAK-ja duket se po përpiqen ta sfidojnë një pushtet që është ndërtuar politikisht mbi narrativën e konfliktit ndërmjet “qytetarit” dhe “establishmentit”. Por, kur ish-opozita del në rrugë me struktura partiake, deputetë dhe drejtues politikë, ajo, në fakt, rrezikon të rikrijojë pikërisht ndarjen që e favorizon pushtetin e LVV-së…

(Kumtesë hulumtuese shkencore)

Lekë Mrijaj, Klinë

Kisha “Shën Nënë Tereza” në Dugajevë të Klinës, filial i Famullisë “Lartësimi i Kryqit” në Gllaviqicë, përfaqëson një dëshmi të rëndësishme të historisë së re të katolicizmit shqiptar në Kosovë. E lindur në rrethanat e menjëhershme të pasluftës, historia e saj ndërthur rindërtimin material dhe shpirtëror të një bashkësie lokale, veprimtarinë e meshtarëve, kontributin e diasporës, kujtesën e Shën Nënë Terezës dhe zhvillimin e një projekti të ri kishtar gjatë viteve 2024–2026. Kumtesa mbështetet në dokumentacionin e publikuar të kishës, procesverbalet e projektit, burimet zyrtare dioqezane dhe kishtare, periodikë katolikë dhe dokumente të Selisë së Shenjtë. Vëmendje e posaçme i kushtohet dy fazave të historisë së objektit: periudhës themeluese, të lidhur me Dr. Dom Gjergj Gjergjin, dhe periudhës së konsolidimit e rindërtimit, në të cilën rol qendror baritor ka Dom Ambroz Demaj, famullitar i Gllaviqicës dhe përgjegjës për filialin e Dugajevës. Qasja kritike dallon ndërmjet të dhënave të dokumentuara dhe pohimeve të traditës lokale që kërkojnë verifikim të mëtejshëm arkivor.

Historia e Kishës Katolike në Kosovë nuk përbëhet vetëm prej monumenteve të periudhave të hershme, relacioneve ipeshkvore, dokumenteve të Kongregatës de Propaganda Fide, raporteve diplomatike austro-hungareze dhe burimeve të tjera arkivore që dëshmojnë vazhdimësinë shumë-shekullore të katolicizmit në këto troje. Historiografia kishtare duhet të përfshijë gjithashtu institucionet dhe objektet e krijuara në periudhën bashkëkohore, sepse edhe ato janë produkte të rrethanave të caktuara historike, demografike, shoqërore dhe pastorale. Në këtë kuadër duhet vendosur Kisha “Shën Nënë Tereza” në Dugajevë të Klinës, e cila, në planin kanonik dhe baritor, funksionon si filial i Famullisë “Lartësimi i Kryqit” në Gllaviqicë dhe përbën një nga shprehjet karakteristike të rindërtimit të jetës katolike në Kosovën e pasluftës. Burimi zyrtar i Kishës Katolike në Kosovë e regjistron Famullinë “Lartësimi i Kryqit” në Gllaviqicë në Dekanatin e Pejës dhe Dom Ambroz Demajn si famullitar të saj.¹

Ky saktësim institucional është thelbësor për trajtimin shkencor të temës. Dugajeva nuk duhet paraqitur si famulli autonome, por si bashkësi filiale brenda strukturës së Gllaviqicës. Në këtë mënyrë mund të kuptohet drejt edhe përgjegjësia e meshtarëve që kanë vepruar aty: ata nuk përfaqësojnë një institucion të shkëputur, por ushtrojnë kujdesin baritor ndaj një pjese të bashkësisë famullitare. Pikërisht kjo lidhje midis qendrës famullitare dhe filialit përbën një nga vijat e vazhdimësisë institucionale të historisë së Dugajevës.

Dugajeva bën pjesë në hapësirën historike dhe gjeografike të Klinës dhe të Lugut të Drinit, trevë ku bashkësitë katolike shqiptare kanë ruajtur një prani të dallueshme përmes familjes, organizimit kishtar, varrezave, festave fetare dhe kujtesës së transmetuar ndër breza. Historia moderne e objektit kishtar të Dugajevës lidhet drejtpërdrejt me periudhën pas Luftës së Kosovës 1998–1999. Historiku i publikuar nga projekti i kishës pohon se, pas përfundimit të konfliktit, banorët shprehën dëshirën për ngritjen e një tempulli si shenjë falënderimi dhe ripërtëritjeje shpirtërore.²

Ky burim duhet lexuar njëkohësisht si dëshmi komunitare dhe si tekst institucional i prodhuar nga vetë projekti. Për rrjedhojë, ai ka vlerë të rëndësishme dokumentare për mënyrën se si bashkësia e interpreton historinë e vet, por disa formulime të tij kërkojnë ballafaqim me dokumente të pavarura: kronikën famullitare, aktet e Ordinariatit, dokumentet e ndërtimit dhe dëshmitë e personave të përfshirë drejtpërdrejt. Kjo është veçanërisht e rëndësishme kur burimi përmban pohime mbi përparësi botërore, prejardhje gjenealogjike ose autenticitet relikesh.

