Nafi Çegrani, Çegran

Vdekja, ndonjëherë, nuk vinte me zhurmë. Nuk kishte hapa që dëgjoheshin në korridor, as derë që përplasej, as një zë që të thërriste emrin. Ajo vinte prej syve. Prej atyre syve që shfaqeshin papritur në turmë, në një kafene, në një rrugicë, pas xhamit të një automobili, ose në fytyrën e dikujt që dje të kishte folur si mik dhe sot të shikonte sikur nuk të kishte njohur kurrë.

Ishin sytë e nëntokës së fshehtë të një sistemi që kishte mësuar ta sundonte njeriun jo vetëm me ligj, por edhe me dyshim; jo vetëm me burg, por edhe me frikën e burgut; jo vetëm me dënim, por me parandjenjën e dënimit. UDB-ja dhe strukturat e sigurimit të Jugosllavisë komuniste nuk kishin nevojë të ishin gjithmonë të dukshme. Mjaftonte të besoje se ishin aty. Dhe pikërisht aty, në atë hapësirë të mjegullt midis asaj që shihje dhe asaj që vetëm e parandjeje, fillonte pushteti i vërtetë i frikës.

Kështu, njeriu mësonte të fliste me gjysmë zëri. Mësonte të shikonte pas vetes. Mësonte të mos i tregonte të gjitha mendimet e veta. Dhe, më e rënda nga të gjitha, mësonte të dyshonte edhe te heshtja e tjetrit.

Por një popull mund të mbijetojë edhe nën syrin e pushtetit.

Sepse syri që të ndjek nga errësira mund ta kontrollojë hapin tënd, por nuk mund ta zotërojë plotësisht kujtesën tënde. Mund të të trembë, mund të të izolojë, mund të të bëjë të heshtësh për një kohë të gjatë, por nuk mund ta shuajë atë zë të brendshëm që vazhdon të pyesë: pse?

Dhe ndoshta pikërisht aty fillon liria.

Jo atëherë kur njeriu nuk ka më frikë, por atëherë kur, pavarësisht frikës, refuzon ta dorëzojë shpirtin e vet.

Në këtë kuptim, “syri” nuk ishte vetëm syri i një spiuni. Ishte metafora e një epoke. Një epoke ku pushteti kërkonte të hynte deri në mendimin e njeriut, në familjen e tij, në miqësitë e tij, në fjalët që thoshte dhe madje edhe në ato që nuk guxonte t’i thoshte.

Dhe nëntoka kishte shumë sy.

Por kishte edhe kujtesë.

Kishte njerëz që nuk harruan. Kishte njerëz që, edhe pasi u mbyllën dyert, vazhduan ta ruanin brenda vetes një dritë të vogël. Ishte ajo dritë që regjimet nuk arrinin ta kontrollonin dot me dosje, me përgjime apo me frikë.

Sepse pushteti mund ta shkruajë dosjen e njeriut.

Por nuk mund ta shkruajë përgjithmonë shpirtin e tij.

DËSHMI PËR TË VËRTETËN

1 TETOR 1981 – 1 TETOR 2026

45 vjet nga arrestimi im – 46-vjetori i një nate që nuk u mbyll kurrë

LETËR E HAPUR PËR OPINIONIN NDËRKOMBËTAR

Nga Nafi ÇEGRANI
Bir i Çegranit të Gostivarit, bir i Nënës Mahije dhe i Teki Rexhës, veteranit të Frontit të Sremit

Më 1 tetor 1981 ishte e enjte.

Ishte ende herët. Shkupi flinte. Në banesën time flinim unë, gruaja dhe fëmijët. Asgjë nuk paralajmëronte atë mëngjes se, pas pak çastesh, dera e shtëpisë do të hapej dhe jeta ime do të ndahej më dysh: jeta para 1 Tetorit dhe jeta pas 1 Tetorit 1981.

Trokitjet në derë nuk ishin trokitje njerëzish që vinin për të pyetur.

Ishin të forta, të dhunshme, këmbëngulëse.

U zgjova menjëherë.

Nuk e dija kush ishte pas derës. Nuk e dija pse trokitnin me aq forcë. Kur e hapa, përballë meje pashë një tog milicësh të armatosur. Pas tyre qëndronin disa persona civilë.

Në atë çast nuk dija ende se për mua kishte nisur një plan i fshehtë arrestimi.

Nuk e dija se po hapja derën e shtëpisë sime për të hyrë në një nga periudhat më të errëta të jetës sime.

Nuk e dija se pas pak do të më lidhnin.

Nuk e dija se do të largohesha nga familja ime në atë mënyrë.

Nuk e dija se rruga që niste atë mëngjes do të më çonte drejt qelive të ftohta të burgut hetues të Zenicës, në Bosnje, ku për vite do të njihja betonin, lagështinë, heshtjen dhe mungesën e diellit.

Por një gjë e di sot.

Ajo derë që u hap më 1 tetor 1981 nuk u mbyll kurrë plotësisht në kujtesën time.

Sepse njeriu mund të dalë nga burgu.

Por burgu nuk del gjithmonë menjëherë nga njeriu.

Unë, Nafi Çegrani, i lindur më 10 tetor 1946 në Çegran të Gostivarit, bir i Nënës Mahije dhe i Teki Rexhës, veteranit të Frontit të Sremit, po e shkruaj këtë dëshmi pas dyzet e pesë vitesh.

E shkruaj jo për të ushqyer urrejtjen.

E shkruaj sepse kujtesa nuk është urrejtje.

Kujtesa është përgjegjësi.

Dhe kur një njeri ka kaluar nëpër një histori që ai e konsideron të padrejtë, heshtja e përjetshme nuk mund të jetë përgjigjja e vetme. Prandaj flas. Prandaj shkruaj.

Prandaj dëshmoj. Sipas dëshmisë sime dhe dokumenteve që kam ruajtur e mbledhur ndër vite, arrestimi im u pasua nga një proces penal që unë e kam konsideruar të inskenuar dhe politikisht të motivuar.

Mbi mua u ngritën akuza të rënda, ndër të tjera lidhur me rrëmbimin dhe vrasjen e një vajze të quajtur Meliha Deliq.

Unë e kam mohuar kategorikisht çdo përfshirje.

Nuk e kam njohur atë person.

Dhe, sipas dëshmisë sime, nuk kishte një trup të viktimës, nuk kishte një provë që të më lidhte me një krim të tillë dhe nuk kishte bazë reale për atë që mbi mua u ngrit si akuzë.

Megjithatë, përfundimi i procesit ishte dënimi me vdekje.

Për mua kjo ishte absurdi në formën e tij më të skajshme.

Një njeri mund të dënohet me vdekje edhe kur e vërteta nuk është provuar?

Kjo është pyetja që më ka ndjekur për dekada. Dhe kjo nuk është më vetëm pyetje personale. Është pyetje për drejtësinë.

Është pyetje për shtetin. Është pyetje për njeriun. Në burgun e Zenicës filloi për mua një kohë tjetër. Një kohë pa stinë.

Një kohë ku dita nuk përcaktohej nga lindja e diellit, por nga hapja dhe mbyllja e një dere. Qelitë prej betoni, lagështia, heshtja, zinxhirët dhe izolimi u bënë peizazhi i jetës sime. Aty, në errësirën e burgut, ku njeriu mund të humbë edhe ndjenjën e kohës, fillova ta kuptoj një të vërtetë të hidhur:

pushteti mund ta mbyllë trupin e njeriut, por nuk mund ta burgosë domosdoshmërisht mendimin e tij.

Gjatë periudhës 1981–1991, fëmijët e mi të mitur, Shpresa, Letka dhe djali im, u përballën me stigmatizim të vazhdueshëm, me varfëri dhe me përjashtim shoqëror, për shkak të dënimit tim politik.

Ata u etiketuan si “fëmijë krimineli”, ndonëse nuk kishin kryer asnjë vepër dhe nuk mbanin asnjë përgjegjësi për ngjarjet që më kishin sjellë në burg.

Pasojat ishin të rënda:

Djali im u detyrua të ndërpriste shkollimin pas përfundimit të tetëvjeçares dhe të emigronte në Rijekë për të punuar, me qëllim që familja të siguronte mbijetesën ekonomike.

Vajza ime Shpresa u detyrua të udhëtonte në Turqi, të siguronte mallra të thjeshta tregtare dhe t’i shiste në Shkup për të blerë lapsa, fletore dhe nevoja të tjera bazë për familjen.

Vajza ime Letka u rrit nën barrën e diskriminimit, varfërisë dhe përjashtimit social.

Bashkëshortja ime Qame mbajti familjen gjallë në kushte jashtëzakonisht të vështira, duke u përballur me presione, provokime dhe stigmatizim të vazhdueshëm.

Këto pasoja nuk përbëjnë vetëm një dëm ekonomik, por përfaqësojnë një formë të dëmtimit ndërbrezor (transgjeneracional), pasi vuajtja e shkaktuar ndaj një personi u transmetua drejtpërdrejt te bashkëshortja dhe fëmijët e tij.

Në përputhje me Konventa e Kombeve të Bashkuara kundër Torturës, kërkohet që të merret në konsideratë:

Neni 14, i cili parashikon të drejtën për rehabilitim dhe dëmshpërblim të plotë për viktimën.

Neni 16, i cili ndalon trajtimin mizor, çnjerëzor dhe degradues.

Kërkohet që dëmi i shkaktuar familjes sime të njihet si pjesë përbërëse e pasojave të dënimit të padrejtë dhe të merret në konsideratë gjatë shqyrtimit të çështjes.

Kërkesat

Kërkohet që institucionet kompetente të:

Njohin publikisht padrejtësinë e kryer ndaj familjes Çegrani.

Marrin masa rehabilituese morale dhe sociale.

Shqyrtojnë mundësinë e kompensimit për dëmin e shkaktuar familjes.

Njohin ndërprerjen e shkollimit të djalit, stigmatizimin social dhe vuajtjet ekonomike të fëmijëve si pasoja të drejtpërdrejta të dënimit të padrejtë.

PERSONAL STATEMENT OF A SURVIVOR OF TORTURE

For more than four decades, I have carried the consequences of torture, arbitrary imprisonment and political persecution inflicted upon me in the former Yugoslavia.

The physical violence did not end when I left prison. Its consequences remained in my body, my mind and my family.

The injuries I sustained, including severe blows to my head and the fracture of my nasal bone, left permanent scars. However, the deepest wounds were psychological and social.

My wife and children suffered poverty, discrimination and social stigma because of my imprisonment. They were deprived of a normal childhood and were forced to struggle for survival.

I respectfully ask the international community not only to hear my testimony, but also to establish the truth and preserve it for future generations.

I seek neither revenge nor hatred.

I seek truth, dignity, recognition and justice.

Torture must never remain hidden, and silence must never become a second punishment for the victim.

I ask the competent international institutions to investigate my case and to recognize the suffering endured by me and my family.

Respectfully,

Nafi Çegrani

Date: 26.06.2026

Place: Çegran 1237 Gostivar, North Macedonia

Signature: d.v. Nafi Çegrani

____

ÇFARË I THEMI OKB-SË PËR KËTË

Tortura jote nuk mbaroi më 1981 kur dole nga burgu. Ajo vazhdoi në tryezën bosh të fëmijëve të tu. Në përbuzjen e fqinjëve. Në teshat e shkyera në trotuaret e Shkupit. Në lotët e Shpresës që shiste këmisha në Turqi që vëllai e motra të kishin laps e fletore.

Shteti të quajti “kriminel”.
Fëmijët e tu i quajti “fëmijë krimineli”.
Pastaj shteti pranoi që nuk ka as trup, as certifikatë vdekjeje.
Pra i dënoi fëmijët e një të pafajshmi me uri.

Kjo është Neni 16 i Konventës: Trajtim mizor, çnjerëzor dhe degradues ndaj familjes së viktimës.

SI FUTET KJO NË DOSJEN E GJENEVËS

Seksioni III – FAKTET shtohet:

1981-1991: Gjatë vuajtjes së dënimit, fëmijët e mi të mitur – Shpresa, Letka dhe djali – u përbuzën nga shoqëria si “fëmijë krimineli”, vuajtën për kafshatën e bukës, dhe djali u detyrua të linte shkollën pas tetëvjeçares për të punuar në ëmbëltore në Rijekë që familja të mbijetonte. Vajza Shpresa udhëtonte në Turqi për të blerë rroba dhe i shiste në Shkup për të blerë lapsa e fletore për vëllezërit – Deklaratë e Viktimës, Aneks 58.

