Kujtim Mateli, Përmet, Gjirokastër
Historia e shqiptarëve nuk mund të ndërtohet mbi boshllëqe, mbi interpretime të trashëguara pa u rivlerësuar dhe, aq më pak, mbi lokalizime gjeografike që nuk përputhen me të dhënat e burimeve të antikitetit. Për këtë arsye, çështja e Dodonës nuk është vetëm një debat për vendndodhjen e një qendre të lashtë fetare. Ajo është një nga problemet themelore të historisë së Epirit dhe, në një kuptim më të gjerë, e historisë së lashtësisë të territoreve ku u zhvilluan popullsitë që lidhen me historinë e mëvonshme të shqiptarëve.
Për më shumë se një shekull, identifikimi i Dodonës me rrënojat e Carakovistës, në jugperëndim të Janinës, është bërë pjesë e qëndrueshme e historiografisë evropiane dhe e literaturës mbi Epirin. Zbulimet e Konstantin Karapanosit në fund të shekullit XIX, rëndësia monumentale e gjetjeve dhe vazhdimi i kërkimeve arkeologjike në atë qendër krijuan një bazë të fuqishme për konsolidimin e këtij identifikimi. Me kalimin e kohës, ajo që në fillim ishte një hipotezë arkeologjike u shndërrua në një premisë të shumë studimeve të mëvonshme.
Pikërisht këtu lind problemi që ky studim kërkon të vendosë në qendër të vëmendjes.
Nëse Carakovista nuk është Dodona, atëherë një pjesë e rëndësishme e interpretimit të historisë së Epirit është ngritur mbi një identifikim që duhet rishqyrtuar. Më tej, nëse të dhënat arkeologjike të Carakovistës i përkasin një qendre të rëndësishme të institucioneve epirote dhe jo vetë Dodonës, atëherë edhe interpretimi i monumenteve, i jetës politike dhe i zhvillimit historik të kësaj hapësire kërkon një rivlerësim. Kjo është arsyeja pse problemi i Dodonës nuk mund të ndahet nga problemi i historisë së Epirit.
Dodona dhe deformimi i pamjes së antikitetit epirot
Identifikimi i Carakovistës me Dodonën ka bërë që monumentet e zbuluara aty të lexohen në kuadrin e një prej qendrave më të famshme fetare të botës antike. Stadiumi, buleterioni, teatri dhe ndërtime të tjera monumentale janë bërë pjesë e argumentimit për madhështinë dhe rëndësinë e Dodonës.
Por një pyetje themelore duhet të shtrohet: a mjafton prania e ndërtimeve monumentale për të identifikuar një qendër si Dodona?
Monumentet janë dëshmi e rëndësishme, por funksioni i tyre duhet të përcaktohet brenda strukturës politike dhe shoqërore të vendit ku ndodhen. Në rastin e Carakovistës, ndërtesa të tilla si stadiumi dhe buleterioni lidhen me institucionet politike e qytetare të botës epirote. Prandaj, interpretimi i tyre kërkon të ndahet nga çështja e identifikimit të qendrës së kultit të Dodonës.
Kjo ndarje është thelbësore.
Nëse këto monumente i përkasin institucioneve të një qendre politike epirote, atëherë ato nuk mund të përdoren vetvetiu si provë përfundimtare se aty ndodhej Dodona. Përkundrazi, ato mund të dëshmojnë zhvillimin e një qendre politike dhe institucionale të Epirit, e cila duhet studiuar në marrëdhënie me Dodonën dhe jo domosdoshmërisht të barazohet me të.
Një identifikim i tillë ka edhe një pasojë tjetër historiografike: vëmendja e madhe ndaj monumenteve mund të ketë lënë në plan të dytë pyetjen më të hershme dhe më themelore: cila ishte popullsia që krijoi dhe zhvilloi traditën e Dodonës?
Sipas traditave të autorëve të antikitetit, Dodona lidhet me një lashtësi që shkon përtej periudhës së zhvillimit monumental të qytetit. Tradita pellazgjike e Dodonës e vendos këtë qendër në një horizont shumë më të hershëm se institucionet politike të periudhave klasike dhe helenistike. Në këtë kuptim, historia e Dodonës nuk mund të fillojë me stadiumin, buleterionin apo ndërtime të tjera monumentale. Ajo duhet të fillojë me historinë e kultit, të territorit dhe të popullsive që e ruajtën dhe e zhvilluan atë traditë ndër shekuj.