Në fazën themeluese të kishës një rol qendror pati Dr. Dom Gjergj Gjergji, meshtar dhe studiues i historisë kishtare shqiptare. Historiku i projektit e lidh ardhjen e tij si famullitar në Gllaviqicë me konkretizimin e dëshirës së banorëve për ngritjen e objektit. Sipas këtij burimi, kisha filloi të ndërtohej pranë varrezave të fshatit me ndihmën e popullatës vendore dhe të bashkatdhetarëve në diasporë.³

Përfshirja e diasporës dhe e famullisë që në fazën e parë është një element me rëndësi të veçantë historike. Në shumë bashkësi katolike shqiptare të Kosovës, fundi i shekullit XX dhe fillimi i shekullit XXI karakterizohen nga një ndryshim i rëndësishëm në strukturën e financimit dhe të organizimit komunitar. Mërgata nuk ishte më vetëm burim mbështetjeje familjare; ajo u bë faktor aktiv në ndërtimin e kishave, renovimin e objekteve, ngritjen e qendrave kulturore dhe financimin e veprimtarive të përbashkëta. Dugajeva është një shembull i qartë i kësaj ndërthurjeje ndërmjet bashkësisë rezidente dhe asaj transnacionale. Një nga pikat themelore të kronologjisë është 2 shkurti 2001, kur historiku i kishës regjistron kremtimin e Meshës së parë.⁴ Në historinë institucionale të një objekti katolik kjo datë ka rëndësi të veçantë, sepse shënon fillimin e përdorimit liturgjik të hapësirës. Ndërtimi material mund të ketë faza të ndryshme, por kremtimi i Eukaristisë dëshmon se objekti kishte hyrë në jetën konkrete të bashkësisë së besimtarëve.

Më 1 shkurt 2002 u shuguruan kambanat e kishës, të cilat, sipas të njëjtit dokumentacion, kishin ardhur si dhuratë nga Italia. Burimi i projektit pohon gjithashtu se kumbimin e parë ceremonial e bëri Isabella Kastrioti, e paraqitur aty si pasardhëse e familjes së Gjergj Kastriotit-Skënderbeut.⁵ Për arsye metodologjike, elementi ceremonial mund të përdoret si pjesë e historikut të kishës, ndërsa pohimi gjenealogjik duhet cilësuar si informacion i burimit dhe jo si fakt i vërtetuar përfundimisht, derisa të mbështetet në dokumentacion të pavarur familjar e gjenealogjik.

Viti 2003 shënon fazën e përcaktimit të identitetit terezian të objektit. Më 19 tetor 2003, Papa Gjon Pali II e shpalli të Lumtur Nënë Terezën. Historiku i Dugajevës e lidh këtë ngjarje drejtpërdrejt me emërtimin e kishës dhe regjistron se më 13 nëntor 2003 aty u kremtua një Meshë falënderimi për lumturimin, me pjesëmarrje meshtarësh dhe mysafirësh.⁶ Kështu, kronologjia 2001–2003 paraqet një proces gradual: fillimin e jetës liturgjike, pajisjen e objektit, konsolidimin komunitar dhe lidhjen e tij me figurën e Nënë Terezës.

Në materialet bashkëkohore të projektit përdoret formulimi se objekti i Dugajevës është “kisha e parë në botë e dedikuar Shën Nënë Terezës”.⁷ Në një kumtesë shkencore ky pohim nuk duhet përsëritur si përfundim absolut pa një verifikim krahasues ndërkombëtar. Për të përcaktuar përparësinë kronologjike të një objekti në shkallë botërore do të duhej të shqyrtoheshin regjistrat e Selisë së Shenjtë, dokumentet e dioqezave të ndryshme dhe aktet e emërtimit të kishave të tjera. Prandaj formulimi historiografikisht i mbrojtshëm është: sipas dokumentacionit të vetë projektit dhe traditës së ruajtur nga komuniteti, kisha e Dugajevës paraqitet si kisha e parë në botë kushtuar Nënë Terezës; ky status mbetet për t’u konfirmuar me hulumtim krahasues ndërkombëtar.