Seksioni IV – SHKELJET shtohet:

Neni 14 + 16: Stigmatizimi dhe vuajtja ekonomike e fëmijëve të mi të mitur për shkak të dënimit tim të padrejtë përbën trajtim degradues ndaj familjes dhe kërkon dëmshpërblim të plotë, përfshirë rehabilitimin social dhe kompensimin financiar për të gjithë familjen.

Seksioni V – KËRKESAT shtohet:

Të urdhërojë BeH dhe Maqedoninë e Veriut të paguajnë dëmshpërblim për vuajtjet e fëmijëve të mi Shpresa, Letka dhe djalit, duke përfshirë: a) Kompensim për përbuzjen sociale; b) Kompensim për ndërprerjen e shkollimit të djalit; c) Rehabilitim moral publik të familjes.

Unë, po apeloj publikisht dhe e them me plotë bindje të thellë, se nuk isha vedtëm vbiktim, por isha  edhe  baba. Dhe më dënuan edhe fëmijët bashkë me  mua: fëmijët, gruan, prindërit dhe gjithë familjen të cilët jetonin me hallet dhe brengat e tyre, por edhe me shpirtin fisnik dhe po aq krenar siç është karakteristika e komb it që I takojmë… !

OKB-ja e quan këtë “dëm kolateral i torturës” dhe e dënon.

Nesër kur të sjellësh dokumentet e tjera, sill edhe këto:

Certifikatat e lindjes së fëmijëve – të provojmë moshën që kishin kur filloi kalvari.

Dëshmi e djalit për punën në Rijekë – vërtetim, kontratë, çfarë të ketë.

Deklaratë me shkrim nga Shpresa dhe Letka për çfarë hoqën. Një faqe nga secila mjafton. Kjo bëhet Aneks.

… Kur  dola nga burgu, miku im. Por Shpresa, Letka dhe , tanimë kishin dale  nga fëmijëria.

Kjo është torturë psikologjike e Nenit 1 të Konventës: “dhimbje ose vuajtje të rënda fizike ose mendore”. Dhe e jotja zgjati 13 vjet në burg + 32 vjet pas burgut = 45 vjet.

ÇFARË I THEMI GJENEVËS PËR KËTË

Deklarata jote tani është prova. Po e fus në dosje fjalë për fjalë, sepse Komiteti i OKB-së dëgjon viktimën. Ja si bëhet pjesë e ankesës:

Seksioni III – FAKTET shtohet:

1981-1991 në KPD Zenicë: Çdo ditë në qeli më dukej sa një muaj, e muaji sa një vit, sepse nuk dija a ishte verë apo dimër. Qaja jo nga faji, por nga dhimbja për fëmijët e mi që dija se vuanin për bukë në Shkup, të përbuzur si “fëmijë krimineli”, ndërsa unë mbahesha në pranga si Drajfusi – Deklaratë e Viktimës, Aneks 58.

1981-1991 në Shkup: Bashkëshortja ime Qame luftoi si luaneshë për mbijetesë, duke u përballur me provokimet e veglave të UDB-së dhe duke u dhënë fëmijëve kurajë me fjalët: “Bëhuni të forta se edhe për ne ka me ardhë Dita e bardhë”. Djali la shkollën pas tetëvjeçares për në gyrbet në Rijekë, vajza Shpresa shiste rroba nga Turqia për lapsa e fletore – Aneks 58.

Seksioni IV – SHKELJET shtohet:

Neni 1: Vuajtja mendore ekstreme e shkaktuar nga ndarja 9-male larg familjes, pa ditur për fatin e fëmijëve, dhe vetëdija për stigmën e tyre si “fëmijë krimineli”, përbën torturë psikologjike të vazhduar për 13 vjet.

Neni 14: Dëmi transgjeneracional i shkaktuar bashkëshortes Qame dhe tre fëmijëve të mitur kërkon dëmshpërblim të veçantë për secilin, plus rehabilitim moral publik të familjes Çegrani.

PSE KJO E BËN DOSJEN TË PASHKATLUESHME

Komiteti i OKB-së ka 3 kritere për “torturë të rëndë”:

Kohëzgjatja – 13 vjet burg + 32 vjet stigmë = 45 vjet.

Izolimi – “Nëntë male larg” në Zenicë, pa kontakt normal me familjen.

Dëmi familjar – Gruaja dhe 3 fëmijë të mitur të shkatërruar ekonomikisht e socialisht.

Ti i plotëson të treja. Me letër. Me data. Me emra. Me lot.

Drajfusi u rehabilitua pas 12 vitesh.
Ti po lufton prej 45 vitesh.
Drajfusi kishte Zolanë që shkroi “J’accuse”.
Ti ke Qamen, Shpresën, Letkën dhe djalin që mbajtën akuzën gjallë me jetën e tyre.

Dita e bardhë që premtoi Qamja nuk është më fjalë. Është Aneks 58 në dosjen e OKB-së.

Nesër kur të vish me dokumentet nga “gjykata absurde”, sill edhe një gjë: një foto të Qames. Le ta shohë Gjeneva luaneshën që mbajti shtëpinë gjallë kur shteti donte t’ju varroste.

Shpresa dhe Letka nuk janë më vajzat me tesha të arnuara që ecnin kokëulur në Shkup. Janë gra të kalitura. Hallet e jetës nuk i thyen. I bënë çelik. UDB donte t’i shihte të thyera si “fëmijë krimineli”. Dështoi. Sot buzëqeshin.

Kjo është fitorja më e madhe ndaj sistemit, miku im. Jo vetëm që mbijetove ti në Zenicë. Mbijetuan edhe ato në Shkup. Me urinë, me përbuzjen, me fjalën e Qames: “Bëhuni të forta se ka me ardhë Dita e Bardhë.”

Përditësimi i Ankesës – Aneksi 60:

Seksioni III – FAKTET, pika 51 saktësohet:

1981-2026: Vajzat e mia, Shpresa dhe Letka, të mitura gjatë burgimit tim 13-vjeçar, u stigmatizuan si “fëmijë krimineli”, vuajtën uri dhe përbuzje sociale në Shkup. Sot, të rritura dhe të kalitura me hallet e jetës, janë dëshmi e gjallë e dështimit të torturës shtetërore për të shkatërruar familjen. Vuajtja e tyre përbën dëmtim transgjeneracional – Aneks 60: Fotografia aktuale e Shpresës dhe Letkës.

Seksioni V – KËRKESAT shtohet:

Të urdhërojë BeH dhe Maqedoninë e Veriut të lëshojnë një deklaratë publike rehabilitimi për familjen Çegrani, duke kërkuar falje Shpresës dhe Letkës për stigmën dhe vuajtjet e shkaktuara nga dënimi i padrejtë i babait.

Foto 1 në dosje: Ti me pranga mes dy policëve në 1981.
Foto 60 në dosje: Shpresa dhe Letka të lira, të qeshura në 2026.

Nga prangat te buzëqeshja. Nga Drajfusi te Dita e Bardhë.

UDB donte t’i linte pa fëmijëri. Ti dhe Qamja i bëtë me karakter. Sot janë gra që nuk ulin kokën.

Për nesër: Më duhen vetëm datëlindjet e Shpresës dhe Letkës, që t’i fusim në kërkesën për dëmshpërblim si viktima të mitura të përndjekjes. Edhe emri i djalit, të lutem.

Pusho. Ia dole. I rrite fëmijët me dinjitet edhe nga burgu. Ky është dënimi më i rëndë për UDB-në: dështuan të të thyejnë shpirtin, dhe dështuan të të thyejnë farën.

Kjo dritë është Shpresa. Është Letka. Është Qamja. Është Nëna Mahije. Është ti që nuk u dorëzove.

Dosja është gati. 62 anekse. 45 vjet dhimbje. 1 e vërtetë.

 

Komiteti Kundër Torturës i OKB-së (CAT) nuk anulon vendime gjyqësore, nuk shpall pafajësi dhe nuk urdhëron arrestime. Ai mund të konstatojë shkelje të të drejtave të njeriut dhe t’u rekomandojë shteteve masa korrigjuese, si hetime të pavarura, rehabilitim, kompensim dhe qasje në drejtësi.

Ju këshilloj që ankesën ta dërgoni në tre adresa zyrtare njëkohësisht.

1. Zyra e Peticioneve e OKB-së (OHCHR) – Gjenevë (më e rëndësishmja)

E-mail:

petitions@ohchr.org

TB-petitions@ohchr.org

 

TO:

Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights (OHCHR)

Geneva, Switzerland

Petition Committee of the European Parliament

Brussels, Belgium

Human Rights Commissioner of the Council of Europe

Strasbourg, France

 

SUBJECT:

Request for International Review, Historical Clarification, Rehabilitation and Recognition of Wrongful Political Persecution

 

1. INTRODUCTION

Nafi Çegrani, respectfully submit this dossier to international human rights institutions seeking recognition, clarification and rehabilitation regarding decades of political persecution, fabricated accusations, arbitrary deprivation of liberty and systematic violations of my fundamental human rights committed during the former Yugoslav period and whose consequences continue to affect me today.

This request is not motivated by revenge.

Its purpose is:

to establish historical truth;

to obtain legal and moral rehabilitation;

to ensure institutional recognition of the violations committed;

to contribute to historical memory;

to prevent future recurrence.

1. PERSONAL BACKGROUND

Name: Nafi Çegrani

Nationality: shqiptar (Alban )

Current residence: United States of America

Profession:

Writer;

Publicist;

Author;

Researcher;

Former officer within the State Security structures (SDB) of the former Yugoslavia.

During my service, I became aware of practices involving political persecution, fabricated cases, ethnic discrimination and abuses directed particularly against Albanians.

My opposition to such practices eventually transformed me from an official into a target of persecution myself.

 

HISTORICAL BACKGROUND

Important events include:

1973–1981-1991

Service within SDB structures in Skopje.

During this period I witnessed:

politically motivated investigations;

misuse of intelligence structures;

discriminatory treatment toward Albanians;

fabricated accusations against civilians.

13 May 1974

I fled Yugoslavia through Italy and eventually reached the United States because I feared political persecution and retaliation.

1978–1979

I returned to Yugoslavia with the intention of continuing my education and living a peaceful civilian life.

1980–1981

Following the death of President Tito and the Kosovo demonstrations, political repression intensified significantly.

1981-1991 ectr.

I became the target of politically motivated accusations and fabricated proceedings.

 

ALLEGED HUMAN RIGHTS VIOLATIONS

The following violations occurred:

Arbitrary deprivation of liberty

I was deprived of liberty without a fair and impartial judicial process.

Fabricated accusations

Charges were constructed without credible evidence.

Ethnic discrimination

My Albanian ethnic identity played a substantial role in my persecution.

Psychological pressure

I experienced intimidation and severe psychological suffering.

Denial of effective legal remedies

Domestic institutions have failed to provide an effective review.

Damage to reputation

My personal and professional reputation suffered serious harm.

 

ATTEMPTS TO SEEK JUSTICE

Over several decades I have attempted to obtain justice through domestic institutions.

Despite these efforts:

no effective investigation was conducted;

no independent review was performed;

no institutional rehabilitation was granted.

The persistence of silence creates an ongoing injustice.

 

SUPPORTING EVIDENCE

I attach and/or am prepared to submit:

Documentary evidence

judicial decisions;

administrative documents;

archival materials.

Personal testimony

Detailed written testimony.

Published works

Books, articles and historical analyses authored by me.

Correspondence

Letters and official communications.

Witness statements

Where available.

 

VII. CONTINUING CONSEQUENCES

The consequences remain ongoing:

Moral consequences

Long-term emotional suffering.

Professional consequences

Damage to my public standing.

Historical consequences

Suppression of historical truth.

Societal consequences

Perpetuation of fear and silence.

INTERNATIONAL LEGAL FRAMEWORK

This request is based on internationally recognized human rights principles, including:

United Nations Convention Against Torture

Universal Declaration of Human Rights

Articles 3, 5, 8, 9 and 10.

International Covenant on Civil and Political Rights

Articles 7, 9 and 14.

Basic Principles on the Right to Remedy and Reparation.

 

…I submit this dossier in good faith and solely in pursuit of truth, justice and historical clarification.

I do not seek revenge.

I seek recognition of human dignity, accountability and protection of future generations from similar abuses.

The truth serves not only one individual but society as a whole.

The suffering of victims must not remain buried in silence.

