Pamje nga pushtimi kalifatist – islamik i Konstantinopojës, Stambollit të sotshëm.
Dr. sc. Abedin Sutaj, Vjenë
___
Zakonisht, propaganda islame shpërndan shpesh të pavërteta, duke pretenduar se profetët lindën në tokat arabe. Dikur kêto hapësira, popujë nuk ishin arabe. Arabishtja u përhap për fatkeqësin e shumë gjuhëve, ato u zhduken. Kjo është një gënjeshtër e pastër dhe mashtruese, që shpesh përcillet nga fanatikë fetarë.
Gjuha arabe u përhap dhe asimiloi shumë etni, duke i zhdukur ato përgjithmonë; thuhet se rreth 70 gjuhë u shkrinë në hapësirat që sot përfshijnë Egjiptin, Marokun, Mauritaninë, Xhibutin, Eritrenë, Libanin, Libinë, Algjerinë, Tunizinë, Sirinë etj. Disa thonë se Moisiu, Jezusi dhe Muhamedi kanë lindur në tokën arabe. Kjo është e pavërtetë. Përjashtim bën vetëm profeti Muhamed; të tjerët nuk kanë lindur në Arabinë e sotme.
Në kohën e Jezusit (shekulli I pas Krishtit), gjuha arabe nuk ishte e përhapur jashtë Gadishullit Arabik.
Ajo flitej vetëm në këto vende:
• Në Arabí, kryesisht në pjesët qendrore dhe veriore (Hixhaz: Meka, Medina, Taif) dhe në Jemen. Ishte gjuha e fiseve beduine dhe e qyteteve të vogla të asaj kohe.
• Në kufijtë veriore të Arabisë, disa fise arabe kishin shtrirë ndikimin e tyre deri në Siri dhe Jordani. Romakët i njihnin ata si Nabateanë (me kryeqytet Petrën).
Ata përdornin një gjuhë të afërt me arabishten dhe aramaikishten. Jo në Palestinë, Izrael dhe Egjipt – aty flitej kryesisht aramaikishtja, hebraishtja, greqishtja dhe egjiptishtja demotike/koptishte.
Arabishtja nuk kishte fare përhapje në këto vende. Pra, në kohën e Jezusit, arabishtja ishte e kufizuar vetëm në Arabí dhe pjesërisht në tokat e Nabateanëve. Përhapja e saj në Egjipt, Palestinë, Siri, Irak e më tej ndodhi vetëm pas shekullit VII, me pushtimet islame. Në kohën e Jezusit, Egjipti ishte vend ku fliteshin shumë gjuhë, për shkak të historisë së gjatë dhe sundimeve të ndryshme.
Më kryesoret ishin:
• Gjuha egjiptiane vendase – atëherë në formën e saj të vonë, që sot quhet egjiptishtja demotike (e shkruar me shkrimin demotik) dhe koptishtja e hershme (forma që më vonë u zhvillua në gjuhën kopte, gjuhën e krishterimit të hershëm në Egjipt).
Kjo flitej kryesisht nga popullsia vendase.
• Greqishtja – pas pushtimit të Aleksandrit të Madh (332 p.e.s.) dhe gjatë dinastisë Ptolemeike, gjuha greke u bë gjuha e administratës, kulturës dhe tregtisë. Në kohën e Jezusit, kur Egjipti ishte provincë romake (prej vitit 30 p.e.s.), greqishtja mbeti gjuha kryesore e qyteteve, sidomos në Aleksandri.
• Latinishtja – pas pushtimit romak, latinishtja u përdor nga administrata romake dhe ushtria, por nuk ishte shumë e përhapur mes popullsisë. Pra, në Egjiptin e kohës së Jezusit fliteshin kryesisht egjiptishtja e vonë (demotike/koptishte) dhe greqishtja; latinishtja kishte një rol më të kufizuar. Pas invazionit arab në shekullin e VIII, shumë popuj dhe gjuhë të ndryshme u asimiluan ose u zhdukën nën ndikimin e arabizimit.
Disa nga këto janë:
• Gjuha Sabeane – një nga gjuhët e vjetra të Arabisë Jugore, e cila u zhduk pas përhapjes së Islamit dhe përdorimit të arabishtes klasike.
• Gjuha Hadramautike – një tjetër gjuhë e vjetër e Arabisë Jugore, që gjithashtu u zhduk pas përhapjes së Islamit.
• Gjuha Berberishte (Lisan al-Gharbi) – një dialekt i Berberishtes që flitej në pjesën perëndimore të Marokut dhe që u zhduk pas pushtimit arab dhe arabizimit të rajonit.
• Gjuha Koptike – gjuha e lashtë e Egjiptit, e përdorur si gjuhë administrative dhe liturgjike deri në shekullin e X-të, kur u zëvendësua nga arabishtja.
• Gjuha Saka – një gjuhë iraniane që flitej në mbretërinë e Khotanit, e zhdukur pas pushtimit turk dhe islamizimit të rajonit.
Këto shembuj tregojnë se përhapja e Islamit dhe e arabishtes çoi në zhdukjen e shumë gjuhëve dhe popujve të ndryshëm në rajone të shumta.
Pas shekullit të VIII, ekspansioni arab nën flamurin e Islamit çoi në krijimin e një prej perandorive më të mëdha të kohës, Kalifatit Umajad, i cili shtrihej nga Pirenejtë në perëndim deri në lumin Indus në lindje, duke përfshirë territore të mëdha në Afrikën e Veriut, Lindjen e Mesme dhe Azinë Qendrore. Sipërfaqja dhe popullsia:
• Sipërfaqja: rreth 11.1 milion km², një nga perandoritë më të mëdha të historisë për nga territori.
• Popullsia: rreth 62 milion njerëz, afërsisht 29% e popullsisë globale të kohës. Rajonet e pushtuara:
• Afrika e Veriut: Egjipt, Tunizi, Algjeri, Marok, Mauritani.
• Lindja e Mesme: Siri, Palestinë, Irak dhe territore të tjera të Perandorisë Bizantine. • Azia Qendrore dhe Jugore: Persi, Azia Qendrore, Sindh (Indi).
• Evropa: Gadishulli Iberik (Spanjë dhe Portugali) deri në vitin 750.
Gjuha dhe kultura:
Pas pushtimit, arabishtja u përhap si gjuhë administrative, kulturore dhe fetare. Shumë gjuhë vendase, si egjiptishtja demotike, aramaikishtja, latinishtja dhe disa dialekte berberishte, u zëvendësuan ose asimiluan nga arabishtja.
Ky proces, i njohur si arabizim, ndikoi thellë në strukturat shoqërore dhe kulturore të rajoneve të pushtuara.