Një kujdes i njëjtë metodologjik kërkohet për objektet devocionale që historiku i kishës i paraqet si relike të lidhura me Nënë Terezën dhe Shën Gjon Palin II. Burimi përmend një qiri të lidhur me vizitën papnore në Shqipëri dhe një copë pëlhure të lidhur me ditët e fundit të Nënë Terezës.⁸ Në studimin shkencor duhet dalluar midis ekzistencës fizike të një objekti, traditës së prejardhjes së tij dhe autenticitetit kanonik. Ky i fundit kërkon authentica, dokument dhurimi, inventar kishtar ose dëshmi tjetër institucionale. Pa këto dokumente, termi “relike” duhet përdorur duke iu referuar burimit që e quan të tillë dhe jo si vërtetim i pavarur i autorit.

Kanonizimi i Nënë Terezës më 4 shtator 2016 i dha identitetit të kishës një dimension të ri. Formula zyrtare e kanonizimit e regjistroi të Lumturën Tereza të Kalkutës në katalogun e shenjtorëve të Kishës universale.⁹ Prej këtij çasti, përkushtimi lokal i Dugajevës lidhej me një shenjtore të njohur zyrtarisht në të gjithë Kishën Katolike. Festa e 5 shtatorit u bë një pikë e rëndësishme e kalendarit shpirtëror të bashkësisë dhe, sipas historikut lokal, mori edhe karakterin e një dite të bashkimit familjar.¹⁰

Kjo lidhje ndërmjet liturgjisë, familjes dhe diasporës ka një rëndësi që tejkalon historinë e një ndërtese. Në kushtet e emigrimit të vazhdueshëm, një festë kishtare mund të shërbejë si instrument i ruajtjes së kujtesës së prejardhjes. Kisha, varrezat dhe festa e pajtores bëhen pika ku bashkësia lokale dhe ajo e shpërndarë jashtë vendit riformojnë lidhjen me vendlindjen. Kështu, objekti sakral merr edhe funksion social, antropologjik dhe identitar.

Një dëshmi e rëndësishme e vazhdimësisë së kësaj historie vjen nga viti 2021. Revista kishtare Kumbona, në materialin kushtuar njëzetvjetorit të themelimit të kishës, pesëvjetorit të kanonizimit të Nënë Terezës dhe përkujtimit të Dom Gjergj Gjergjit, e vendos shprehimisht Dugojevën/Dugajevën (e Klinës) në Famullinë e Gllaviqicës. Në të njëjtin material, Dom Ambroz Demaj paraqitet si famullitari aktual dhe si ai që, në emër të komunitetit, evokoi historikun e kishës dhe figurën e Dom Gjergj Gjergjit.¹¹

Kjo dëshmi është e rëndësishme në dy rrafshe. Së pari, ajo ndihmon në përcaktimin e statusit baritor të Dugajevës si pjesë e Famullisë së Gllaviqicës. Së dyti, dokumenton kalimin e kujtesës nga brezi themelues te brezi i ri i udhëheqjes baritore. Në këtë pikë fillon të dallojë qartë roli i Dom Ambroz Demajt, jo si themelues i objektit të parë, por si bartës i vazhdimësisë së tij institucionale, shpirtërore dhe komunitare.

Dom Ambroz Demaj është famullitar i Famullisë “Lartësimi i Kryqit” në Gllaviqicë, sipas regjistrimit zyrtar të Kishës Katolike në Kosovë.¹² Në kuadër të kësaj përgjegjësie ai ushtron kujdesin baritor edhe ndaj filialit “Shën Nënë Tereza” në Dugajevë. Ky formulim është më i saktë sesa përcaktimi “famullitar i Dugajevës”, sepse ruan dallimin ndërmjet famullisë si njësi kanonike dhe filialit si bashkësi e varur prej saj.

Të dhënat zyrtare të Konferencës Ipeshkvore të Shqipërisë japin edhe një dimension tjetër të profilit të tij kishtar. Vjetari 2025 i Kishës Katolike në Shqipëri e rendit Dom Ambroz Demajn ndër meshtarët dioqezanë të Dioqezës së Rrëshenit dhe shënon shprehimisht: “Fidei Donum në Kosovë”.¹³ Kjo e vendos shërbimin e tij në Gllaviqicë dhe Dugajevë (të Klinës) brenda një forme të njohur të bashkëpunimit misionar ndërmjet Kishave lokale. Termi Fidei Donum ka rëndësi teologjike dhe ekleziologjike. Ai lidhet me traditën e dërgimit të meshtarëve dioqezanë për të shërbyer, me pëlqimin e autoriteteve kishtare përkatëse, në një Kishë tjetër lokale. Në rastin e Dom Ambroz Demajt, ky status krijon një lidhje konkrete ndërmjet Dioqezës së Rrëshenit dhe Kishës Katolike në Kosovë, pasi qe Dom Ambrozi, që nga maji i këtij vitit (2026), është inkardinuar në Dioqezën Prizren–Prishtinë.

Për historinë bashkëkohore të katolicizmit shqiptar kjo përfaqëson një formë bashkëpunimi që tejkalon kufijtë shtetërorë dhe dëshmon unitetin e misionit pastoral në hapësirën shqipfolëse.