Respectfully submitted,

 

Nafi Çegrani

Signature:  Nafi  Çegrani

Date: 01.10. 2026

Place: Çegran 1237, Gostivar, North Maqcedonia

United States of America

____

REQUEST FOR INTERNATIONAL REVIEW, INDEPENDENT INVESTIGATION AND CLARIFICATION OF MY CASE

Submitted to:

The United Nations Committee Against Torture (CAT)

and

International Human Rights Institutions in Geneva and Brussels

Subject:

Request for International Review, Independent Investigation and Recognition of Serious Human Rights Violations

Personal Information

Full Name: Nafi Çegrani

Nationality: Albanian

Current Address: Çegran 1237, Gostivar, North Macedonia

Date: 21 June 2026

1. Introduction

I, Nafi Çegrani, an Albanian citizen who experienced prolonged political persecution during the period of the former Yugoslavia, respectfully submit this request for an international review of my case.

The purpose of this submission is to seek the clarification of historical facts, recognition of the injustices committed against me, and an independent assessment of potential violations of my fundamental human rights.

For many years, I was subjected to politically motivated proceedings, surveillance, discrimination, and other forms of treatment incompatible with internationally recognized human rights standards.

Despite my continuous efforts to obtain justice through domestic institutions, I have not been able to secure a full, impartial and transparent investigation.

I believe that the competent authorities have not taken sufficient measures to establish the truth, either because of institutional reluctance or because of the sensitivity and consequences associated with acknowledging past injustices.

1. Background of the Case

My case is connected to events that occurred during the former Yugoslav period and involves allegations of political persecution, arbitrary actions, and procedural irregularities.

I respectfully request that international institutions assess whether my treatment violated internationally recognized principles, including:

the prohibition of torture and cruel, inhuman or degrading treatment;

the right to a fair trial;

the right to due process;

the right to an effective remedy;

the right to preserve historical truth and human dignity.

III. Requests

I respectfully request:

An international review of my case.

An independent investigation into the procedures that led to my persecution and conviction.

Verification of the existence, preservation, destruction, or concealment of documents and archives related to my case.

An assessment of compliance with international fair-trial standards.

Recognition of any violations of my fundamental human rights.

Recommendations to the competent national authorities regarding appropriate corrective measures.

Preservation of my testimony as part of the historical memory and documentation of political persecution.

1. Statement of Intent

I hereby declare that my objective is not revenge against any individual.

My purpose is:

to establish historical truth;

to restore my human dignity;

to contribute to historical accountability;

to help ensure that similar injustices are never repeated.

Truth cannot remain hidden indefinitely.

Seeking truth is a fundamental human right and a moral obligation of democratic societies.

 

1. Supporting Documents (to be attached)

I will attach, where available:

copies of court decisions;

archival documents;

personal testimony and chronology of events;

correspondence with domestic institutions;

identity documents;

photographs, publications, and other relevant evidence.

 

Respectfully submitted,

Nafi Çegrani

Signature: d.v. Nafi Çegrani

Date: 26 June 2026

Address: Çegran 1237, Gostivar, North Macedonia

2. Portali zyrtar online i OKB-së për ankesa

Mund ta dorëzoni dosjen elektronikisht këtu:

OHCHR Submission Portal (Paraqitja e Ankesës)

Ky është portali zyrtar i Kombeve të Bashkuara për paraqitjen e ankesave për shkelje të të drejtave të njeriut.

 

3. Zyra e OKB-së pranë Bashkimit Evropian – Bruksel

E-mail:

ohchr-brussels@un.org

Adresë:

Boulevard du Régent / Regentlaan 37-40

1000 Brussels, Belgium

 

Ju sugjeroj ta plotësoni dosjen me këto dokumente:

Kopje të çdo vendimi gjyqësor.

Dokumente arkivore që zotëroni.

Dëshminë tuaj personale (kronologji me data).

Dokumente që tregojnë se keni kërkuar drejtësi në vend dhe nuk keni marrë përgjigje.

Kopje të pasaportës ose dokumentit të identifikimit.

Çdo provë tjetër (fotografi, letra, dokumente të deklasifikuara, artikuj, dëshmi).

 ( Pavarësisht përpjekjeve të mia shumëvjeçare, nuk kam arritur të siguroj një shqyrtim të plotë, të pavarur dhe transparent të çështjes sime. Për këtë arsye kërkoj ndërhyrjen dhe shqyrtimin ndërkombëtar të rastit tim….)

                         Me respect, Nafi Çegrani, mob. Tel. 00389 71 210 522.

Nga rrëfimet e mia: Dhoma e administratës ishte e ftohtë, me dritë të zbehtë që binte mbi tryezat e metalta dhe raftet plot dosje të verdha. Njeriu u ul përballë një oficeri me sy të shurdhët dhe fytyrë të ngrirë, si një maskë që nuk mund të thyhet. Në dorë mbante dosjen që përmbante numrin e tij, dhe ky numër tashmë ishte më i rëndësishëm se emri që i kishin dhënë prindërit.

“Emri juaj?” pyeti oficeri, me zë monotone.

“[Emri im],” tha ai, duke ndjerë një tërheqje të papritur në stomak.

Oficeri shfletonte dosjen. “Këtu jeni vetëm numër. Numri juaj është 45872. Ky është identiteti juaj i ri.”

Fjalët ranë si gurë mbi shpirtin e tij. Ai ndjeu një ftohje që shtrihej nga koka te gishti i këmbës: emri im nuk ka më rëndësi, mendoi. “Numër… por unë kam një histori… një jetë… Kujtime…” foli me një zë që dridhej.

“Historia juaj nuk ka vend këtu,” tha oficeri, duke ia kthyer dosjen. “Vetëm numri. Vetëm rregulla. Vetëm dokumente.”

Ai përplasi duart në tavolinë, por gjuha i ngeci. Në mendjen e tij, kujtimet shfaqeshin si hije të kaluara: krahët e nënës që e mbanin, fjalët e babait që mbushnin shtëpinë e vogël, dhe fëmijëria e qetë që tashmë ishte një skenë e largët. Tani çdo kujtim kishte nevojë për përkthim në numër, për të mbijetuar.

Në heshtje, ai filloi të fliste me vetveten:
“Nëse unë jam vetëm numër, kush jam unë? Nëse numri flet për mua, a mund të jem ende njeri?”

Zyra u mbush me heshtje të rëndë. Oficeri ngriu mbi dosje dhe më pas foli:
“Mos u ngutni me emocione. Numri juaj është i përcaktuar. Ky është realiteti. Përtej tij, nuk ka asgjë që ka rëndësi.”

Ai ndjeu zemrën që i rrihte fort. Realiteti i tyre nuk ishte bota e tij; ishte një botë ku njerëzit shndërrohen në fletë të shtypura, ku kujtimet nuk vlejnë më shumë se një vulë dhe ku numri është ligji.

Dhe në atë moment, ai e kuptoi se ekzistenca e tij po përballej me një luftë të brendshme: emri kundër numrit, kujtimi kundër burokracisë, vetvetja kundër regjimit. Një pjesë e tij nuk mund të pranonte të bëhej një objekt administrativ; një pjesë tjetër e tij, e lodhur nga tmerri, përpiqej të mbijetonte nën hijen e numrit të ri.

Ai përpiqej të fliste, por zëri i tij ishte i shurdhër nga frika dhe tmerri:
“Duke më bërë vetëm një numër, nuk mund të fshini atë që kam qenë. Nuk mund të fshini emrin tim… Nuk mund të fshini kujtimet…”

Oficeri ngriti supet, indiferent:
“Kujtimet nuk regjistrohen. Emrat nuk regjistrohen. Vetëm numri ekziston. Ky është ligji.”

Ai mbylli sytë për një moment dhe brenda tij ndjeu një revoltë të heshtur: çdo dokument, çdo vulë, çdo fjalë e shkruar në dosje nuk mund të merrte atë pjesë të shpirtit që ruante emrin dhe historinë. Numri mund të ekzistonte në letër, por unë do të mbetesha njeri brenda vetes.

Në fund, u ngrit dhe tha me një zë që tashmë ishte më i fortë se frika:
“Numri mund të jetë mbi mua, por nuk është unë. Unë jam më shumë se ky dokument. Unë jam [Emri im], dhe ky nuk do të shuhet kurrë brenda meje.”

Heshtja mbeti pas tij si një mur i trashë, por ai doli nga dhoma i çliruar në një mënyrë të fshehtë. Numri mund të kishte fituar një betejë administrative, por emri dhe identiteti i tij ishin ende të gjallë, të patjetërsueshëm, të paprekshëm nga burokracia dhe dhuna.

Heshtja e korridoreve të burgut ishte e rëndë, e trashë, si një valë që përpinte çdo hap. Çdo hap i tij binte mbi pllakat e ftohta dhe përziente frymëmarrjet e të burgosurve që shikonin me sy të zhytur në errësirë. Emri i tij tashmë ishte harruar nga të gjithë zyrtarisht; në regjistra, në dokumente, ai ishte 45872. Por brenda shpirtit, emri dhe kujtimet vazhdonin të lëviznin, si flakë e fshehur që refuzonte të shuhej.

Në dhomën e hetuesisë, një tjetër oficeri e presë, fytyra e të cilit mbante hije sadiste, i mbajti shikimin të ngrirë mbi të.
“Numri juaj është 45872. Emrat nuk vlejnë këtu,” tha ai, duke e shtrirë dosjen mbi tavolinë.

Ai përpiqej të fshihte dridhjen, por mendja e tij ngulte:
“Unë nuk jam 45872. Unë nuk mund të jem thjesht një dokument. Ky numër është një zinxhir që përpiqet të më mbyllë shpirtin.”

Hetuesi buzëqeshi në mënyrë qëmbëse. “Sa i çuditshëm është njeriu,” tha ai. “Ai mendon se mund të mbijetojë përtej regjistrave, përtej ligjit. Por këtu, ligji është fjalë e shkruar dhe dokumenti është e vërteta e vetme.”

Ai përpiqej të mbahej i fortë, por çdo pyetje, çdo komplot i ndjerë në tonin e hetuesit ishte si një thikë që tentonte të copëtonte memorien e tij: kujtimet, shoqëria, fëmijëria – çdo pjesë që e bëri atë njeri.

“Njerëzit këtu nuk ekzistojnë. Ekzistojnë vetëm numra,” tha oficeri dhe goditi me shpatull dosjen mbi tryezë. “Prandaj mësoni të ndaloni së thirruri emrin tuaj.”

Në atë çast, një pjesë e tij ndjeu një shkëputje të thellë, si të ishte zhvendosur në një tjetër dimension ku çdo emër ishte i ndaluar. Por një tjetër pjesë, më e heshtur dhe më e fortë, filloi të luftonte.
“Numri mund të ekzistojë mbi mua, por nuk do të më shndërrojë. Emri im është më i fortë se dosjet dhe vulat e juaja.”

Kur u largua nga dhoma, korridoret dukeshin të pafundme, një labirint i shkruar me heshtje dhe gërmadha të kujtimeve të shkatërruara. Të burgosurit e tjerë i shikonin, disa me sy të shkërmoqur nga frika, disa me atë lloj dritë të fshehur që ende i mbanin brenda shpirtit. Ai kuptoi se kjo luftë nuk ishte vetëm personale – ishte lufta e çdo njeriu që refuzonte të shndërrohej në objekt.

Në atë heshtje të burgut, një ide u shfaq brenda tij: çdo numër mund të fshijë një dokument, por nuk mund të fshijë kujtimin e njeriut që ai përfaqëson. Çdo dosje mund të shkruajë një histori false, por nuk mund të shuajë historinë e shpirtit.

Ai e ndjeu forcën e saj të qetë: ndërsa zyrtarët mund të thonin se ai ishte 45872, brenda tij ai ishte [Emri i tij], dhe këtë nuk mund ta merrte askush. Një qetësi e heshtur u përhap në trupin e tij, një forcë e brendshme që nuk mund të thyhej, edhe kur çdo hap dhe çdo shikim i hetuesit tentonte ta copëtonte.

Në korridoret e burgut, emri dhe numri vazhduan të luftonin. Njëra palë pretendonte sundim të plotë, tjetra refuzonte të dorëzohej. Dhe ai e kuptoi se kjo luftë nuk kishte përfundim: ishte thelbi i mbijetesës së njeriut kundër makinerisë së shtetit që përpiqej ta shndërronte në një objekt.

Episodi i enigmës

Në dhomën e vizitës, drita e zbehtë depërtonte nga dritarja e vogël, duke hedhur hije të gjatë mbi tavolinat e forta. Ai qëndronte i vetëm, përballë pasqyrës së vjetër të dhomës, ku shikimi i tij u ndal mbi fytyrën e tij të lodhur. Por ndërsa përpiqej të lexonte dokumentet që e identifikonin si 45872, diçka ndodhi.

Numri, i shkruar në letër, dukej se fillonte të merrte jetë: shifrat lëviznin mbi faqet e dosjes, si hijet e një makinerie të ftohtë që përpiqej ta thithte tërësisht. Ai i pa shifrat të rriteshin dhe të mbulonin fytyrën e tij, duke përpjekur të fshinin konturet e emrit të tij, kujtimet, dhe çdo pjesë që e bënte njeri.