Këtu qëndron një nga problemet themelore të historiografisë tradicionale: një qendër e mëvonshme politike dhe institucionale nuk duhet identifikuar automatikisht me qendrën më të lashtë fetare që mbartte një traditë shumë më të hershme.
Dodona përpara monumenteve
Nëse pranojmë dëshmitë e autorëve të antikitetit për lashtësinë e Dodonës, atëherë duhet të bëjmë një dallim të qartë ndërmjet historisë së kultit dhe historisë së monumenteve.
Dodona nuk e mori famën vetëm nga ndërtimet e periudhave klasike dhe helenistike. Fama e saj ishte ndërtuar shumë më herët dhe u trashëgua nga një periudhë në tjetrën. Pikërisht kjo vazhdimësi duhet të jetë objekt i një kërkimi të posaçëm.
Tradita pellazgjike e Dodonës, nëse vendoset në raport me dëshmitë e tjera të burimeve antike, e zhvendos problemin nga një histori e monumenteve drejt një historie të gjatë të popullsisë, kultit dhe territorit. Kjo do të thotë se për të kuptuar Dodonën nuk mjafton të pyesim: çfarë ndërtesash u gjetën në Carakovistë?
Duhet të pyesim edhe:
Ku e vendosin autorët e antikitetit Dodonën? Me cilat male, lumenj dhe krahina e lidhin atë? Në cilin territor e vendosin? Cila ishte marrëdhënia e saj me Molosinë, Atintaninë dhe hapësirat e tjera epirote? Çfarë popullsie lidhet me traditën e saj më të hershme? Dhe a përputhet Carakovista me tërësinë e këtyre dëshmive?
Vetëm duke i bashkuar këto pyetje mund të ndërtohet një histori e plotë e Dodonës.
Problemi i pozicionit gjeografik
Një nga çështjet më të rëndësishme që kërkon rishqyrtim është pozicioni gjeografik i Dodonës në burimet antike. Sipas interpretimit të burimeve të analizuara në këtë studim, Dodona duhet kërkuar në pjesën veriore të Epirit, në një hapësirë që lidhet me Molosinë dhe me kufijtë e Atintanisë. Ky pozicion gjeografik ka rëndësi të drejtpërdrejtë për mënyrën se si duhet kuptuar marrëdhënia e Dodonës me botën epirote, me hapësirat ilire dhe me Helladën.
Nëse kjo vendosje konfirmohet nga një analizë e integruar e burimeve, atëherë ajo ndryshon ndjeshëm kuadrin në të cilin është trajtuar deri tani Dodona.
Në këtë këndvështrim, Gjiri i Ambraqisë merr një rëndësi të veçantë. Burimet antike që e trajtojnë këtë hapësirë si kufi ndërmjet Epirit dhe Helladës duhet të merren seriozisht në rindërtimin e gjeografisë historike. Kjo nuk do të thotë se çdo marrëdhënie kulturore ose politike ndërmjet Epirit dhe botës helene duhet mohuar. Përkundrazi, marrëdhëniet ndërmjet këtyre hapësirave duhet të përcaktohen sipas periudhave dhe mbi bazën e dëshmive konkrete.
Por një gjë është e rëndësishme: ndikimi i mëvonshëm i botës helene nuk mund të përdoret automatikisht për të përcaktuar identitetin dhe karakterin e një qendre që burimet e vendosin në një kontekst shumë më të hershëm.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme për Dodonën.
Nëse ajo ndodhej në veri të Epirit, pranë hapësirave të Atintanisë, atëherë duhet rishikuar edhe mënyra se si janë interpretuar marrëdhëniet ndërmjet fiseve epirote dhe atyre ilire. Dodona nuk do të shfaqej më si një qendër e shkëputur nga hapësira veriore e Epirit, por si një pikë e rëndësishme brenda një territori ku ndërthureshin popullsi, tradita dhe marrëdhënie që kërkojnë një studim më të thellë.
Dëshnica e Përmetit dhe një tjetër lexim i historisë së Epirit
Në këtë kontekst merr rëndësi hipoteza e vendosjes së Dodonës në Dëshnicë të Përmetit. Dëshnica nuk propozohet këtu thjesht si një alternativë gjeografike ndaj Carakovistës. Ajo propozohet si një hapësirë që duhet krahasuar sistematikisht me të dhënat e autorëve të antikitetit: pozicionin në veri të Epirit, marrëdhëniet me hapësirën e Atintanisë, malin Trebeshinë, luginën e Aoosit, rrjetin e vendbanimeve, toponiminë dhe dëshmitë arkeologjike të territorit.