Vlera e shërbimit të Dom Ambroz Demajt në Dugajevë duhet kërkuar para së gjithash te vazhdimësia meshtarake. Institucionet kishtare nuk jetojnë vetëm përmes themeluesve të tyre, por përmes aftësisë për t’ua përcjellë brezave pasardhës përgjegjësinë, kujtesën dhe misionin. Nëse Dr. Dom Gjergj Gjergji përfaqëson fazën e themelimit të objektit të parë, Dom Ambroz Demaj përfaqëson një periudhë të konsolidimit, ruajtjes së kujtesës dhe përgatitjes së një faze të re ndërtimore. Këto etapa nuk duhen kundërvënë, sepse janë pjesë të së njëjtës histori institucionale.

Kisha “Shën Nënë Tereza” nuk është vetëm objekt arkitekturor. Ajo është hapësirë e Eukaristisë, e sakramenteve, e lutjes, e ceremonive mortore, e përkujtimit të të vdekurve dhe e takimit familjar. Kjo bën që kujdesi i famullitarit ndaj filialit të përfshijë më shumë se administrimin e një godine. Ai kërkon ruajtjen e lidhjes së besimtarëve të Dugajevës me famullinë amë, organizimin e jetës liturgjike, orientimin pastoral dhe ndërmjetësimin institucional me strukturat dioqezane.

Në këtë kuadër duhet vlerësuar edhe marrëdhënia e Dom Ambroz Demajt me trashëgiminë e Dom Gjergj Gjergjit. Në përkujtimin e vitit 2021 ai e riktheu figurën e paraardhësit brenda kujtesës së bashkësisë.¹⁴ Ky veprim ka peshë historiografike: ruajtja e kujtesës së një institucioni nuk bëhet vetëm nëpërmjet dokumenteve, por edhe nëpërmjet ceremonive përkujtimore, fjalës publike, fotografive dhe transmetimit të rrëfimit prej një brezi te tjetri.

Një dimension tjetër i rëndësishëm i shërbimit të Dom Ambroz Demajt lidhet me trashëgiminë tereziane. Në Dugajevë figura e Shën Nënë Terezës përbën boshtin identitar të objektit kishtar. Prandaj kujdesi ndaj filialit nënkupton edhe kultivimin e një tradite të lidhur me spiritualitetin e saj: dinjitetin e njeriut, shërbimin ndaj të pambrojturit, dashurinë konkrete dhe paqen. Në këtë prizëm duhet parë edhe organizimi i veprimtarive fetare dhe kulturore që e kanë bërë Dugajevën vend të takimit të klerit, studiuesve, besimtarëve dhe përfaqësuesve të jetës publike.

Një kthesë vendimtare në historinë më të re të objektit lidhet me përkeqësimin e gjendjes së ndërtesës së parë. Dokumentacioni i projektit pohon se kushtet ekonomike në të cilat ishte ngritur objekti dhe cilësia e materialeve kishin ndikuar në degradimin e tij, duke e shtyrë komunitetin drejt planifikimit të një kishe të re.¹⁵ Kjo fazë e re e zhvendosi përgjegjësinë baritore edhe në një fushë komplekse organizative: vlerësimin teknik, projektimin, financimin, koordinimin me diasporën dhe transparencën e administrimit të mjeteve.

Procesverbali i takimit të 13 tetorit 2024 dokumenton një diskutim të strukturuar mbi gjendjen e objektit, mundësinë e renovimit dhe projektin e ri. Ndër pjesëmarrësit figuron edhe Dom Ambroz Demaj. Sipas dokumentit, vlerësimi i tre inxhinierëve kishte çuar në përfundimin se renovimi i objektit ekzistues nuk ishte zgjidhja më e përshtatshme në raport me koston dhe qëllimin e projektit.¹⁶ Kjo është një dëshmi me rëndësi, sepse tregon se vendimmarrja për objektin e ri nuk u paraqit thjesht si dëshirë estetike, por u parapri nga vlerësime teknike dhe diskutim komunitar.