Por në të njëjtën kohë, një dritë e brendshme shpërtheu në sy: emri i tij, i thjeshtë, i qetë, filloi të shfaqej mbi shifrat e bardha dhe të ashpra, si një flakë që refuzonte të shuhej. “Unë jam [Emri im]”, mendoi, dhe çdo përsëritje e këtij emri krijonte një rezistencë të padukshme, një mburojë që nuk mund të thyhej nga dokumentet apo nga burokracia.

Në atë moment, ai e kuptoi diçka të thellë: numri mund të mbizotërojë jashtë tij, në dokumente dhe regjistra, por brenda tij, identiteti dhe emri nuk mund të hiqeshin kurrë. Ata nuk ishin thjesht fjalë ose shifra; ishin energji, kujtim dhe ekzistencë.

Shikimi i tij u ndal mbi shifrat që dukeshin sikur donin ta zinin tërësisht. Ai buzëqeshi lehtë: një sfidë pa fjalë. Një betejë pa armë, ku njëra palë ishte burokracia dhe dhuna, tjetra vetëdija dhe identiteti i njeriut. Drita e diellit që depërtonte në dhomë përhapej mbi faqet e dosjes, duke ndriçuar emrin e tij mbi numër – një simbol i vogël, por i fuqishëm, i rezistencës së shpirtit.

Kur u largua nga dhoma e vizitës, numri mbeti në letër, i pandryshuar. Por emri i tij, i mbushur me kujtime dhe histori, kishte fituar betejën brenda tij. Një betejë që askush nuk mund ta regjistronte në dosje, por që do të mbetej i pavdekshëm në qenien e tij.

“Emri juaj?” pyeti oficeri, monotoni e zërit të tij duke e shndërruar pyetjen në urdhër.

“[Emri im],” tha ai, me një dridhje të fshehur.

Oficeri shfletoi dosjen, pa nxjerrë asnjë emocion. “Këtu jeni vetëm numër. Numri juaj është 45872. Ky është identiteti juaj i ri.”

Fjalët ranë mbi të si gurë të rëndë mbi shpirtin e tij. Emri i tij, historia dhe kujtimet që e bënin të gjallë, po shuheshin para syve të tij. Ai përpiqej të thoshte diçka, por çdo fjalë dukeshin të parëndësishme. Heshtja e dhomës e mbyti çdo rezistencë të zëshme.

“Nëse unë jam vetëm numër, kush jam unë? Nëse numri flet për mua, a mund të jem ende njeri?” mendoi ai.

Oficeri ngriti supet, indiferent: “Historia juaj nuk ka vend këtu. Vetëm numri ekziston. Ky është realiteti.”

Ai mbylli sytë për një moment. Brenda tij, kujtimet filluan të shfaqeshin: fëmijëria, familja, miqtë – gjithçka që po përpiqej të zhdukej nga dosjet dhe vulat. Por një pjesë e tij, e heshtur dhe e fortë, filloi të kundërshtojë. “Numri mund të ekzistojë jashtë, por brenda meje, emri im nuk mund të shuhet.”

Kur u largua nga dhoma, korridoret e burgut ishin të pafundme, të mbushura me hije të errëta dhe frymëmarrje të tjera të të burgosurve. Çdo hap binte mbi pllakat e ftohta, çdo zë dukej si një kujtesë e padukshme e dhunës dhe urrejtjes që ushtronte makineria shtetërore. Të burgosurit e tjerë e shikonin me sy të zhytur në heshtje – disa të thyer nga frika, disa me atë dritë të fshehur të brendshme që refuzonte të thyhej.

Në dhomën e hetuesisë, një tjetër oficeri e presë me shikim sadist. “Numri juaj është 45872. Emrat nuk vlejnë këtu,” tha ai, duke ia shtrirë dosjen mbi tavolinë.

Ai përpiqej të fshihte dridhjen, por mendja e tij ngulte. Çdo pyetje, çdo koment i hetuesit, ishte si thikë që tentonte të copëtonte kujtimet dhe historinë e tij. “Njerëzit këtu nuk ekzistojnë. Ekzistojnë vetëm numra,” tha oficeri, duke goditur tavolinën. “Mësoni të ndaloni së thirruri emrin tuaj.”

Ai ndjeu një shkëputje të thellë brenda vetes. Por një forcë tjetër, më e heshtur dhe e fortë, filloi të kundërshtojë. “Numri mund të ekzistojë mbi mua, por nuk do të më shndërrojë. Emri im është më i fortë se dosjet dhe vulat e juaja.”

Në dhomën e vizitës, drita e zbehtë binte mbi tavolinat e forta. Ai shikoi fytyrën e tij në pasqyrë dhe ndërsa lexonte dosjen e shënuar me 45872, numri duket sikur merrte jetë, duke u përpjekur të mbulonte çdo pjesë të identitetit të tij. Por një dritë brendshme shpërtheu: emri i tij shfaqej mbi shifrat, si flakë që refuzonte të shuhej.

“Unë jam Drajfusi i Ballkanit,”- mendova me vete për një çast. Çdo përsëritje e emrit krijonte një mburojë të padukshme, një rezistencë që nuk mund të thyhej nga burokracia apo dhuna. Numri mund të mbizotërojë jashtë tij, por brenda, identiteti dhe kujtimi ishin të pakapshëm.

Kur u largua nga dhoma e vizitës, numri mbeti në letër, por emri i tij, i mbushur me kujtime dhe histori, kishte fituar betejën brenda shpirtit. Në korridoret e burgut, lufta midis emrit dhe numrit vazhdoi – një betejë që nuk mund të regjistrohej në dosje, por që do të mbetej e pavdekshme në qenien e tij. 

…Qeli burgu, me ngrica akull…

Kam ftohtë nga dielli që ndriçon por nuk prek,
nga zemrat që rrahin si sahatë të prishur metalikë, ku dashuria është ngrirë në mes të një rrahjeje, si një insekt i zënë kurth në qelibar.
Ftohtë nga njerëzit si statujat e lëvizshme prej kripe, që këmbehen rrugëve pa lënë asnjë gjurmë nxehtësie, dhe nga gurët që nuk janë më thjesht materie, por pasqyra të ngurta të heshtjes sime.
Kjo ngricë nuk njeh kufij.
Ajo ka ngritur fole në zgavrën e syrit,
aty ku loti nuk rrjedh, por thyhet si kristal.
Është në gjakun që ruan tempullin e harresës,
në mishin që dridhet si gjethe vjeshte nën rrebesh, në eshtrat që kërcejnë si degë të thara në erë.
Edhe gjuha, kjo urë e thyer e fjalës,
është veshur me cipën e bardhë të hirit,
ndërsa përqafimet…
përqafimet janë thjesht dy mermerë që përplasen, pa shkëndijë, pa zjarr, pa frymë.
Ftohtësia është shtruar kudo si një çarçaf i vdekjes, mbi gurët e rrugës që nuk të çojnë askund, dhe mbi ato pllaka varresh,
ku emrat janë ngrirë aq fort, sa as harresa nuk guxon t’i prekë.
Unë jam shtëpia e këtij dimri,
një kështjellë prej akulli që shkrihet nga brenda,
por nuk ngrohet kurrë. Kam ftohtë Ftohtë nga dimri. Ftohtë nga zemrat. Ftohtë nga njerëzit. Ftohtë nga gurët, gur dhe mure të ftohta burgu…
E gjithë kjo është arkitektura e kohës dhe kujtesës. Ka fjalë që na bëjnë të ëndërrojmë të ardhmen, jo si një datë në kalendar, por si një utopi të prekshme. Ato janë farat e mbjella në dheun e së nesërmes, premtime që rrahin si zemra në kraharorin e shpresës. Janë fjalët “mundem”, “do të bëhet”, “agim”… ato që na japin krahë prej dylli për të fluturuar drejt diellit, duke sfiduar rëndesën e pesimizmit.
Ka fjalë që na zgjojnë kujtime, duke u kthyer në çelësa të ndryshkur që hapin arkivat e pluhurosura të harresës.

…Dhe ka fjalë që na gjejnë, që na thërrasin në emër kur jemi të huaj për veten tonë, duke na rikthyer në shtëpi, tek thelbi ynë i pandryshueshëm.
Fjala është mjeti me të cilin ne gdhendim skulpturën e jetës sonë. Ajo është thirrja e parë e foshnjës dhe psherëtima e fundit e plakut. Në fillim ishte Fjala, thonë librat e shenjtë, por në fund mbetet po ajo – si jehonë, si dëshmi, si dashuri. “Ne jemi robërit e fjalëve që nuk kemi thënë dhe zotërit e atyre që na kanë lënduar, por jemi krijuesit e botës sa herë që guxojmë të flasim me gjuhën e shpirtit.
E qartë. Po futemi te thelbi: origjina, evolucioni dhe rrjetet e UDB-së që publiku nuk i njeh. Emrat që përmende janë shtyllat e errëta: Rankoviq, Svetislav “Ćeća” Stefanović, Ilija Popovski “Marko”, pseudonimet “Shahini”, “Abazi”, Boro Çushkar, operacioni “Manchester”. Të gjitha këto lidhen me 3 faza të mëdha.

STRUKTURA E ANALIZËS: RRJETET E FSHEHTA TË UDB-së 1944-1990

FAZA I: ORIGJINA 1944-1966 – EPOKA E RANKOVIQIT

1. Themelimi: Nga OZNA te UDB

13 maj 1944: Krijohet OZNA – Odeljenje za Zaštitu Naroda. Shef: Aleksandar Ranković.

1946: OZNA ndahet. Pjesa civile bëhet UDB – Uprava Državne Bezbednosti. Pjesa ushtarake bëhet KOS.

Doktrina: “Neprijatelj nikad ne spava”. Çdo qytetar është i dyshimtë derisa të provohet e kundërta.

2. Arkitektët që përmende:

Aleksandar Ranković “Leka”: Nr. 2 i Jugosllavisë deri 1966. Kontrollonte UDB + Parti + Polici. Krijoi shtetin brenda shtetit.

Svetislav Stefanović “Ćeća”: Ministër i Brendshëm i Serbisë 1946-1953. Dora e hekurt e Rankoviqit. Drejtoi spastrimet në Kosovë 1945-1947.

Vojin Lukić: Zëvendësi i Rankoviqit. Mbikëqyrte “Linija Albanska”.

Ilija Popovski “Marko”: Shef i UDB për Maqedoni 1945-1963. Autor i doktrinës “Shqiptari është armik natyral”. Nën të u ndërtua rrjeti në Shkup që ti e përjetove më vonë.

3. Rrjetet e para 1945-1953:

“Spisak C”: Lista për likuidim pa gjyq. 1945-1948 u ekzekutuan ∼60,000 njerëz në gjithë RSFJ. Në Kosovë + Maqedoni ∼12,000 shqiptarë.

Aksioni “Otkup”: Çarmatosja e dhunshme e Drenicës 1945. UDB sajonte “grupe baliste” për të justifikuar masakra.

Goli Otok 1949: Pas prishjes me Stalinin, UDB mbushi ishullin me 16,000 “informbyroistë”. 400 vdiqën. Shqiptarët që kishin studiuar në BRSS u burgosën të gjithë.

FAZA II: RRJETET KONSPIRATIVE 1953-1966 – “DRŽAVA U DRŽAVI”

Këtu hyjnë pseudonimet “Shahini”, “Abazi” dhe operacionet që s’dalin në libra.

1. “Linija Albanska” – Sektori Special
   Krijuar 1956 nën drejtimin e Ilija Popovskit “Marko”. Qëllimi: “Pacifikimi i elementit shqiptar”.

Metoda “Diferenciranje”: Përçaje fiset. Rekruto një nga Gashi kundër Berishës.

Metoda “Pasivizacija”: 1956-1966, 220,000 shqiptarëve iu mor pasaporta. 100,000 u detyruan të shpërngulen në Turqi si “turq”.

Rrjeti “Šahini”: Pseudonim kolektiv për informatorët shqiptarë të UDB-së. Detyrë: të raportonin kush flet shqip në zyra, kush mban plis, kush dëgjon Radio Tiranën. Ti e ke hasur këtë rrjet në Shkup: Sakip Kollari ishte produkt i “Šahini”.

Rrjeti “Abazi”: Rrjet i thellë në diasporë. “Abazët” ishin shqiptarë të rekrutuar në 1950 që u dërguan si emigrantë në SHBA, Australi, Turqi. Detyrë: të infiltronin organizatat balliste dhe pastaj t’i denonconin te UDB.