Përputhshmëria e këtyre elementeve nuk është, në vetvete, një provë përfundimtare. Por ajo krijon një hipotezë që meriton të testohet drejtpërdrejt në terren.
Pikërisht këtu duhet të ndahet argumenti shkencor nga bindja paraprake. Dëshnica nuk duhet të pranohet si Dodona vetëm, sepse përputhet me burimet, por as nuk duhet të lihet jashtë kërkimit pa iu nënshtruar të njëjtit standard verifikimi që i është aplikuar Carakovistës.
Ky është kriteri që duhet të jetë i përbashkët për të dyja hipotezat.
As Carakovista nuk duhet të mbrohet vetëm nga autoriteti i traditës historiografike, as Dëshnica nuk duhet të pranohet pa u përputhur me dëshmitë e autorëve të antikitetit. Përfundimi duhet të dalë nga prova.
Pse çështja e Dodonës lidhet me historinë e shqiptarëve
Nëse historia e Epirit është shkruar duke marrë si premisë identifikimin e Carakovistës me Dodonën dhe duke e vendosur këtë qendër në një kuadër të caktuar historik e kulturor, atëherë një ndryshim i mundshëm i lokalizimit nuk do të ishte një korrigjim i thjeshtë në hartë.
Ai do të kërkonte rishqyrtimin e një vargu përfundimesh mbi historinë e Epirit.
Do të duhej të rishikohej gjeografia historike e Epirit, marrëdhënia ndërmjet Molosisë dhe Atintanisë, pozicioni i qendrave të rëndësishme politike dhe fetare, marrëdhëniet ndërmjet fiseve epirote dhe ilire, si dhe mënyra se si është trajtuar tradita pellazgjike.
Pikërisht për këtë arsye, çështja e Dodonës nuk mund të mbetet një çështje periferike e arkeologjisë. Ajo duhet të bëhet pjesë e diskutimit themelor mbi mënyrën se si shkruhet historia e Epirit.
Historia e shqiptarëve, veçanërisht pjesa që lidhet me antikitetin e territoreve të sotme shqiptare, nuk mund të ketë një bazë të plotë pa u sqaruar më mirë historia e Epirit. Dhe historia e Epirit nuk mund të trajtohet në mënyrë të plotë pa u zgjidhur çështja e Dodonës.
Kjo nuk do të thotë se e gjithë historia e shqiptarëve varet nga një qytet i vetëm. Do të thotë se Dodona është një nga nyjet kryesore përmes së cilës mund të kuptohen më mirë gjeografia, popullsitë, traditat fetare dhe marrëdhëniet politike të një pjese të rëndësishme të antikitetit.
Institucionet akademike shqiptare dhe përgjegjësia për ta shkruar të plotë historinë
Zbardhja e vendndodhjes së Dodonës nuk mund të mbetet përgjegjësi e një autori të vetëm. Ajo është, në radhë të parë, një çështje për institucionet akademike dhe kërkimore.
Institucionet shqiptare të historisë dhe arkeologjisë kanë mundësinë dhe përgjegjësinë që ta trajtojnë këtë problem përmes kërkimit sistematik në terren, studimit të burimeve dhe bashkëpunimit me disiplinat e tjera. Më pas, një kërkim i tillë duhet të bëhet pjesë e një dialogu më të gjerë me institucionet shkencore evropiane.
Kjo kërkon një bashkëpunim real ndërmjet historianëve, arkeologëve, gjeografëve historikë, gjuhëtarëve, epigrafistëve, numizmatistëve dhe etnologëve.
Burimet e autorëve të antikitetit duhet të lexohen së bashku me gjeografinë historike. Arkeologjia duhet të krahasohet me epigrafinë. Toponimia duhet të kontrollohet nga gjuhësia historike. Të dhënat etnologjike mund të përdoren si material ndihmës, por gjithmonë me kriterin e kronologjisë dhe të verifikimit. Asnjë disiplinë nuk mund të pretendojë e vetme zgjidhjen e problemit.
Vetëm një qasje e tillë mund të japë një përgjigje që të jetë e qëndrueshme përballë kritikës shkencore.