Roli i Dom Ambroz Demajt në këtë fazë mund të përcaktohet më saktë përmes dokumentit të 23 marsit 2025. Procesverbali e rendit “Raportimin nga Dom Ambroz Demaj” ndër pikat kryesore të rendit të ditës dhe regjistron njoftimin e tij se fillimi i ndërtimit ishte parashikuar për 7 prill 2025. Në të njëjtën kohë ai raportoi mbi ecurinë e projektit dhe mbi fondet e grumbulluara.¹⁷

Për historiografinë e objektit, ky dokument është shumë më tepër se një shënim administrativ. Ai dokumenton kalimin nga faza e konceptimit në atë të zbatimit dhe tregon se famullitari kishte rol të drejtpërdrejtë në informimin e bashkësisë rreth progresit. Në të njëjtën kohë, procesverbali dëshmon se komuniteti diskutonte hapur edhe çështjet e administrimit të donacioneve dhe të transparencës financiare.¹⁸

Ky aspekt duhet trajtuar me maturi shkencore. Dokumenti nuk duhet përdorur për të idealizuar marrëdhëniet brenda grupit organizativ; përkundrazi, ai dëshmon se ka pasur pikëpamje të ndryshme dhe debat të fortë rreth mënyrës së depozitimit të fondeve dhe anonimitetit të një donatori. Procesverbali shënon se takimi përfundoi pa një vendim të plotë, por në mënyrë paqësore e konstruktive.¹⁹ Pikërisht ky element e shton vlerën dokumentare të burimit: ai nuk paraqet vetëm sukseset e projektit, por ruan edhe gjurmën e debatit dhe të nevojës për mekanizma të qartë llogaridhënieje.

Në këtë kontekst, roli i Dom Ambroz Demajt shfaqet në një rrafsh më kompleks sesa ai i një administratori. Si famullitar ai gjendet në pikën ku takohen autoriteti baritor, pritjet e besimtarëve, kërkesat teknike të ndërtimit, interesimi i diasporës dhe nevoja për koordinim institucional. Menaxhimi i këtyre raporteve është pjesë e historisë së objektit dhe duhet dokumentuar pa ekzagjerim, por edhe pa e minimizuar rëndësinë e tij.

Dokumentacioni publik i projektit e paraqet ndërtimin e kishës së re si një ndërmarrje që synon të ruajë trashëgiminë e Nënë Terezës dhe të forcojë bashkësinë. Në materialin programor të projektit transparenca në mbledhjen, përdorimin dhe raportimin e donacioneve paraqitet si element themelor i financimit.²⁰ Ky formulim është relevant për vlerësimin e fazës së drejtuar nga Dom Ambroz Demaj, sepse tregon se dimensioni administrativ është bërë pjesë e vetëidentifikimit institucional të projektit.

Diaspora vazhdon të jetë një komponent qendror. Dokumentet e takimeve tregojnë për pjesëmarrje, donacione dhe struktura mbështetëse jashtë Kosovës.²¹ Në këtë kontekst, famullitari kryen edhe funksionin e urës ndërmjet bashkësisë së fshatit dhe anëtarëve të saj të shpërndarë në vende të ndryshme. Në historiografinë sociale të kishave shqiptare ky është një fenomen me interes të madh: territori i famullisë nuk përkon më plotësisht me territorin real të komunitetit, sepse një pjesë e tij jeton në diasporë, por vazhdon të marrë pjesë materialisht, simbolikisht dhe emocionalisht në jetën e vendlindjes.

Pikërisht këtu një filial i vogël fiton një dimension transnacional. Kisha e Dugajevës mbetet fizikisht në një fshat të Klinës, por rrjeti i njerëzve që e mbështesin mund të shtrihet në disa shtete. Famullitari bëhet kështu jo vetëm bari i besimtarëve që banojnë në territorin e tij, por edhe një pikë referimi për ata që vazhdojnë të identifikohen me bashkësinë edhe pse jetojnë jashtë saj.

Një tjetër element me rëndësi është ndërthurja e kishës me kujtesën e varrezave. Objekti i parë u ngrit pranë varrezave të fshatit.²² Në traditën katolike shqiptare kjo afërsi ka kuptim të thellë kulturor e teologjik. Varrezat mbajnë kujtesën e brezave, ndërsa liturgjia e kishës lidh bashkësinë e të gjallëve me kujtimin dhe lutjen për të vdekurit. Për familjet e emigrimit, kthimi te varret e të parëve është shpesh një nga format më të fuqishme të ruajtjes së lidhjes me vendin e origjinës.

Për këtë arsye, kujdesi baritor i Dom Ambroz Demajt nuk mund të reduktohet në projektin e ri ndërtimor. Vlera e tij duhet kërkuar edhe në ruajtjen e jetës së zakonshme kishtare: Meshën, sakramentet, përkujtimet, shërbesat mortore, festat dhe marrëdhëniet familjare. Këto veprime janë më pak të dukshme në dokumentet publike sesa një projekt ndërtimi, por në historinë e një bashkësie janë po aq të rëndësishme.

Në aspektin e historisë institucionale, shërbimi i Dom Ambroz Demajt mund të përkufizohet si fazë e konsolidimit dhe ripërtëritjes. Ai trashëgon një kishë të ngritur me sakrificë në periudhën e pasluftës, një traditë të lidhur me Dom Gjergj Gjergjin, një identitet të formësuar rreth Nënë Terezës dhe një komunitet që përballet me emigrimin dhe me nevojën e rindërtimit fizik të objektit. Përgjegjësia e tij konsiston në ruajtjen e këtyre shtresave dhe në orientimin e tyre drejt një faze të re.

