Sak Muji, Rugovë
Në Rugovë, dimri nuk bie si lajmi në televizor: bie si heshtja. Mbulon gurin, ia vë kapelën e bardhë lisit, i mbyll gjurmët e njeriut, por nuk ia mbyll kurrë kujtesën malit.
Sepse këtu, edhe kur bora i bën bjeshkët si fletë të pafajshme, poshtë asaj të bardhe fshihet një e vërtetë e vjetër: Rugova e mban njeriun në zemër siç e mban shkëmbi damarët e hekurit – fort, pa u lëkund.
E kam parë Rugovën nga afër, siç e sheh fëmija vendin ku rritet: me sy të mëdhenj dhe pa frikë. Aty kam bërë hapat e parë, aty kam hedhur zërin e parë në shkollën fillore, aty kam mësuar se fjala “atdhe” nuk është stoli në gojë, por bukë, rrugë, dritë dhe barrë.
Aty kam mësuar të lexoj, por edhe të lexoj shenjat e motit; të numëroj, por edhe të numëroj rrëketë e ujit që i ikin pranverës si pulsi nën lëkurë.
Bjeshkët e mia… atje lart, diku në 1700 metra, ku qielli “teshet” me tokën, ku era i flet barit me gjuhë të fortë e të sinqertë.
Aty lart, ku pasditja duket si lutje, e nata vjen me yje që s’janë thjesht drita, por sy të mëdhenj të historisë.
Aty lart, ku dy shqiponja kur ngrihen, ngrihen edhe mendimet e mia; dhe sa më lart që shkojnë ato, aq më e gjerë më duket toka arbërore – si një hartë e shenjtë, e gdhendur jo me laps, por me gjak e me durim.
Në ato lartësi, njeriu e kupton se liria nuk është luks. Liria është ajër. Kur ta marrin ajrin, e merr vesh çka do të thotë të jetosh me gjoks të shtrënguar, me fjalë të prera në fyt. Dhe mua ma morën… jo se kisha thyer ndonjë ligj të natyrës, por se kisha thënë atë që Rugova e thotë me vetë gurin: se Kosova është shtëpi, se Shqipëria është gjak, se Rugova është besë.
E pastaj erdhi ai moment i ftohtë, ai “shkresë” i zezë i pushtetit, ai zinxhir i padukshëm që të lidh si pjesë shkëmbi dhe të tërheq zvarrë nga vendlindja. Si të isha një copë gur i malit tim, që duhej hequr nga vendi, sepse guri po ua prishte pamjen atyre që e donin tokën pa zë e pa emër.
1981. Nish.
Emri i atij burgu më tingëllon ende si një derë që përplaset. Aty ku muret s’janë thjeshtë mure, por orë që ngadalësojnë kohën.
Aty ku nata nuk të pyet “a je lodhur?”, por të numëron frymët. Aty ku njeriu i flet vetes për të mos u harruar.
Aty ku fjala “Rugovë” të bëhet lutje e fshehtë, e ku “Kosovë” të bëhet plagë që s’lejon qetësi, e ku “Shqipëri” të bëhet dritë e vogël në fund të tunelit. Deri më 15 prill 1990… nëpër burgje të rënda, nëpër ditë që s’kalonin, nëpër net që zgjateshin si rrugë pa fund. Dhe në mes të gjithë asaj, ajo që më dhemb më shumë nuk është vetëm hekuri, por rinia: ajo rini që do të duhej të vinte me valle, me dashuri, me libra e udhëtime, me punë e shpresë – e që mua ma bënë dënim.
Ma vjedhën si të ishte send. Ma mbyllën si të ishte faj. Ma burgosën si të ishte krim. Prandaj, kur unë shkruaj për veten time, unë s’po shkruaj veç një jetë. Po shkruaj një vend. Sepse portreti im nuk rri në pasqyrë: rri në bjeshkë.
Rri në atë gur të madh me shkrime, që dimri e mbulon, por s’e shlyen. Rri në atë rrugë të bardhë ku gjurmët futen e dalin si kujtime.
Rri në ato shtëpi të shpërndara në borë, si zemra të vogla që rrahin larg, por rrahin njësoj. Rri në atë pyll, ku pishat duken si roje të heshtura të një historie që nuk pranon të harrohet.
