Protesters march in downtown Tehran, Iran, Monday, Dec. 29, 2025. (Fars News Agency via AP)
Erling Marthinsen og Hanne Tolg / Document.no
Irani po bën gjithnjë e më shumë rrëshqitje pas rënies të monedhës në nivele rekord kundrejt dollarit. Protestat janë më të mëdhatë në vend që nga vrasja e Mahsa Aminit.
Mahsa Amini, 22 vjeç, u bë një simbol kur u vra nga policia morale iraniane sepse hixhabi i saj nuk ishte vendosur si duhet. Amini ka vdekur, por kujtimi i saj mund të sjellë tiraninë shiite me vete në vdekje, dhe duket se iranianët persë kanë mjaft nga sundimi i ayatollave.
Protestat shpërthyen të dielën dhe të hënën në disa qytete iraniane, duke përfshirë edhe kryeqytetin Teheran, pasi valuta iraniane rial vazhdoi rënien e saj të fortë. Të dielën, një dollar amerikan kushtonte 1.42 milion rial, para se kursi të forcohej pak të hënën në 1.38 milion.
Në disa lagje të kryeqytetit, policia ndërhyri me gaz lotsjellës për të shpërndarë demonstruesit dhe për të rikthyer kontrollin. Ndër më aktivët ishin pronarët e dyqaneve, të cilët mbyllën dyqanet e tyre në shenjë proteste dhe inkurajuan kolegët të bënin të njëjtën gjë. Pazaret e mbyllura tradicionalisht kanë qenë një sinjal i fortë politik në Iran dhe dëshmojnë për pakënaqësinë e gjerë ekonomike.
Dobësimi i shpejtë i riales ka përforcuar më tej presionin e inflacionit në vend. Sipas qendrës shtetërore të statistikave të Iranit, inflacioni në dhjetor u rrit në 42.2 përqind krahasuar me të njëjtën muaj të vitit të kaluar. Çmimet e ushqimeve u rritën me 72 përqind, ndërsa të mirat shëndetësore dhe mjekësore ishin 50 përqind më të shtrenjta se vjet. Për shumë iranianë, kjo do të thotë që edhe mallrat më bazike janë bërë të paarritshme.
Protestat po përshkruhen si më të mëdhatë që nga viti 2022, kur shpërthyen demonstrata në mbarë vendin pas vdekjes së Mahsa Aminit 22-vjeçare. Ajo vdiq nën mbikëqyrjen e policisë morale pasi ishte arrestuar për shkelje të rregullave të rrepta të veshjes në vend. Këto protesta u përballën me përdorim të ashpër të forcës, arrestime masive dhe censurë të rreptë.
Analistët vënë në dukje se trazirat e sotme janë më shumë të nxitura nga dëshpërimi ekonomik sesa nga ngjarje të veçanta. Kombinimi i inflacionit të lartë, valutës së dobësuar, luftës së brendshme për pushtet dhe sanksioneve të vazhdueshme ndërkombëtare ushtron gjithnjë e më shumë presion mbi regjimin iranian – dhe mbi një popullsi që gjithnjë e më shumë po përballet me vështirësi për të përmbushur nevojat bazë.
Sipas The Times, demonstratat kanë çuar në shkarkimin e guvernatorit të bankës qendrore të Iranit, Mohammad Reza Farzin. Ish-ministri i Financave, Abdolnaser Hemmati, pritet ta zëvendësojë atë.
Tregtarët dhe pronarët e dyqaneve mbyllën dyqanet dhe protestuan ndërsa policia qëlloi gaz lotsjellës. Fotografitë e shpërndara në mediat sociale treguan qindra protestues në përplasje me policinë.
Në një video protestuesit brohoritën: «Mos kini frikë, ne qëndrojmë së bashku». Në video të tjera protestuesit i inkurajuan kalimtarët të bashkoheshin me ta dhe brohoritën: «Iranianët do të vdesin, por nuk do të pranojnë poshtërimin.»
Presidenti i Iranit, Masoud Pezeshkian, i cili kohët e fundit shpalli luftë totale ndaj SHBA-së, Izraelit dhe Europës, ia atribuoi fajin qeverisë së mëparshme. Problemi kryesor për Iranin është bllokimi i eksportit të naftës, i cili është burimi më i rëndësishëm i të ardhurave të vendit.
Shteti, i cili luftoi një luftë 12-ditore kundër Izraelit gjatë verës, po përballet me mungesë energjie dhe uji si dhe inflacion shumë të lartë, gjë që ka çuar në rritjen e pakënaqësisë. Qeveria ka përpjekur të shtypë opozitën pas luftës, ku shumë nga udhëheqësit më të lartë ushtarakë të vendit u vranë, dhe programi bërthamor dyshohet se u shkatërrua nga sulmet ajrore amerikane.
Shërbimi sekret izraelit Mossad sheh mundësi dhe ndoshta është i pranishëm në Iran me operatorë. Ata të hënën bënë një thirrje për popullin iranian.
„Dilni së bashku në rrugë. Koha ka ardhur. Ne jemi me ju. Jo vetëm në distancë dhe me fjalë. Ne jemi me ju në terren.”