Nga ky këndvështrim, krahasimi ndërmjet Dom Gjergj Gjergjit dhe Dom Ambroz Demajt duhet bërë në formë kronologjike, jo konkurruese. I pari lidhet me realizimin e nismës themeluese dhe me fillesat e jetës liturgjike; i dyti me ruajtjen e trashëgimisë, kujtesën e themeluesit, organizimin e bashkësisë dhe projektin e rindërtimit. Historia institucionale fiton kuptim vetëm kur këto faza shihen si vazhdimësi.

Dom Ambroz Demaj përfaqëson gjithashtu një shembull të bashkëpunimit ndërdioqezan. Statusi i tij Fidei Donum në Kosovë, i dokumentuar nga Vjetari 2025, tregon se shërbimi në Gllaviqicë nuk është vetëm një fakt biografik personal, por pjesë e një marrëdhënieje kishtare më të gjerë.²³ Në këtë aspekt, prania e tij lidh Dioqezën e Rrëshenit me jetën baritore të Dioqezës Prizren–Prishtinë dhe dëshmon një dimension të solidaritetit mes Kishave lokale shqiptare.

Nga pikëpamja akademike, vlerat e tij nuk duhet të shprehen me epitete të pambështetura, por të nxirren nga faktet e dokumentuara. Burimet aktualisht lejojnë të pohohet se ai ka qenë i pranishëm në ruajtjen e kujtesës së kishës, në përkujtimin e Dom Gjergj Gjergjit, në organizimin e ngjarjeve tereziane, në koordinimin e projektit të ri, në raportimin para komunitetit dhe në marrëdhënien me grupet e diasporës.²⁴ Pikërisht ky është standardi i një vlerësimi shkencor: cilësitë e personit nxirren nga veprimet dhe dokumentet, jo nga superlativët.

Në vitet 2024–2026 Kisha “Shën Nënë Tereza” hyn kështu në një fazë të dytë të historisë së saj. Objekti i parë, me gjithë vlerën simbolike të lidhur me vitet e pasluftës, po i lë vend një projekti që synon të sigurojë vazhdimësinë e bashkësisë për të ardhmen. Projekti i ri nuk duhet kuptuar si anulim i kishës së parë. Përkundrazi, nga pikëpamja e trashëgimisë historike do të ishte e rëndësishme që kujtesa e objektit të parë të dokumentohej sistematikisht përpara çdo transformimi: matje arkitektonike, fotografi, dokumentacion teknik, lista objektesh, regjistrim i kambanave, dëshmi të ndërtuesve dhe intervista me banorët.

Në të njëjtën mënyrë duhet trajtuar edhe arkivi i Dom Gjergj Gjergjit. Letërkëmbimi, fotografitë, shënimet personale, dokumentet e famullisë dhe çdo material mbi ndërtimin e viteve 2000–2003 do të mundësonin një rindërtim shumë më preciz të fazës themeluese. Pa këto dokumente, historiku aktual mbështetet në masë të konsiderueshme në materialet retrospektive të publikuara nga projekti.

Me rëndësi parësore është konsultimi i Liber Chronicus të Famullisë së Gllaviqicës për vitet 1999–2004 dhe për periudhën e Dom Ambroz Demajt. Kronika famullitare, nëse është ruajtur rregullisht, mund të japë data mbi Meshët, bekimet, vizitat ipeshkvore, ndërtimin, emrat e kontribuuesve dhe vendimet baritore. Krahas saj duhen kërkuar aktet e Ordinariatit të atëhershëm, dokumentet kadastrale, lejet e ndërtimit, projektet arkitektonike, faturat dhe procesverbalet.

Në mënyrë të veçantë duhet kërkuar dokumenti që përcakton statusin kanonik të filialit të Dugajevës. Fakti që burimet kishtare e vendosin Dugajevën brenda Famullisë së Gllaviqicës është i qartë, por një studim monografik do të fitonte saktësi më të madhe nëse do të kishte edhe aktin ose regjistrimin dioqezan përkatës. Kjo do të lejonte dallimin juridik ndërmjet emërtimit të përdorur në komunikimin publik dhe terminologjisë zyrtare të Kishës.

Po aq i nevojshëm është hulumtimi mbi emërtimin e objektit më 2003. Historiku lokal e lidh marrjen e emrit me lumturimin e Nënë Terezës dhe Meshën e 13 nëntorit.²⁵ Për të përcaktuar nëse kemi të bëjmë me një emërtim liturgjik, një bekim, një dekret të autoritetit kishtar ose një vendim të bashkësisë, duhet gjetur dokumentacioni origjinal i asaj kohe.

