Aleksandër Ndoja, Tiranë
– Protestat e fundit në Shkup dhe Tetovë janë interpretuar nga një pjesë e intelektualëve shqiptarë si shprehje e një pakënaqësie më të thellë përballë dy proceseve që perceptohen si kërcënim për identitetin kombëtar shqiptar.
Në Shkup, studentët shqiptarë kanë dalë në protestë duke kërkuar që provimet universitare dhe ato profesionale të mund të zhvillohen edhe në gjuhën shqipe, ashtu siç parashihet nga Marrëveshja e Ohrit e vitit 2001 dhe nga legjislacioni për përdorimin e gjuhëve. Ata argumentojnë se moslejimi i zhvillimit të provimeve në shqip përbën shkelje të të drejtave të garantuara dhe trajtim të pabarabartë ndaj studentëve shqiptarë.
Këto shqetësime u trajtuan edhe në një bashkëbisedim të hapur gjatë konferencës “Shqiptarët në Maqedoninë e Veriut”, organizuar nga Federata Kombëtare e Shoqatave Shqiptare në Itali (FNAI), e mbajtur më 21 qershor 2026 në Pordenone, Itali. Në këtë aktivitet morën pjesë intelektualë dhe studiues nga Tetova, të cilët paraqitën vlerësimet e tyre mbi zhvillimet aktuale.
Gjatë diskutimit u ngritën shqetësime lidhur me respektimin e të drejtave të shqiptarëve, ruajtjen e identitetit kombëtar dhe zhvillimet që, sipas pjesëmarrësve, po ndikojnë në pozitën e shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut.
Në këtë kuadër u përmend edhe ndryshimi i emërtimit të sheshit “Iliria” në Tetovë dhe zëvendësimi i tij me emrin e ish-udhëheqësit jugosllav Josip Broz Tito, një veprim që u interpretua nga pjesëmarrësit si cenim i simbolikës historike dhe kulturore shqiptare. Një tjetër shqetësim lidhet me rritjen e ndikimeve ideologjike dhe fetare nga Lindja e Mesme, të cilat, sipas kritikëve, synojnë të promovojnë interpretime më radikale të islamit.
Ata theksojnë se tradita fetare e shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut ka qenë historikisht një islam i moderuar, i lidhur ngushtë me kulturën kombëtare, tolerancën ndërfetare dhe orientimin evropian. Në këtë këndvështrim, shqiptarët shihen si të përballur me dy fenomene që, ndonëse me origjinë të ndryshme, mund të prodhojnë pasoja të ngjashme: njëra prirje dobëson kujtesën historike dhe simbolikën kombëtare, ndërsa tjetra rrezikon ta zëvendësojë identitetin kombëtar me një identitet fetar më të theksuar. Për këtë arsye, protestat interpretohen si një përpjekje për të mbrojtur njëkohësisht gjuhën shqipe, të drejtat e garantuara nga Marrëveshja e Ohrit, trashëgiminë historike dhe traditën e moderuar të shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut.
Ndërsa shqiptarët në trojet e tyre në Maqedoninë e Veriut përballen me këto zhvillime, një pjesë e opinionit publik atje shpreh ndjenjën se konteksti më i gjerë shqiptar nuk po u kushton vëmendjen e duhur. Sipas tyre, mungesa e një reagimi të koordinuar nga Prishtina dhe Tirana i bën ata të ndihen të lënë pas dore në një moment që e konsiderojnë të rëndësishëm për të drejtat dhe identitetin e tyre.
Edhe në Kosovë situata politike vazhdon të karakterizohet nga polarizim dhe vështirësi në konsolidimin institucional pas zgjedhjeve, çka, sipas disa analistëve, e ka zhvendosur vëmendjen nga çështje të tjera me interes kombëtar. Në këtë kontekst janë ngritur shqetësime edhe për kontestet pronësore të pasluftës.
Ish-pjesëtari i UÇK-së dhe intelektuali i arsimit Ndue Çollaku ka deklaruar për Pirusti News se po shtohen rastet kur ish-pronarë serbë kërkojnë në gjykata anulimin e kontratave të shitblerjes së pronave të realizuara pas luftës, duke pretenduar se ato janë nënshkruar nën presion. Sipas tij, në disa raste gjykatat kanë pranuar kërkesa të tilla, duke krijuar pasiguri juridike dhe shqetësim te familjet shqiptare që i kanë blerë këto prona.
Ai sjell edhe raste konkrete të konflikteve të dikurshme për prona, duke theksuar se për shumë familje është e vështirë të pranojnë mundësinë e humbjes së tokave që i konsiderojnë të fituara ligjërisht. Një tjetër shqetësim që ngrihet nga disa studiues dhe intelektualë lidhet me përhapjen e interpretimeve më radikale të fesë islame, të ndryshme nga tradita historike e islamit të moderuar që ka karakterizuar shqiptarët për shekuj.
Sipas tyre, ndikime të financuara nga qarqe të ndryshme jashtë Ballkanit kanë synuar të rrisin praninë e këtyre rrymave, duke krijuar tension mes identitetit kombëtar dhe atij fetar. Megjithatë, pretendimet për projekte politike ose organizime që synojnë krijimin e një “Republike Islamike të Shqiptarëve” nuk janë vërtetuar me prova publike dhe mbeten pjesë e debatit politik dhe mediatik.
Ndërkohë, edhe Shqipëria po kalon një periudhë të tensionuar politike, me zhvillime që e kanë përqendruar vëmendjen e klasës politike kryesisht në çështjet e brendshme. Për këtë arsye, sipas kritikëve, Tirana nuk ka qenë aq aktive sa pritej në adresimin e shqetësimeve të shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut.
Në të njëjtën kohë, në disa protesta dhe debate publike janë evidentuar edhe individë ose grupe me retorikë të theksuar antiamerikane dhe me simpati për regjimin iranian, por nuk ka prova që këto qëndrime të përfaqësojnë protestuesit në tërësi apo të jenë pjesë e organizimit kryesor të protestave.