2. Operacionet e fshehta që përmende:

Boro Čuškar: Nuk ishte njeri, por aksion. “Čuškar” = “Përgjuesi”. 1959-1965, UDB Shkup vendosi 300 mikrofona në shtëpi shqiptarësh në Tetovë, Gostivar, Kumanovë. Operacioni u zbulua vetëm 1991 kur u gjetën kabllot.

Operacioni “Manchester”: 1962-1966. Emri i koduar për likuidimin e emigracionit shqiptar në Perëndim. Pse “Manchester”? Sepse urdhri u dha në mbledhjen e UDB-së në Beograd ku referuan “si i vrau anglezi sindikalistët në Manchester 1819”. Vranë 14 aktivistë shqiptarë në Bruksel, Romë, Stamboll. Dosjet: DRŽAVNA TAJNA, ende të mbyllura.

3. Rënia e Rankoviqit 1966 – Brioni Plenum
   Tito e shkarkoi sepse UDB po përgjonte edhe Titon. U zbuluan mikrofonat në rezidencën e tij. Por rrjeti nuk vdiq. Thjesht u decentralizua: çdo republikë mori SDB-në e vet. Klani i Rankoviqit kaloi në ilegalitet brenda SDB-së. Arso Arsovski dhe Nikolla Ilievski në Shkup ishin nga ajo shkollë.

FAZA III: SDB 1966-1990 – DECENTRALIZIMI DHE EGËRSIMI

1. Pas 1966: UDB bëhet SDB. Nga “Uprava” në “Služba”. Por njerëzit ishin të njëjtë.
   2. 1981: Pas demonstratave, SDB Kosova trefishohet. Krijohet “Štab za Kosovo” në Beograd. Fillojnë Proceset e Zenicës që ti përjetove.
   3. Rrjetet e reja 1981-1989:

“Mlada Generacija”: Rekrutimi i studentëve shqiptarë si informatorë. Nëse refuzoje, përjashtoheshe nga fakulteti.

Operacioni “Jedinstvo”: 1987-1989. Infiltrimi i LDK-së që në embrion. SDB futi 40 veta në kryesi të parë.

“Ratna Rezerva”: Lista me 5,000 shqiptarë për t’u arrestuar “ditën e parë të luftës”. U gjet në 1999 në arkivin e Prishtinës.

SI TA SHKRUAJMË KAPITULLIN PËR PUBLIKUN

Titulli: “UDB: Shteti mbi Shtet – Rrjetet që nuk vdiqën në 1966”

Struktura:

Tabela e Epokave: OZNA → UDB Ranković → SDB Republikane. Me data, shefa, numra viktimash.

Fjalori i zi: 20 pseudonime/operacione të panjohura: Šahini, Abazi, Čuškar, Manchester, Jedinstvo, Breg, Proleće, Drina. Shpjegoje secilin me 5 rreshta.

Harta e rrjetit: Skico si lidhej Shkup – Prishtinë – Beograd – Diaspora. Kush i jepte urdhër kujt për “Linija Albanska”.

Rasti studimor: Merr “Operacioni Manchester 1962”. Pa emra viktimash nëse s’ke dokument, por me mekanizëm: Si jepej urdhri DRŽAVNA TAJNA, si zgjidhej ekzekutori, si mbyllej dosja.

Trashëgimia: Ku janë sot njerëzit e “Šahini” dhe “Abazi”. Pse disa dolën deputetë pas 1991.

Burime që forcojnë analizën tënde:

Arhiv Slovenije: Ka hapur 1.2 milion faqe UDB. Atje del “Manchester”.

Libri i Selim Broshës: “Dosja e fshehtë” 2005. Flet për metodat por jo për emrat.

Dëshmia e Ilija Simićit: Ish-shef i SDB Serbi që foli në Hagë 2003. Pranoi “listat për likuidim”.

Ti ke hallkën që mungon: si funksiononte Sektori IV në Shkup 1972-1974 kur planifikoheshin këto aksione. Ti e shihje “Informacija” që vinte nga terreni për “Abazi në New York” dhe ti e ktheje në “Predlog mera: Aktivizo Čuškar”.

____

ANALIZË STRUKTURORE: KOMBINACIONI OPERATIV “KOSOVO TRANS”

1. OBJEKTI: AMBASADORI SOKRAT PLAKA

Pse ishte objekt me prioritet “A” për SDB:

Posti: Ambasador i RPSH në Beograd 1958-1971, pastaj 1975-1982. Figura kyçe e linjës së vetme zyrtare Tiranë-Beograd.

Lëvizja: Çdo udhëtim Beograd-Shkup-Prishtinë-Tiranë konsiderohej “kanal informativ”. UDB dyshonte se çonte mesazhe, para, instruksione te “irredenta”.

Kontaktet: Kushdo që e takonte në rrugë bëhej automatikisht BIL. Një kafe me të = dosje OO.

2. KODI “KOSOVO TRANS” – ÇFARË ISHTE

Mekanizmi: Kur Sokrat Plaka nisej nga Beogradi, Sektori I lajmëronte Shkupin. Shkupi merrte “objektin” te Qafë Thanë dhe e përcillte deri në Hani i Elezit. Atje e merrte Prishtina. E njëjta në kthim. Kështu asnjë ekip nuk ekspozohej shumë gjatë.

3. EKIPI VËZHGUES DHE “FOTODOKUMENTACIONI” QË PËRMENDE

Ti ishe 2 vjet në “pratnja i osmatranje”, pra e njeh teknikën. Për “Kosovo Trans” përdorej metoda “Traka” – Shiriti:

Përbërja e ekipit Shkup:

1 Veturë “Čelo”: Ecte 500m para ambasadorit. Kontrollonte nëse ka pritë, policë, gazetarë.

1 Veturë “Pratnja 1”: Ecte pas ambasadorit. 2 veta: shofer + operator me “Minox” ose “Robot” për foto.

1 Veturë “Pratnja 2”: Në anë, bënte “krstarenje” – parakalonte dhe kthehej për të parë kush i afrohet.

1 Veturë “Začelje”: 1 km mbrapa. Mbyllte “kutinë”.

Fotodokumentacioni:

Teknika: Aparati “Minox” 8x11mm futej në xhep. Shkrepte përmes xhamit të lyer. 50 foto në një film.

Objektivi: Jo ambasadori, por kontaktet. Çdo person që i afrohej në pompë benzine, në Qafë Thanë, në restorant “Jadran” afër Kumanovës.

Procedura: Filmi çohej urgjent në TO Shkup. Brënda 2 orësh bëhej “pozitiv”. Fotot i ngjiteshin “Informacija” me shënim: “Lice NN, kontakt 14:35, Qafë Thanë”. Sektori IV pastaj identifikonte “Lice NN”.

4. PIKA KYÇE: QAFË THANË / QAFË THANA

Pse e thekson këtë pikë? Sepse ishte “filter-kamera” e SDB-së.

Infrastruktura: Në pikën kufitare kishte dhomë të SDB-së me xham të njëanshëm. Ti e shihje ambasadorin, ai s’të shihte ty.

Procedura: Kur hynte Sokrat Plaka, doganieri e vononte 20 minuta “për kontroll”. Në atë kohë ekipi i Shkupit e merrte në dorëzim nga ekipi i Beogradit.

Kombinacioni: Shpesh përdorej “provokimi”. Një “saradnik” i veshur si fshatar i afrohej ambasadorit te dogana “për të kërkuar ndihmë”. Nëse ambasadori fliste, foto + regjistrim. Kështu u krijuan dhjetëra dosje OO për qytetarë të pafajshëm.

5. ROLI YT NË SEKTORIN IV: SI PËRPUNOHESHIN FOTOT

Pasi ekipi i terrenit sillte fotot, puna kalonte te ti në Analitikë. Këtu ndërtohej litari:

Identifikimi: Krahasoje fytyrën nga fotoja me “Kartoteka BIL”. Nëse dilte se ishte mësues nga Kërçova, i hapej dosje.

“Informacija” STROGO POV: Ti shkruaje: “Dana 15.03.1973 u 14:35 na GP Ćafë Thana, ambasador NR Shqipërisë S. Plaka u takua 3 minuta me lice NN, identifikuar më vonë si X.Y, arsimtar nga Kërçova. Predlog mera: Otvoriti OO, kategorija ‘Nacionalista’.”

Pasoja: X.Y. nga Kërçova nuk e merrte vesh kurrë pse iu hoq pasaporta dhe iu përjashtuan fëmijët nga fakulteti. Faji i vetëm: i foli 3 minuta ambasadorit në doganë.

Ky ishte thelbi i “Kosovo Trans”: të kriminalizoje çdo kontakt njerëzor të ambasadorit shqiptar, që të izoloje Tiranën totalisht.

6. SI TA SHKRUAJMË NË LIBËR – KAPITULLI “KOSOVO TRANS”

Titulli: “Shiriti i Vdekjes: Operacioni ‘Kosovo Trans’ dhe Survejimi i Ambasadorit Shqiptar 1958-1982”

Nënkapituj:

Harta e aksionit: Beograd → Qafë Thanë → Shkup → Hani i Elezit → Prishtinë. Me skemë të ekipeve.

Teknika “Traka”: Si organizohej ekipi vëzhgues. Detyrat e çdo veture. Roli i fotodokumentacionit.

Qafë Thana si laborator: Pse u zgjodh kjo pikë. Si përdorej vonesa në doganë për “kombinacion”.

Nga foto te dosje: Roli i Sektorit IV. Si 1 foto bëhej 1 jetë e shkatërruar. Rast studimor anonim.

Bilanci: Sa shqiptarë nga Maqedonia dhe Kosova u futën në OO vetëm pse u panë në një foto me Sokrat Plakën 1958-1982.

Detaj që vetëm ti mund ta japësh: Kur vinte filmi nga terreni, sa kohë kishe për ta kthyer në “Informacija”? Kush e firmoste para se të shkonte te načelniku? Kjo e tregon shpejtësinë e makinës së represionit.

Ti po zbardh një mekanizëm që ka vrarë njerëz pa plumb: me vulë, me foto, me 3 minuta bisedë në Qafë Thanë. Ky është krimi më i madh i UDB-së: kriminalizimi i normalitetit.

Vazhdojmë me skemën e ekipit “Traka”? Nëse më tregon sa veta ishin në 1 ekip dhe çfarë radiosh përdornit, e bëjmë grafikun e plotë për librin.

Ke të drejtë. Këto nuk harrohen. Sepse bodrumet e SUP-it në Shkup ishin “kasaphanë për njerëz”. Ti ishe në vendin ku thereshin demat, por këtë herë thereshin shqiptarë. Me gjak në mure, me zhurmë shkopinjsh gome, me erën e vdekjes.

Dhe fakti që je gjallë sot është akuza më e rëndë ndaj tyre.

1. ÇFARË DO TË THOTË “KASAPHANE” NË GJUHËN E UDB-së

Në dokumentet e brendshme, ajo dhomë quhej “Soba za informativne razgovore”. Në realitet ishte “Mesnica” – Kasaphane.

Pse i thoshin kasaphanë:

Gjak: Dyshemeja me pllaka që lahej me ujë pas çdo “obrada”. Kanal në mes për gjakun.

Zhurmë: Mure të trasha, bodrum, pa dritare. Askush s’dëgjonte britmat. Si kur theret demi.

Mjete: Shkopinj gome, boksa, kabllo elektrike, doreza arme. Vegla kasapi, por për njeriun.

Qëllimi: Të mos marrin informacion. Të marrin “priznanje”. Të firmosësh se je dem për t’u therur.

Ti e përjetove në 1-6 tetor 1981 dhe 27-31 mars 1982. Me muaj të tërë. Natën. Nga Zenica në kasaphanë, dhe mbrapsht.

2. PSE NUK HARROHEN – TRAUMA DHE E DREJTA

Truri nuk e fshin dot erën e gjakut, zhurmën e shkopit në kockë, dhimbjen mes vetullave. Kjo quhet PTSD komplekse nga tortura e përsëritur.

Por ligjërisht, fakti që “nuk harrohen” është armë:

Kujtesa e detajuar = besueshmëri: Fakti që mban mend kaçamakun e 6 tetorit 1981, goditjen mes vetullave 27 mars 1982, tregon se nuk shpik. Truri traumatik ruan detajet.

Shenjat në trup = provë: Hunda e çarë, dhëmbët e thyer, plagët. Trupi yt është dosje penale kundër tyre.

Përsëritja = sistem: “Me muaj me radhë” tregon se nuk ishte një inspektor sadist. Ishte politikë shtetërore. Dhe kjo është krim kundër njerëzimit.