Kjo do të ndihmonte edhe në verifikimin e pretendimit mbi statusin e “kishës së parë në botë”. Derisa ky verifikim të kryhet, kumtesa duhet të ruajë rezervën kritike. Shkenca historike nuk e zvogëlon vlerën e traditës lokale kur e verifikon; përkundrazi, e mbron atë nga pretendimet që mund të jenë të pambështetura dhe i jep forcë atyre të dhënave që përballojnë kritikën dokumentare.

Në perspektivën e historisë së re katolike të Kosovës, Dugajeva ka rëndësi pikërisht sepse përmbledh disa procese të mëdha në një histori lokale: përvojën e luftës dhe rindërtimit, organizimin rreth kishës, rolin e meshtarit, forcën e diasporës, kujtesën e të vdekurve, përhapjen e devocionit ndaj Shën Nënë Terezës dhe përpjekjen për vazhdimësi demografike e kulturore.

Kjo histori tregon gjithashtu se institucionet e vogla nuk janë periferike për historiografinë. Një filial rural mund të jetë laborator i proceseve më të gjera shoqërore: migrimit, ndryshimit të strukturës së familjes, komunikimit transnacional, bashkëpunimit klerik-laik dhe transformimit të kujtesës fetare në trashëgimi kulturore.

Në këtë kuptim, Dom Ambroz Demaj zë një vend të dokumentueshëm në fazën bashkëkohore të historisë së Dugajevës. Kontributi i tij qëndron në lidhjen e filialit me famullinë amë, në ruajtjen e vazhdimësisë me brezin e Dom Gjergj Gjergjit, në kultivimin e kujtesës së Shën Nënë Terezës, në përfshirjen në organizimin e projektit të ri dhe në bashkëpunimin me një komunitet që shtrihet përtej kufijve të fshatit.

Për rrjedhojë, figura e tij mund të vlerësohet jo thjesht si administrator i një periudhe, por si përfaqësues i një etape të caktuar të zhvillimit institucional të filialit. Ai vepron në momentin kur bashkësia duhet të kalojë nga ruajtja e një objekti të pasluftës drejt ndërtimit të një strukture të re, pa humbur kujtesën e asaj që e parapriu. Ky kalim kërkon njëkohësisht ndjeshmëri baritore, organizim praktik dhe aftësi për të mbajtur të lidhur aktorë të ndryshëm.

Në përfundim, Kisha “Shën Nënë Tereza” në Dugajevë të Klinës, filial i Famullisë “Lartësimi i Kryqit” në Gllaviqicë, përfaqëson një dëshmi të rëndësishme të historisë së re kishtare të Kosovës. Historia e saj nuk mund të reduktohet në kronikën e një ndërtese. Në të bashkohen paslufta, besimi, familja, diaspora, kujtesa e të vdekurve, veprimtaria meshtarake, përkushtimi ndaj Shën Nënë Terezës dhe përpjekja për të ndërtuar një institucion që t’u shërbejë brezave të ardhshëm.

Në fazën e parë, Dr. Dom Gjergj Gjergji del si figura kryesore e realizimit të nismës themeluese. Në fazën e dytë, Dom Ambroz Demaj përfaqëson vazhdimësinë baritore dhe përpjekjen për konsolidim e rindërtim. Midis këtyre dy etapave qëndron një bashkësi besimtarësh që e ka mbajtur gjallë kishën nëpërmjet lutjes, kujtesës dhe kontributit, si në vendlindje ashtu edhe në diasporë.

Kjo vijimësi është ndoshta vlera më e rëndësishme historike e Dugajevës. Ajo dëshmon se trashëgimia kishtare nuk është vetëm ajo që merret nga e kaluara; ajo është edhe ajo që një brez vendos t’ia dorëzojë brezit tjetër. Në këtë proces, Kisha “Shën Nënë Tereza” bëhet një pikë ku historia lokale takohet me historinë e Kishës universale, ndërsa shërbimi i Dom Ambroz Demajt vendoset në vazhdën e një misioni që bashkon sakramentin, kujtesën, komunitetin dhe përgjegjësinë për të ardhmen.

Fusnotat 

¹ Dioqeza Prizren–Prishtinë, “Famullia ‘Lartësimi i Kryqit’ – Gllaviqicë”, Dekanati i Pejës; Dom Ambroz Demaj figuron si famullitar.

² Historia e Ndërtimit të Kishës në Dugajevë, dokumentacioni i projektit “Kisha Shën Nënë Tereza”, Dugajevë.

³ Po aty, pjesa mbi ardhjen e Dr. Dom Gjergj Gjergjit në Famullinë e Gllaviqicës dhe fillimin e ndërtimit.

⁴ Po aty, njoftimi për Meshën e parë më 2 shkurt 2001.