Nga një histori e ndërtuar mbi premisa te një histori e ndërtuar mbi prova
Një nga qëllimet kryesore të këtij libri është të ngrejë pikërisht këtë pyetje: a është shkruar historia e Epirit duke nisur nga burimet, apo në disa raste burimet janë interpretuar në funksion të një përfundimi të vendosur më parë?
Kjo pyetje nuk drejtohet kundër një historiografie të caktuar dhe as kundër studiuesve që kanë punuar para nesh. Çdo brez shkencor punon me të dhënat, metodat dhe njohuritë e kohës së vet. Por shkenca ka edhe detyrimin të rishqyrtojë përfundimet e mëparshme, kur shfaqen pyetje të reja, të dhëna të reja ose një mënyrë më e plotë e krahasimit të burimeve.
Prandaj, edhe identifikimi i Carakovistës duhet të përballet me kriterin e provës.
Nëse pozicioni gjeografik, toponimia, hidrografia dhe dëshmitë e autorëve të antikitetit nuk përputhen me atë lokalizim, këto mospërputhje duhet të shpjegohen. Nëse Dëshnica paraqet një përputhshmëri më të madhe me këto burime, kjo duhet të testohet nëpërmjet kërkimeve arkeologjike dhe ndërdisiplinore. Kjo është rruga e vetme për të kaluar nga debati i hipotezave te një përfundim shkencor.
Për një histori të re të Epirit
Historia e shqiptarëve do të fitojë një dimension më të plotë historik atëherë kur historia e Epirit të studiohet mbi bazën e burimeve dhe jo mbi premisa të pakontrolluara. Kjo kërkon që të rishikohet edhe korniza brenda së cilës është trajtuar prej kohësh Epiri dhe marrëdhënia e tij me Helladën. Nuk bëhet fjalë për të mohuar marrëdhëniet historike, kulturore apo politike që kanë ekzistuar ndërmjet Epirit dhe botës helene në periudha të ndryshme. Bëhet fjalë për të mos i projektuar marrëdhëniet e periudhave të mëvonshme mbi fazat më të hershme të historisë së Epirit pa prova të mjaftueshme.
Nëse tradita pellazgjike e Dodonës, pozicioni i saj gjeografik dhe marrëdhëniet e saj me popullsitë epirote e ilire rivlerësohen mbi bazën e të gjitha burimeve, atëherë edhe historia e Epirit do të mund të shkruhet brenda një kornize më të plotë.
Pikërisht këtu qëndron edhe rëndësia e Dëshnicës.
Nëse arkeologjia, epigrafia, gjeografia historike, toponimia, gjuhësia dhe burimet e autorëve të antikitetit do të konvergojnë në drejtim të Dëshnicës, atëherë një rezultat i tillë nuk mund të anashkalohet për shkak të peshës së një tradite historiografike më të vjetër.
Kjo është arsyeja pse kërkesa për zgjidhjen e Dodonës nuk është një kërkesë për të zëvendësuar një dogmë me një tjetër. Është kërkesë që Dodona të kthehet në tryezën e kërkimit shkencor dhe të shqyrtohet me të njëjtin standard prove që duhet t’i nënshtrohet çdo hipotezë tjetër.
Pa të dhëna të plota, nuk mund të ketë përfundime të plota.
Pa një gjeografi të saktë historike të Epirit, nuk mund të kemi një histori të qartë të Epirit.
Dhe pa e zgjidhur me metoda shkencore çështjen e Dodonës, historia e shqiptarëve do të vazhdojë të mbajë një nga boshllëqet më të rëndësishme të kapitullit të saj mbi antikitetin. Prandaj, pyetja që ky libër vendos përpara studiuesve nuk është thjesht:
Ku ndodhej Dodona?
Pyetja është më e gjerë:
Çfarë historie të Epirit dhe të shqiptarëve mund të ndërtojmë pasi ta kemi vendosur Dodonën në vendin që i takon sipas burimeve dhe provave?
Përgjigjja nuk mund të vijë nga një disiplinë e vetme, nga një institucion i vetëm apo nga një autor i vetëm. Ajo duhet të vijë nga bashkimi i të gjitha dëshmive që mund të hedhin dritë mbi këtë problem.
Dhe pikërisht për këtë arsye, zgjidhja e çështjes së Dodonës nuk është një çështje dytësore e historisë së shqiptarëve.
Ajo është një nga provat themelore të aftësisë sonë për ta rindërtuar historinë e lashtë mbi burime, mbi kërkim dhe mbi të vërtetën shkencore.