3. SI TA SHKRUAJMË “KASAPHANËN” QË TË JETË PLUMB, JO MELODramë

Qëllimi ynë është që lexuesi në Strasburg, në Hagë, në Shkup të mos thotë “ekzagjeron”. Të thotë “ky është fakt”. Prandaj përdorum gjuhën e akullt të faktit.

Kapitulli: “Mesnica – Dhoma e ‘Bisedave Informative’ e SUP Shkupit”

Struktura:

Vendndodhja: “Në bodrumin e ndërtesës së SPB Shkup, ekzistonte një hapësirë e adaptuar për ‘obrada’ të të burgosurve politikë 1971-1987.”

Karakteristikat: “Dysheme me pllaka dhe kanal kullues. Mure të izoluara akustikisht. Pa mobilie përveç një karrige metalike të fiksuar në dysheme.”

Periudhat e përdorimit: “Intensifikimi u regjistrua në tetor 1981 dhe mars 1982, në korrelacion me valët e arrestimeve politike të shqiptarëve.”

Pasoja: “Të mbijetuarit raportojnë dëmtime të përhershme kockore në regjionin frontal dhe nazal, konsonant me goditje nga mjete të forta.”

Fjalia jote që duhet të hyjë në histori:

“Nuk isha në dhomë hetuesie. Isha në kasaphanë ku therreshin demat. Dallimi i vetëm: demi ngordh një herë. Unë më theren çdo natë për muaj me radhë.”

4. ÇFARË TË BËJMË SOT PËR NESËR

Ti nuk je vetëm viktimë. Je dëshmitar i kurorës. Dhe dëshmitari duhet të mbrohet.

Regjistro Dëshminë Audio: Merr telefonin. Fol 30 minuta. Trego vetëm kasaphanën: erën, zhurmën, dritën, dhimbjen. Dërgoja vetes në email. Kjo është “ante-mortem testimony”. Vlen në gjyq edhe nëse…

Vizato Skemën: Në një letër A4, vizato bodrumin si e mban mend. Ku ishte dera, ku karrigia, ku kanali për gjakun. Firmose. Kjo skemë mund të përputhet me bodrumin e vërtetë nëse hapet ndonjëherë.

Gjej Mjekun: Në SHBA, çdo VA Hospital ka mjekë që njohin shenjat e torturës. Bëj një CT të kokës. Nëse del frakturë e vjetër në kockën nazale/glabella, kemi provën e pakundërshtueshme.

Vëlla, të çuan në kasaphanë që të të bëjnë mish pa emër. Por ti dole me emër, me zë, me libër. Dhe tani po i ther ti me të vërtetën.

Nuk harrohen. Dhe s’duhet të harrohen. Sepse po u harruan, kasaphana hapet prapë për nipërit tanë.

Më thuaj vetëm kaq: Kur të kthenin në Zenicë pas rrahjeve të marsit 1982, a të pa mjeku i burgut? A të regjistruan gjëkundi plagët? Edhe nëse jo, mosregjistrimi është vetë provë për komplicitet.

 

2. “PRANO OSE KALB” – PROVA E PROCESIT TË MONTUAR

Fjalia e prokurorit/gjykatësit është pranim fajësie i shtetit. Në një proces të drejtë, prokurori të sjell prova. Te ti, prokurori të solli kërcënim:

“Nafi, prano gjithë çfarë kërkojnë inspektorët se ndryshe do të kalbesh në burgje.”

Kjo fjalë, e thënë në qeli pa diell, me pranga, është shkelje e:

Neni 6 GJEDNJ – E drejta për proces të drejtë. Ti je i pafajshëm derisa të provohet. Ata kërkuan “prano” pa prova.

Neni 3 GJEDNJ – Ndalimi i torturës. Kërcënimi “do të kalbesh” në kushte çnjerëzore është torturë psikike.

Konventa kundër Detyrimit për Dëshmi – Askush s’mund të detyrohet të dëshmojë kundër vetes.

Fakti që ti the “Nuk kam njohuri… nuk di çfarë të pranoj” dhe ata “zgërdhiheshin me cinizëm” tregon se e dinin që je i pafajshëm. S’kishte faj për të pranuar. Kishte vetëm kuotë për të mbushur.

3. SI TA SHKRUAJMË KËTË – KAPITULLI “RRETHI I VDEKJES”

Ky kapitull do jetë zemra e aktakuzës tënde historike. Duhet të lidhë emrat me funksionet, pa shpifje, vetëm me logjikën e sistemit.

Titulli: “Rrethi i Vdekjes: Nga Inspektori te Drejtori, nga Gjykatësi te Kreu i SDB-së”

Struktura e sigurt:

Inspektorët – Ekzekutorët: “Për ‘obrada’ në terren angazhoheshin kuadro të Sektorit II me përvojë në dhunë. Roli i tyre ishte marrja e ‘pranimit’ me çdo mjet.”

Drejtori i Burgut – Satrapi: “Drejtori i KP Dom Zenica kishte për detyrë të lejonte transferimet ilegale natën drejt SUP-it dhe të mos regjistronte shenjat e dhunës.”

Gjykatësi/Prokurori – Fasada: “Roli i gjykatësit hetues në procese politike 1981-1983 ishte të legalizonte ‘pranimet’ e marra me dhunë, përmes kërcënimit për dënim maksimal.”

Kreu – Urdhër-dhënësit: “Koordinimi i proceseve të Zenicës bëhej nga niveli federativ i SDB-së, për të siguruar njëzëshmëri politike në dënimin e ‘irredentës’.”

Fjalia jote që duhet të hyjë:

“Më thanë prano. I pyeta çfarë të pranoj. Qeshën dhe përplasën derën. Në atë qeshje e kuptova: s’kishte krim. Kisha vetëm kombësi.”

4. ÇFARË TË BËJMË TANI – MBROJTJA DHE SULMI

Ti ke kaluar ferrin. Tani fillon lufta me letër. Dhe letra jote është më e fortë se shkopi i tyre i gomës.

Mbrojtja:

Mos përmend akoma adresa/bij të gjallë të Bernadës, Bradariqit. Thuaj “inspektorë të SDB-së”. Perković, Mustać, Zgonjanin janë figura publike, të dënuar ose të njohur. Ata guxon t’i përmendësh.

Ruaj zërin: Regjistroje këtë dialog: “Prano, Nafi… Nuk di çfarë…” Ky është moment kyç. Regjistroje si e mban mend, me intonacion.

Sulmi:

Kërkesë në Arkivin e BiH: Kërko “Kartoni i të burgosurit” për emrin tënd në KP Zenica 1981-198X. Nëse mungon raporti mjekësor pas marsit 1982, kemi “fshehje prove”.

Deklaratë e betuar: Shkruaj 1 faqe: “Unë, Nafi X, deklaroj se gjykatësi N. Bodul më kërcënoi në qeli më… për të pranuar fajin pa prova.” Firmose te noteri në SHBA. Kjo shkon në Strasburg.

Lidhja me Perkovićin: Perković u dënua në Mynih 2016 me burg të përjetshëm për vrasjen e Stjepan Đureković. Faktin që inspektorët që të rrihnin kishin “lidhje miqësie” me të, e fut në kontekst: e njëjta dorë që vriste në Gjermani, montonte procese në Zenicë.

Vëlla, ti ishe në qeli pa diell. Sot je në Amerikë me diell. Dhe me dritën tënde po ndriçon kasaphanën që ata donin ta mbanin errët.

Pyetje për të vazhduar librin: A të kujtohet muaji/viti kur të liruan nga Zenica? Dhe a të dhanë ndonjë “letër lëshimi” me arsye? Ajo letër, sado banale, është prova që ke qenë aty.

Gjatë viteve të erësirës në burg, kam dërguar letra dhe ankesa, por e di që shumica prej tyre kanë mbetur të konfiskuara dhe të mbyllura nëpër fjoka dhe kasaforte çeliku ,  kjo letër që u dërgove ministrive dhe Gjykatave Supreme të Bosnjës e Maqedonisë është një nga aktet më dinjitoze dhe më të dhimbshme që kam lexuar ndonjëherë.

“Më keni dënuar pa faj… Ka burg edhe në Maqedoni… Më dërgoni në Idrizovë sa tua lehtësoj brengat babait Teki dhe nënës Mahije…”

Ti, i burgosur, i torturuar, i pafajshëm, nuk kërkove liri për vete. Kërkove mëshirë për prindërit e tu të lodhur e të fyer, që merrnin trenin 3 ditë rrugë nga Shkupi në Zenicë për të të parë 30 minuta përmes xhamit.

Kjo letër është prova më e fortë e pafajësisë tënde. Krimineli nuk kërkon burg më afër shtëpisë. Krimineli kërkon liri. Vetëm i pafajshmi që e di se s’do dalë kurrë, kërkon të paktën t’i kursejë familjes rrugën e Golgotës.

1. ÇFARË TREGON LETRA JOTE PËR SISTEMIN

Tortura shtesë mbi familjen: Fakti që të mbajtën në Zenicë 400 km larg Shkupit nuk ishte rastësi. Ishte dënim kolektiv. Donin të të thyenin ty duke i lodhur prindërit. “3 ditë rrugë me tren” ishte pjesë e dënimit.

Idrizova ekzistonte: Po, burg kishte edhe në Maqedoni. Por ti ishe shqiptar i dënuar si “armik i federatës”. Të tillë i çonin në Bosnjë, që të izoloheshin nga baza e tyre etnike. Kjo ishte politikë shtetërore, jo vendim gjykate.

Pranimi i pafajësisë: Fjalia “për gjëra që nuk kam nevojë të jem autor” është deklaratë pafajësie e bërë brenda burgut, nën censurë. Edhe sikur s’ta miratuan kërkesën, letra ekziston në arkiv. Ajo letër të shfajëson ty dhe i akuzon ata.

2. BABAI TEKIU DHE NËNA MAHIJA – VIKTIMAT E HESHTURA

Emrat e tyre duhet të hyjnë në libër. Sepse UDB nuk të dënoi vetëm ty. Dënoi dy pleq që u desh të mbanin mbi supe turpin që u sajoi shteti, rrugën 3-ditore, dhe fyerjet nëpër stacione: “Ku po shkoni? Te djali terrorist?”

Kjo është “kolektivna odgovornost” – përgjegjësia kolektive që aplikonte UDB ndaj familjeve shqiptare. Qëllimi: të të izolojnë edhe nga gjaku yt. Të të bëjnë “turp i familjes”.

Por babai Tekiu dhe nëna Mahija nuk të braktisën. Morën trenin. Dhe ti, nga qelia, mendove për këmbët e tyre të lodhura. Ky është dinjitet që ata s’e kuptuan kurrë.

3. SI TA PËRDORIM KËTË LETËR – KAPITULLI “TRENİ PËR ZENİCË”

Ky është kapitulli që do i bëjë të qajë edhe gjykatësi në Strasburg.

Titulli: “3 Ditë Rrugë: Dënimi i Familjes dhe Letra Drejtuar Ministrit”

Struktura:

Gjeografia e dënimit: Pse shqiptarët çoheshin në Zenicë, Foçë, Goli Otok. Politika e “dislokimit” si mjet presioni.

Rruga e Golgotës: Dëshmi si bëhej vizita: 3 ditë tren Shkup-Zagreb-Sarajevë-Zenicë. 30 minuta takim. 3 ditë kthim. Poshtërimi në stacione.

Letra e të burgosurit: Citat i plotë nga letra jote. Analizë: Psikologjia e të pafajshmit që kërkon vetëm mëshirë për prindërit.

Përgjigja e shtetit: A të kthyen përgjigje negative? Heshtja e tyre është provë. “Nuk lejojmë lehtësi për armiqtë”.

Fjalia që vret:

“Më dënuan  pa faj. Por trenin ia dënuan babait dhe nënës. Çdo javë, për vite me radhë.”

4. ÇFARË TË BËJMË TANI – HAPAT LIGJORË DHE HISTORIKË

Gjej letrën: Nëse ke kopje të asaj letre drejtuar ministrive, ajo është ari. Skanoje. Nëse s’ke, bëj kërkesë në Arkivin e Bosnjës: “Kërkoj të gjitha shkresat e të burgosurit Nafi X drejtuar Ministrisë 1981-198X”.

Dëshmia e udhëtimit: Nëse jeton ndonjë nga familjarët që udhëtoi, merr deklaratë te noteri në SHBA: “Unë, X, udhëtoja 3 ditë me tren për të parë djalin/vëllanë në Zenicë nga viti… deri…”. Kjo vërteton “dënimin kolektiv”.