⁵ Po aty, të dhënat mbi kambanat dhe ceremoninë e 1 shkurtit 2002.

⁶ Po aty, të dhënat mbi lumturimin dhe Meshën e 13 nëntorit 2003.

⁷ The World’s First Church Dedicated to Saint Mother Teresa, dokument programor i projektit të Dugajevës; shih edhe faqen institucionale të projektit.

⁸ Historia e Ndërtimit të Kishës në Dugajevë, pjesa mbi objektet e paraqitura si relike.

⁹ Selia e Shenjtë, Formula of Canonization, 4 shtator 2016; Holy See Press Office, njoftimi mbi kanonizimin e Nënë Terezës.

¹⁰ Historia e Ndërtimit të Kishës në Dugajevë, pjesa mbi 5 shtatorin dhe Ditën e Familjes.

¹¹ Kumbona, gusht 2021, “Në fshatin Dugojevë, Famullia e Gllaviqicës kishte festë të trefishtë”; materiali regjistron Dom Ambroz Demajn si famullitarin aktual.

¹² Dioqeza Prizren–Prishtinë, “Famullia ‘Lartësimi i Kryqit’ – Gllaviqicë”.

¹³ Konferenca Ipeshkvore e Shqipërisë, Vjetari 2025 i Kishës Katolike në Shqipëri, Dioqeza e Rrëshenit, f. 111: “Dom Ambroz Demaj (Fidei Donum në Kosovë)”.

¹⁴ Kumbona, gusht 2021, materiali për njëzetvjetorin e kishës dhe përkujtimin e Dom Gjergj Gjergjit.

¹⁵ Historia e Ndërtimit të Kishës në Dugajevë; The World’s First Church Dedicated to Saint Mother Teresa, dokumentacioni i projektit të ri.

¹⁶ Proces-verbal / Takimprotokoll: Ndërtimi i Kishës Shën Nënë Tereza – Dugajevë, takim online, 13 tetor 2024.

¹⁷ Proces-verbal / Takimprotokoll: Ndërtimi i Kishës Shën Nënë Tereza – Dugajevë, 23 mars 2025, f. 1.

¹⁸ Po aty, ff. 1–2.

¹⁹ Po aty, f. 2; procesverbali evidenton debatin mbi transparencën dhe përfundimin e takimit pa konkluzione të plota.

²⁰ The World’s First Church Dedicated to Saint Mother Teresa, pjesa “Financing Methods and Resource Sources”, f. 25.

²¹ Proces-verbal / Takimprotokoll, 23 mars 2025, të dhënat mbi kontributet e mbledhura në Kosovë dhe Zvicër.

²² Historia e Ndërtimit të Kishës në Dugajevë.

²³ Konferenca Ipeshkvore e Shqipërisë, Vjetari 2025, f. 111.

²⁴ Kumbona, gusht 2021; Proces-verbal / Takimprotokoll, 23 mars 2025.

²⁵ Historia e Ndërtimit të Kishës në Dugajevë, të dhënat mbi emërtimin dhe Meshën e falënderimit të vitit 2003.

Burime primare dhe institucionale

Dioqeza Prizren–Prishtinë, “Famullia ‘Lartësimi i Kryqit’ – Gllaviqicë”, regjistri zyrtar i famullive të Dekanatit të Pejës.

Konferenca Ipeshkvore e Shqipërisë, Vjetari 2025 i Kishës Katolike në Shqipëri, Dioqeza e Rrëshenit, Tiranë, 2025, f. 111.

Selia e Shenjtë, dokumentacioni liturgjik i kanonizimit të Nënë Terezës, 4 shtator 2016.

Historia e Ndërtimit të Kishës në Dugajevë, dokumentacioni institucional i projektit “Kisha Shën Nënë Tereza”, Dugajevë.

The World’s First Church Dedicated to Saint Mother Teresa, dokumenti programor i projektit të Kishës “Shën Nënë Tereza”, Dugajevë.

Proces-verbal / Takimprotokoll: Ndërtimi i Kishës Shën Nënë Tereza – Dugajevë, 13 tetor 2024.

Proces-verbal / Takimprotokoll: Ndërtimi i Kishës Shën Nënë Tereza – Dugajevë, 23 mars 2025.

Dokumentacioni financiar dhe materialet e projektit “Kisha Shën Nënë Tereza”, Dugajevë, 2024–2026. 

Veprime periodike dhe literaturë plotësuese 

Kumbona, gusht 2021, materiali kushtuar njëzetvjetorit të Kishës së Dugajevës, kanonizimit të Nënë Terezës dhe përkujtimit të Dr. Dom Gjergj Gjergjit.

Dielli Demokristian, nr. 27, Vjenë, dhjetor 2016, materiale mbi Nënë Terezën dhe Kishën e Dugajevës.