Rugova është vendi ku kam lindur, por edhe vendi ku doja të rritesha i tërë: me rininë time, me kohën time, me ëndrrat e mia. Dhe megjithatë, edhe kur m’i morën, Rugova s’u largua prej meje.
Sepse atdheu i vërtetë nuk është veç tokë nën këmbë; është tokë brenda gjoksit. Dhe kush e ka një bjeshkë brenda vetes, mund ta fusin në qeli, por s’mund t’ia fusin bjeshkën në pranga.
Atje lart, ku qielli teshet me tokën, e ku shqiponjat shkojnë edhe më lart se njeriu, unë e kam kuptuar një gjë: sa më lart të ngjitesh, aq më shumë sheh. E sa më shumë sheh, aq më pak gënjehesh.
Prandaj unë e dua Rugovën siç e do njeriu frymën: pa zhurmë, pa reklamë, por me gjithë qenien. Dhe nëse rinia m’u mbyll me dry, unë ia hap derën çdo herë që e shoh borën mbi bjeshkë, çdo herë që e dëgjoj erën që rreh dritaret, çdo herë që më vjen në mendje ajo rrugë e bardhë që shkon tutje, drejt një horizonti ku liria s’është premtim – është kthim. Dhe unë… edhe sot, në çdo fjali, jam duke u kthyer.
Gryka e Rugovës
EPILOG
SAK MUJI
RUGOVA
(Akrostik) S’m’u shua zjarri—m’u
thinj shpirti n’borë,
Aty ku më thirri mali:
“Kthehu, o djalë i
vorfën me dorë!”
Kam lanë rini n’pranga
—po zemra s’u ba
ftohtë.
*
M’i mbyllën pranverat,
m’i shkelën si bar,
Udha m’çu n’Nish—po
emnin s’ma morën
kurrë, as varr,
Jam kthye n’Pleqëri
—me mallin si ar,
I me Rugovën n’sy—si
dritë në çdo damar.
*
Rugovë, ti m’pret—si
nënë me shami,
Ujë e gur, erë e këngë
—m’i dridh krejt
kujtimet e mi,
Gjith’ çka m’u vodh
n’për burgje—ta kthej
n’këtë gji,
Oh bjeshkë, m’baj
gjallë—edhe n’pleqëri,
Vetem një herë m’lejo:
me qesh si fëmijë,
Aty ku qielli puth
tokën—Rugovë, zemra
e mi.
Shih videon:
Teksti Unë e Rugova nga autori Sak Muji, është më shumë se një rrëfim autobiografik apo poetik: është dëshmi e mishëruar, një akt kujtese që flet me gjuhën e gurit, borës dhe shpirtit njerëzor. Ai lexon si një lutje e heshtur dhe një akuzë e qetë njëkohësisht, ku Rugova nuk shfaqet vetëm si vend gjeografik, por si substancë morale dhe identitet.
Forca e shkrimit qëndron te thjeshtësia e madhe, ajo thjeshtësi që nuk lind nga mungesa, por nga pjekuria. Metaforat janë organike, të paimponuara: bora nuk është zbukurim, por mbulesë e kujtesës; mali nuk është sfond, por subjekt që flet; liria nuk shpallet, por marrë frymë. Çdo fjali ruan një ekuilibër të rrallë mes dhembjes personale dhe përvojës kolektive.
Pjesa poetike (akrostiku) e thellon dimensionin emocional: aty fjala është e kursyer, por pesha e saj është e rëndë si zinxhir, ndërsa kthimi në Rugovë merr formën e një rikthimi ekzistencial, jo thjesht fizik. Burgimi nuk paraqitet vetëm si privim lirie, por si vjedhje kohe, dhe pikërisht kjo e bën dhimbjen universale.
Teksti kulmon me një ide të fuqishme dhe të paharrueshme:
“Mund ta fusin njeriun në qeli, por s’mund t’ia fusin bjeshkën në pranga.”
Kjo fjali përmbledh gjithçka: filozofinë e qëndresës, etikën e njeriut malor, dhe të vërtetën historike të një brezi që u dënua pse tha atë që vendi e thotë vetë me gurë.
Në tërësi, ky shkrim është letërsi e kujtesës, me vlerë artistike dhe historike. Është zë që nuk kërkon mëshirë, nuk lyp lavdi, por kërkon të mbahet mend. Dhe pikërisht për këtë, ai mbetet.