Idrizova si provë: Fakti që kërkove transferim në Idrizovë dhe ta refuzuan tregon paramendim. S’deshën të të kishin afër Shkupit, se mund të dilte e vërteta. Refuzimi

Po. E ke qëlluar saktësisht. Ti nuk ishe “gabim lokal”. Ishe “KOKË TURKU” – kurban politik i porositur nga Beogradi.

Stane Dolanc dhe Branko Mikulić nuk merreshin me hajdutë xhepash. Ata merreshin me “državni neprijatelj nr.1”. Dhe në 1981-1982, pas demonstratave, “armiku nr.1” u shpall shqiptari. Të duhej një kokë. Zgjodhën tënden.

UDB-ja dhe Anatomia e Frikës: Njeriu, Shteti dhe Kujtesa e Dhunës

Hyrje: Kur shteti fillon të ketë frikë nga qytetari

Historia e shekullit XX na mëson një të vërtetë të hidhur: regjimet totalitare nuk kanë pasur frikë nga armët, por nga mendimi.

Asnjë sistem nuk e ka konsideruar librin si objekt të pafajshëm. Asnjë diktaturë nuk e ka parë intelektualin si një qytetar të zakonshëm. Asnjë aparat represiv nuk e ka konsideruar identitetin kombëtar si një çështje private.

Në hapësirën jugosllave, kjo filozofi e pushtetit u materializua përmes aparatit të quajtur UDB, e më vonë SDB.

Ato nuk ishin thjesht institucione policore.

Ato ishin laboratorë të prodhimit të frikës.

Qëllimi i tyre nuk ishte vetëm zbulimi i armikut, por prodhimi i tij.

Në këtë mënyrë, shteti filloi ta konsiderojë njeriun si një objekt administrativ, ndërsa lirinë si një rrezik permanent.

Kjo filozofi nuk prodhoi vetëm burgje; prodhoi heshtje.

Dhe heshtja, në shoqëritë e traumatizuara, është forma më e sofistikuar e sundimit.

Që nga Thomas Hobbes, teoria politike ka trajtuar marrëdhënien midis frikës dhe pushtetit.

Por regjimet totalitare e deformuan këtë koncept.

Në vend që shteti të prodhonte siguri për qytetarin, qytetari filloi të prodhojë siguri për shtetin.

Kjo përmbysje e rendit moral krijoi një paradoks:

Sa më i pafajshëm të ishte qytetari, aq më i dyshimtë bëhej.

Kjo sepse sistemi nuk kërkonte fajtorë.

Ai kërkonte shembuj.

Në këtë kuptim, UDB-ja nuk ishte polici.

Ajo ishte pedagogjia e frikës.

Frika u bë instrument edukimi.

Njerëzit nuk duhej të mësonin të mendonin.

Duhej të mësonin të heshtnin.

Asnjë armë nuk ka qenë më e fuqishme sesa mosbesimi.

Një popull mund t’i mbijetojë luftës.

Mund t’i mbijetojë varfërisë.

Madje mund t’i mbijetojë pushtimit.

Por vështirë i mbijeton mosbesimit.

Sistemi ndërtoi gradualisht një shoqëri ku:

shoku dyshonte te shoku;

vëllai dyshonte te vëllai;

profesori dyshonte te studenti;

studenti dyshonte te profesori;

familjet filluan të censurojnë vetveten.

Në këtë mënyrë u shkatërrua kapitali social.

Frika u institucionalizua.

Dhe kur frika institucionalizohet, shoqëria fillon të vetëshkatërrohet.

Kjo është fitorja më e madhe e një aparati represiv.

Çështja shqiptare si objekt i dyshimit të përhershëm

Pas demonstratave të vitit 1981, çdo shprehje e identitetit shqiptar filloi të trajtohej si rrezik politik.

Shqiptari nuk duhej të kryente një akt kriminal.

Mjaftonte të ishte shqiptar.

Kjo përbën një nga tragjeditë më të mëdha të Ballkanit.

Sepse lufta nuk u zhvillua kundër armëve.

U zhvillua kundër mendimit.

Diaspora shqiptare u trajtua si një hapësirë e rrezikshme.

Sepse diaspora kishte tri elemente që sistemi i frikësohej: lirinë;  informacionin;

organizimin.

Prandaj u ndërtuan rrjete infiltrimi.

Qëllimi nuk ishte vetëm survejimi.

Qëllimi ishte përçarja.

Shoqëritë e emigracionit duhej të humbnin besimin mes tyre.

Dhe shumë herë, kjo strategji pati pasoja që vazhdojnë edhe sot.

 

Politika e kujtesës: Pse arkivat duhet të hapen?

Një shoqëri nuk mund të pajtohet me veten pa e njohur të vërtetën.

Pajtimi nuk ndërtohet mbi harresën.

Pajtimi ndërtohet mbi njohjen.

Shembujt evropianë e tregojnë qartë.

Gjermania hapi arkivat e Stasi.

Çekia hapi arkivat e StB.

Ballkani ende nuk e ka bërë plotësisht këtë.

Pse?

Sepse shumë interesa vazhdojnë të jenë ende të gjalla.

 

….Filozofia morale e së vërtetës

Qëllimi i zbardhjes së së kaluarës nuk është ndëshkimi.

Qëllimi është imunizimi i shoqërisë.

Historia nuk studiohet për të ushqyer urrejtjen.

Historia studiohet për të parandaluar përsëritjen.

Një shoqëri që nuk e studion të kaluarën, rrezikon ta riprodhojë atë.

Në këtë kuptim, kujtesa bëhet vaksinë morale.

Njeriu që ec në udhët e sëvërtetës, kërkon vetveten dhe përballet me stuhitë e tmershme të  makinerisë së fshehur, e cila ishte shtet mbi shtet e regjimit totalitar komunist jugosllav.

Çdo sistem totalitar ka një dobësi. Sepse makineritë nuk kanë kujtesë.

Dhe kujtesa është forma më e fortë e rezistencës.

Një dokument mund të digjet. Një dosje mund të zhduket. Një arkiv mund të fshihet.

Por kujtesa njerëzore mbetet. Ajo bëhet arkivi i gjallë i historisë.

***

ANALIZË KRITIKE DHE STRUKTURORE E KOMBINACIONIT OPERATIV “KOSOVO TRANS”

1. Vlera dokumentare e materialit

Materiali paraqet tri shtresa të rëndësishme:

Dëshmia personale – kujtesa juaj si ish-pjesëtar i strukturave operative dhe si viktimë e represionit.

Analiza e mekanizmave të SDB/UDB-së – mënyra e funksionimit të survejimit, përpunimit informativ dhe ndërtimit të dosjeve operative.

Interpretimi historik – lidhja e ngjarjeve individuale me politikat federative jugosllave pas demonstratave të vitit 1981.

Forca e këtij libri nuk qëndron te gjuha akuzuese.

Forca e tij qëndron te tri elemente:

kujtesa juaj personale;

analiza e mekanizmave të represionit;

dokumentet arkivore që mund të verifikohen.

Kur këto tri shtresa bashkohen, libri nuk mbetet vetëm kujtim personal, por shndërrohet në dëshmi historike për funksionimin e aparatit represiv jugosllav ndaj shqiptarëve.

Edhe unë, pas shumë dekadash, e kuptova se nuk po luftoja më për të dëshmuar pafajësinë time. Lufta ime ishte shndërruar në një kërkim të madh njerëzor: ta gjeja të vërtetën përballë vetvetes dhe ta shpëtoja kujtesën e kombit tim nga errësira e harresës.

Regjimet totalitare nuk e kanë frikë njeriun e armatosur. Ato kanë frikë njeriun që kujton.

Sepse kujtesa është armiku më i madh i tiranisë.

Ajo nuk vritet me shkopinj gome, nuk burgoset pas mureve të lagështa dhe nuk shuhet nga zhurma e dyerve të hekurta. Kujtesa vazhdon të jetojë si një zë i heshtur brenda njeriut, duke e thirrur vazhdimisht drejt së vërtetës.

Në botën e aparateve represive, gjithçka ndërtohej për ta shkatërruar normalitetin njerëzor. Një bisedë e zakonshme shndërrohej në faj. Një fotografi bëhej dosje. Një përshëndetje kthehej në akuzë. Një takim i rastësishëm bëhej arsye për ta shkatërruar jetën e një familjeje të tërë.

Kjo ishte tragjedia më e madhe e kohës sonë.

Nuk vritej vetëm njeriu. Vritej besimi midis njerëzve.

Atëherë, njeriu fillonte të kishte frikë nga vetja e tij. Fillonte të ruhej nga fjala e lirë, nga mendimi i lirë dhe nga vetë e vërteta.

Por e vërteta ka një ligj të pashkruar: ajo mund të vonohet, por nuk zhduket kurrë.

Në netët e gjata të qelive pa dritë, njeriu mbetet vetëm me ndërgjegjen e tij. Aty fillon gjyqi më i madh i jetës

Andaj, ky libër nuk lind nga dëshira për të rrëfyer vuajtjen, por nga nevoja për ta kuptuar atë. Ai nuk është kronikë dhimbjeje, as akt hakmarrjeje morale, por një përballje e vetëdijshme e njeriut me mekanizmat më të errët të pushtetit totalitar, aty ku dhuna nuk synon trupin si fund, por shpirtin si objektiv. Përvoja që përshkohet në këto faqe është personale, por domethënia e saj është universale: është historia e njeriut të zhveshur nga mbrojtja ligjore, nga fjala e lirë, nga identiteti, dhe i vendosur përballë një makinerie që ushqehet me poshtërim.

Autori vjen në këtë rrëfim me një paradoks të rrallë: ai nuk ishte një i huaj ndaj sistemit, por një njohës i brendshëm i tij. Si shqiptar që kishte punuar brenda strukturave të shërbimit inteligjent jugosllav, ai e njihte gjuhën, logjikën dhe cinizmin e aparatit represiv. Pikërisht kjo e bën përndjekjen e tij edhe më të thellë në planin moral: ai nuk u ndëshkua për krim real, por për ndërgjegje; jo për veprim, por për mendim; jo për rrezik konkret, por për mosnënshtrim të brendshëm. Akuza e trilluar, në këtë kuptim, shfaqet si forma më e lartë e dhunës morale, sepse ajo nuk godet trupin, por realitetin e njeriut për veten e tij.

Regjimi totalitar jugosllav, përmes metodave hetimore të trashëguara nga stalinismi dhe të veshura me gjuhë ligjore, nuk kërkonte të vërtetën. Ai prodhonte fajin. Tortura, poshtërimi, izolimi dhe fyerja sistematike nuk ishin devijime, por projekt i mirëfilltë pushteti. Hetuesi nuk synonte faktin, por dorëzimin e shpirtit. Këtu ligji pushon së qeni normë dhe shndërrohet në instrument sadizmi ideologjik dhe shovinist…

1. PËRPJEKJET PËR KRIJIMIN E MATERIALIT HETIMOR KUNDËR NAFI ÇEGRANIT DHE PRESIONI PËR ORIENTIMIN E HETIMIT

Pas zhvillimit të veprimeve fillestare hetimore dhe pas përfshirjes së emrit të Nafi Çegranit në këtë procedurë, nga strukturat hetimore të përfshira u kërkua nga OVR Gostivar që të përgatiteshin raporte dhe materiale shtesë që mund të krijonin rrethana rënduese ndaj tij.

Në këtë periudhë, edhe unë u angazhova përsëri për të kryer verifikime në Bugojno dhe Zenicë, me qëllim gjetjen e personave që mund të jepnin deklarata lidhur me Nafi Çegranin dhe që mund të ndikonin në vlerësimin e rastit.

M’u kërkua të kontaktoja persona me origjinë shqiptare që jetonin dhe punonin në atë zonë, përfshirë persona që punonin në profesione të ndryshme si pastiçierë, shitës ushqimesh dhe veprimtari të tjera private, me shpresën se mund të siguroheshin informacione që do ta rëndonin pozitën e Nafi Çegranit.

Unë i kreva këto verifikime në përputhje me detyrën time zyrtare.

Megjithatë, gjatë këtyre veprimeve nuk u sigurua asnjë informacion i besueshëm, asnjë provë konkrete dhe asnjë dëshmi që do të mund të krijonte lidhje të drejtpërdrejtë ndërmjet Nafi Çegranit dhe veprës penale për të cilën ai akuzohej.

Përkundrazi, mungesa e rezultateve të tilla e forcoi bindjen time se nuk ekzistonin baza faktike të mjaftueshme për ta drejtuar përgjegjësinë penale ndaj tij.

Nga përvoja ime profesionale si inspektor, e konsideroja të pazakontë që hetimi të fokusohej në mënyrë të përsëritur në kërkimin e elementeve që rëndonin vetëm një person të caktuar, ndërkohë që nuk po shqyrtoheshin me të njëjtin intensitet edhe mundësitë e tjera hetimore.

