Vrasja tragjike e Arlinda Zekajt ka ngritur me të drejtë një debat të gjerë publik lidhur me përgjegjësinë e institucioneve për mosveprim, neglizhencë dhe mungesë të mbrojtjes efektive të viktimave të dhunës në familje.
Republika e Kosovës ka një kuadër ligjor relativisht të avancuar në këtë fushë. Problemi, prandaj, nuk duhet kërkuar vetëm te ekzistimi apo mungesa e dispozitave ligjore, por mbi të gjitha te zbatimi i tyre, koordinimi ndërinstitucional dhe përgjegjësia konkrete e secilit subjekt që ka pasur detyrimin ligjor të veprojë.
Sipas legjislacionit në fuqi, mbrojtja juridike e viktimës duhet të realizohet në disa drejtime, të cilat janë të ndërlidhura, por juridikisht të dallueshme.
1. Mbrojtja urgjente nga dhuna në familje
Ligji nr. 08/L-185 për Parandalimin dhe Mbrojtjen nga Dhuna në Familje, Dhuna ndaj Grave dhe Dhuna në Baza Gjinore parasheh mekanizma të posaçëm për mbrojtjen e viktimës, përfshirë urdhrat e mbrojtjes dhe urdhrat e mbrojtjes emergjente.
Raportimi i dhunës në polici, administrimi i provave, vlerësimi i rrezikshmërisë dhe inicimi i procedurave përkatëse duhet të shoqërohen me veprime konkrete dhe të menjëhershme.
Kur ekziston rrezik i drejtpërdrejtë për sigurinë e viktimës, ligji parasheh që gjykata të vendosë për kërkesën për urdhër mbrojtjeje emergjente brenda 24 orëve, edhe pa mbajtur seancë gjyqësore.
2. Mbrojtja e të drejtës së banimit dhe masat e përkohshme
Në rastet kur dhuna në familje shoqërohet me konteste pronësore apo mosmarrëveshje lidhur me shfrytëzimin e banesës familjare, viktima nuk duhet të mbetet pa mbrojtje deri në përfundimin e një procesi të gjatë gjyqësor.
Legjislacioni parasheh mundësinë e kërkimit të masave mbrojtëse për largimin e dhunuesit nga banesa dhe sigurimin e qëndrimit të viktimës në të, sipas kushteve të përcaktuara me ligj.
Njëkohësisht, në kuadër të kontesteve civile mund të kërkohen masa të përkohshme ose masa sigurimi, kur plotësohen kushtet procedurale.
E drejta e pronësisë dhe nevoja për mbrojtje nga dhuna janë dy çështje juridike të ndryshme. Kontesti për pronësinë nuk duhet të shërbejë si arsyetim për të mos shqyrtuar apo zbatuar masat e mbrojtjes së viktimës.
3. Mbrojtja e fëmijëve dhe rregullimi i përkohshëm i kujdesit prindëror
Kur ekzistojnë mosmarrëveshje lidhur me besimin, mbajtjen dhe kujdesin ndaj fëmijëve, legjislacioni familjar dhe procedural mundëson kërkimin e masave të përkohshme deri në zgjidhjen përfundimtare të kontestit.
Në këto raste, gjykata dhe organi i kujdestarisë duhet të udhëhiqen nga interesi më i mirë i fëmijës, duke vlerësuar edhe rrezikun që paraqet dhuna në familje për sigurinë dhe mirëqenien e tij.
Procedurat për kujdesin ndaj fëmijëve nuk duhet të përdoren si instrument presioni ndaj viktimës dhe as të trajtohen të shkëputura nga rrethanat e dhunës së raportuar.
4. Përgjegjësia e institucioneve dhe e përfaqësuesve juridikë
Në këtë drejtim shtrohet një pyetje thelbësore: A janë shfrytëzuar me kohë të gjitha mjetet juridike që ligji i ka vënë në dispozicion për mbrojtjen e viktimës?
A janë kërkuar masat e nevojshme për sigurimin e banimit, largimin e dhunuesit dhe rregullimin e përkohshëm të kujdesit ndaj fëmijëve, aty ku kanë ekzistuar kushtet ligjore?
Cili ka qenë roli i mbrojtësit të viktimës, përfaqësuesve juridikë, Qendrës për Punë Sociale dhe institucioneve të tjera që kanë pasur dijeni për rrezikun?
Këto janë çështje që meritojnë shqyrtim të hollësishëm.
Megjithatë, duhet theksuar se policia dhe prokuroria kanë detyrime të pavarura për mbrojtjen e jetës dhe sigurisë së viktimës. Veprimi i tyre nuk kushtëzohet nga ekzistimi i një vendimi paraprak në procedurë civile.
Po ashtu, përgjegjësia e secilit institucion duhet të vlerësohet në bazë të kompetencave të tij, informacioneve që ka poseduar, rrezikut të njohur dhe veprimeve që ligjërisht ka pasur mundësi dhe detyrim t’i ndërmarrë.
5. Përgjegjësia për mosveprim duhet të individualizohet
Në rastin e Arlinda Zekajt, raportimet publike për moszbatimin e urdhrave të mbrojtjes, vonesat institucionale dhe paralajmërimet për rrezikun ndaj jetës kërkojnë hetim të plotë, objektiv dhe të pavarur.
Nuk mjafton që përgjegjësia të bartet nga një institucion te tjetri, e as që dështimet eventuale të mbulohen me deklarata publike.
Duhet të përcaktohet saktësisht se kush ka qenë në dijeni të rrezikut, kur është njoftuar, çfarë kompetencash ka pasur, cilat veprime janë ndërmarrë dhe cilat janë lënë pa u ndërmarrë.
Përgjegjësia eventuale disiplinore, profesionale, civile apo penale duhet të përcaktohet mbi bazën e provave dhe dispozitave ligjore, pa paragjykuar përfundimin e hetimeve.
Përfundimisht, ligji nuk e përmbush qëllimin e tij vetëm duke ekzistuar në letër. Ai duhet të zbatohet në kohën kur viktima ka nevojë për mbrojtje, jo pasi të ketë ndodhur tragjedia.
Mbrojtja e jetës së viktimës nuk mund të mbetet peng i kontesteve pronësore, i procedurave të zvarritura apo i mungesës së koordinimit institucional.
Drejtësia për Arlindën kërkon jo vetëm ndëshkimin e autorit të krimit, por edhe zbardhjen e çdo veprimi apo mosveprimi institucional që mund të ketë ndikuar në dështimin e mbrojtjes së saj.
Sepse shteti i së drejtës nuk matet vetëm me ligjet që miraton, por edhe me jetët që arrin t’i mbrojë përmes zbatimit të tyre.
Baden 04/11/2026
Saranda Teresa Bruno-Ademi
