Nga Agim Vuniqi, Vashington
____
Në historinë politike të Kosovës, disa figura janë bërë simbole, ndërsa disa të tjera kanë mbetur arkitektë të padukshëm të proceseve vendimtare. Prof. Fehmi Agani i takon kësaj kategorie të dytë: ideolog i heshtur, strateg politik dhe ndërmjetës kyç në një periudhë kur mbijetesa kolektive kërkonte më shumë mendje sesa slogane.
Ky shkrim nuk synon mitizim, por vendosje objektive të rolit të Aganit mbi bazë faktesh historike.
Ideolog, jo figurë ceremoniale
Agani ishte nënkryetar i LDK-së dhe profesor sociologjie, me formim teorik mbi shtetin, konfliktin dhe organizimin shoqëror. Ai nuk ishte figurë përfaqësuese protokollare, por aktor aktiv në ndërtimin e strategjisë politike të rezistencës shqiptare. Ndryshe nga figurat simbolike të kohës, roli i tij ishte funksional: hartim dokumentesh, koordinim institucional dhe formulim konceptual i qëndrimeve politike.
“Shteti paralel” dhe dokumentet kushtetuese
Faktet tregojnë se Agani ka qenë i përfshirë drejtpërdrejt në artikulimin politik të Deklaratës Kushtetuese të 2 Korrikut 1990 dhe Kushtetutës së Kaçanikut. Kontributi i tij nuk ishte thjesht deklarativ; ai lidhej me ndërtimin e mekanizmave realë të funksionimit të shoqërisë shqiptare nën okupim – arsimi, sindikatat, organizimi qytetar. Ky dimension e dallon nga shumë aktorë të tjerë politikë të asaj kohe.
Ura mes paqes dhe luftës
Një fakt i pranuar nga studiuesit është se Agani mbante kontakte të vazhdueshme me diasporën shqiptare dhe shërbente si kanal komunikimi politik mes strukturave paqësore dhe Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës në fazat e hershme. Kjo nuk nënkupton rol ushtarak, por një funksion ndërmjetësues: përkthimin e rezistencës së armatosur në gjuhë politike dhe legjitime për opinionin ndërkombëtar.
Rambujeja dhe besueshmëria ndërkombëtare
Në Rambuje, Agani u shqua si figurë e artikuluar dhe racionale, e pranueshme për diplomatët perëndimorë dhe njëkohësisht e kuptueshme për spektrin e brendshëm shqiptar. Ai ishte ndër të paktët që mbanin kohezionin politik të delegacionit, duke shmangur fragmentimin në një moment kritik për fatin e Kosovës.
Pse u vra Agani?
Vrasja e Aganit nga forcat serbe në vitin 1999 nuk ishte akt i rastësishëm. Regjimi i Slobodan Millosheviqit kishte logjikë selektive: eliminonte figura që krijonin lidhje, kohezion dhe legjitimitet. Agani ishte pikërisht kjo nyje strategjike – mendja që lidhte paqen me luftën, brendinë me jashtë, teorinë me praktikën.
Në të njëjtën kohë, Ibrahim Rugova përfaqësonte një strategji tjetër: simbolikë paqësore dhe përfaqësim ndërkombëtar, më e parashikueshme dhe më e menaxhueshme për regjimin serb. Ky dallim nuk është gjykim moral, por analizë funksionale e roleve.
Bazuar në faktet historike, Prof. Fehmi Agani ishte njëri nga ideologët kryesorë të projektit politik të pavarësisë së Kosovës. Roli i tij ishte strukturor, ndërmjetësues dhe konceptual. Eliminimi i tij ishte humbje strategjike për shoqërinë shqiptare dhe shpjegon, në një masë, zbrazëtinë konceptuale që u ndje më vonë në politikën kosovare.
Rikthimi i Aganit në debatin publik nuk është nostalgji, por nevojë për korrektim historik – për ta kuptuar se pavarësia nuk u ndërtua vetëm me armë apo me simbole, por edhe me mendje që dinin të lidhin botë të ndryshme në një projekt të vetëm politik.