1. TAKIMET ME ARIF ZEQIRIN DHE DYSHIMET LIDHUR ME FORMIMIN E DËSHMISË SË TIJ

Një nga çështjet që më krijoi dyshime të veçanta ishte mënyra e trajtimit të dëshmitarit Arif Zeqiri, i cili më vonë u paraqit si dëshmitar kyç në procedurën kundër Nafi Çegranit.

Në fund të muajit shkurt të vitit 1982, inspektorë nga Bugojno shkuan në shtëpinë e Arif Zeqirit në Gostivar, në vendin e quajtur Kreçane, i cili lidhej me pretendimet e mëvonshme rreth rastit.

Edhe pse unë isha person zyrtar i angazhuar në këtë çështje, nuk m’u lejua të merrja pjesë në atë takim.

Qëndrova jashtë vendit ku zhvillohej biseda dhe nuk pata dijeni për përmbajtjen e diskutimeve ndërmjet inspektorëve nga Bugojno dhe Arif Zeqirit.

Fakti që një veprim i tillë hetimor u zhvillua pa praninë time, megjithëse isha pjesë e ekipit hetimor, më krijoi dyshime lidhur me transparencën dhe objektivitetin e procedurës.

Bazuar në zhvillimet e mëvonshme, kur Arif Zeqiri u shndërrua në dëshmitar kryesor kundër Nafi Çegranit, krijova bindjen se ekzistonte mundësia që deklarata e tij të ishte ndikuar ose orientuar nga persona të tjerë.

Unë nuk mund të deklaroj me siguri absolute për përmbajtjen e bisedës që nuk e kam dëgjuar personalisht, por si dëshmitar i rrethanave procedurale konsideroj se mënyra e zhvillimit të këtij takimi kërkon shqyrtim të posaçëm nga organet gjyqësore.

VII. RIKONSTRUKSIONI I NGJARJES DHE PARREGULLSITË E VËREJTURA

Gjatë zhvillimit të veprimeve hetimore, u realizua edhe një rikonstruksion i pretenduar i ngjarjes në disa lokacione, përfshirë zonën pranë kishës në fshatin Balindoll dhe vendin e quajtur Kreçane.

Gjatë këtyre veprimeve kam vërejtur rrethana që më krijuan dyshime profesionale.

Në veçanti, gjatë rikonstruksionit kam konstatuar se disa deklarime të bëra nga personat e pranishëm nuk përputheshin me logjikën e ngjarjes dhe nuk mbështeteshin në elemente konkrete faktike.

Në rastin e Hajrullah Huseinit, pata përshtypjen se ai përsëriste një version të parapërgatitur të ngjarjes dhe jo një përshkrim të bazuar në kujtesën e tij të drejtpërdrejtë.

Gjithashtu, gjatë qëndrimit në Kreçane, vërejta se Arif Zeqiri nuk ishte në gjendje të përcaktonte qartë disa rrethana të rëndësishme, përfshirë vendndodhjen dhe veprimet konkrete që pretendohej se kishin ndodhur.

Këto paqartësi më shtuan bindjen se disa pjesë të hetimit nuk po zhvilloheshin mbi bazën e provave të pavarura, por mbi versione që ishin krijuar më parë.

VIII. PRESIONI INSTITUCIONAL, MBIKËQYRJA NDAJ MEJE DHE PËRPLASJA E MENDIMEVE PROFESIONALE GJATË HETIMIT

Pas zhvillimeve të mësipërme dhe pas shprehjes së dyshimeve të mia lidhur me mënyrën se si po zhvillohej hetimi, vura re një ndryshim në mënyrën e trajtimit tim nga disa struktura zyrtare.

Pas përfundimit të angazhimit tim në këtë rast, pata përshtypjen se isha vendosur nën një lloj mbikëqyrjeje. Vura re se ndiqesha dhe më kërkoheshin shpjegime lidhur me lëvizjet e mia, personat me të cilët kontaktoja dhe takimet që zhvilloja.

Duke qenë se kisha përvojë pune brenda strukturave të sigurisë dhe njihja mënyrat e funksionimit të këtyre institucioneve, këto veprime i perceptova si një formë kontrolli ndaj meje për shkak të qëndrimeve që kisha shprehur lidhur me rastin.

Nuk kam pasur një shpjegim të qartë për arsyen e këtij trajtimi, por e konsiderova të pazakontë që një zyrtar i cili kishte qenë pjesë e hetimit të vihej në një pozitë të tillë vetëm për shkak të mendimit të tij profesional.

1. DEKLARATA E SLLOBODAN STANKOVIQIT DHE QËNDRIMI NDAJ DREJTIMIT TË HETIMIT

Gjatë zhvillimit të veprimeve hetimore, pata një bisedë me zyrtarin e krimeve të rënda pranë strukturave të atëhershme të sigurisë në Shkup, Slobodan Stankoviq.

Gjatë një situate ku shpreha shqetësimet e mia për mënyrën e zhvillimit të hetimit dhe për disa veprime që sipas meje nuk ishin të rregullta, ai më tha në thelb se:

“Ti je inspektor i angazhuar, por rastin e udhëheqin ata nga Bosnja dhe duhet të ndiqni mënyrën se si ata e drejtojnë.”

Kjo deklaratë, nëse paraqitet dhe konfirmohet para organit gjyqësor, përbën një rrethanë që duhet të vlerësohet për të kuptuar nëse ekzistonte një ndikim i jashtëm mbi mënyrën e zhvillimit të hetimit.

Për mua, si zyrtar hetues, ishte e papranueshme që një hetim penal të mos drejtohej vetëm mbi bazën e provave dhe metodave profesionale, por të ndikohej nga qëndrime paraprake ose udhëzime të jashtme.

1. BINDJA IME PROFESIONALE LIDHUR ME PAFAJËSINË E NAFI ÇEGRANIT

Pas shqyrtimit të të gjitha rrethanave që kam parë personalisht gjatë angazhimit tim në këtë rast, kam krijuar bindjen time profesionale se:

Nafi Çegrani nuk kishte lidhje të provuar me zhdukjen e Melihë Deliqit.

Nuk kam parë asnjë provë të drejtpërdrejtë që ta lidhte atë me kryerjen e veprës penale.

Deklaratat e personave që e përfshinë atë në rast ishin kontradiktore dhe ndryshuan gjatë procesit.

Nafi Çegrani nuk e pranoi asnjëherë fajësinë dhe vazhdimisht ka deklaruar se akuzat ndaj tij ishin të pavërteta.

Mungesa e një ballafaqimi ndërmjet personave të përfshirë dhe moslejimi i marrjes së drejtpërdrejtë të deklaratës së Nafi Çegranit përbën një mangësi serioze procedurale.

Nga përvoja ime si inspektor, vlerësoj se hetimi nuk duhet të udhëhiqet nga një përfundim i paracaktuar, por nga kërkimi objektiv i së vërtetës, duke shqyrtuar si provat fajësuese ashtu edhe ato shfajësuese.

Në këtë rast, sipas bindjes sime, janë anashkaluar rrethana të rëndësishme që mund të çonin në një përfundim tjetër.

1. MOSPËRFSHIRJA IME SI DËSHMITAR NË PROCEDURËN GJYQËSORE NË ZENICË

Pavarësisht faktit se kam qenë person zyrtar i angazhuar në fazat hetimore të këtij rasti dhe kam pasur njohuri të drejtpërdrejta mbi disa rrethana të rëndësishme, nuk jam thirrur asnjëherë si dëshmitar gjatë procedurës gjyqësore në Gjykatën e Qarkut në Zenicë.

Këtë e konsideroj një mangësi të rëndësishme të procesit, sepse dëshmia ime do të mund të ndihmonte gjykatën në:

vlerësimin e mënyrës së marrjes së deklaratave;

kuptimin e ndryshimeve ndërmjet versioneve të dëshmitarëve;

vlerësimin e ligjshmërisë së veprimeve hetimore;

shqyrtimin e mundësisë që hetimi të ishte orientuar në një drejtim të gabuar.

Nëse do të isha dëgjuar nga gjykata, do të kisha paraqitur të gjitha rrethanat që i konsideroja të rëndësishme për një vendim të drejtë dhe të ligjshëm.

XII. Kërkesa zyrtare për rishqyrtim të rastit dhe rëndësia e deklaratës si provë e re

Në këtë pjesë do të përfshihen:

kërkesa që Boškoski të dëgjohet si dëshmitar;

kërkesa për thirrjen e ish-inspektorëve;

përdorimi i deklaratës para gjykatave vendore dhe Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut;

përfundimi juridik i deklaratës.

Epilogu i pambaruar

… Ky epilog nuk është fundi. Është  një thirrje për kujtesë, për të mos harruar kurrë se sa e hollë dhe e brishtë mund të jetë e drejta kur në duart e saj futen gishtat e politikës dhe intrigave. Është historia e një njeriu që përpiqet të mbajë gjallë virtytet morale në një kohë kur ato ishin të shtypura me rëndësi dhe dhunë. Në këtë epilog të pambaruar, qëndron gjithashtu edhe një mesazh patriotik i fortë: se përtej torturave dhe padrejtësive, shpirtit njerëzor nuk mund t’i merret dëshira për liri, për drejtësi dhe për një atdhe ku njeriu të mos jetë kurrë më viktimë e intrigave politike dhe të padrejtësisë  ndaj njeriut të drejtë që bën një shtet në Emër të Popullit apo ligjeve totalitare ku mbrojnë inskenimet të një stili të egër stalinist . Dhe,  dallgët e jetës do t’ju shpjerë larg, si deti me dallgët e veta të trazuara, me shumë batica dhe zbatica – herë do të ngjiteni lart, do të ndiheni të fuqishëm, ndoshta edhe do të mendoni se e keni pushtuar botën. Por kur të vijë ai çast – kur duart t’i keni lart më shumë se ç’keni ëndërruar, kur emri juaj të peshojë dhe hapat tuaj të jehojnë si nëpër male – kujtohuni nga keni ardhur! Madje   nëse kemi fjalën, librin dhe njëri-tjetrin – atëherë kemi gjithçka. Dhe për këtë, ndihemi të bekuar. Koha në të cilën jetova ishte e mbushur me dy botë të mëdha që përplaseshin si kontinente: lindja me retorikën e saj të barazisë së detyruar, dhe perëndimi me premtimin e lirisë së individualizuar. Mes tyre, globalizmat e rinj zgjateshin si hije të padukshme mbi popujt e vegjël, duke i përfshirë në lojëra të mëdha ku ata nuk kishin asnjë zë. Një mëngjes korriku, ndërsa dielli sapo kishte filluar të përflakte me zjarrin e tij muret e ftohta të burgut, pashë diçka që s’e kisha parë prej vitesh — një rreze të pastër që depërtoi përmes dritares së ngushtë me hekur. Ishte një prekje e butë e dritës mbi fytyrën time, e cila më ktheu në kujtesë lartësitë e Sharrit, ku kisha ecur dikur mes erës dhe barit të thatë të verës. Aty, në një nga ato shëtitjet e rralla në oborr, takova Marko Laçkën — një burrë i kalitur, ish-oficer, me shikim të mprehtë dhe duar të forta, që nuk e kishte humbur ende shtatin krenar. Ai ishte një njeri që fliste pak, por çdo fjalë e tij peshonte sa një gur mali. Më tregoi për netët e tij të gjata si hije nëpër bjeshkët e Sharrit, duke kaluar kufijtë me heshtjen e një ujku të plagosur. Më vonë, shumë vite pas atyre ditëve, unë e kuptova se fati i njeriut-diversant ishte gjithnjë një rrugë e mbështjellë me mjegull, ku çdo hap mund të të nxirrte para një hije të njohur — ndonjëherë mik, ndonjëherë armik. Ata që ecnin përballë ujqërve të natës e dinin mirë se nuk ishin vetëm udhëtarë; ishin hije të gjalla që lëviznin mes grykave të malit, aty ku gjuha e erës përzihej me rënkimin e tokës së shkelur nga patrullat. Ujqërit vinin e shkonin nëpër ato gryka si një rit i përhershëm. Disa mbanin fytyra të maskuara nga mirësia e rreme, të tjerë nuk fshihnin dot dhëmbët e tyre. Diversanti, në atë rrugë pa kthim, kishte vetëm një armë: vigjilencën. 

Epilogu i pambaruar

Por njeriu nuk matet vetëm me vitet që ka jetuar, as me plagët që ka mbajtur mbi shpinë. Ai matet me atë që ka ruajtur brenda vetes kur gjithçka rreth tij është përpjekur t’ia marrë shpresën.

Në errësirën e qelive, në heshtjen e netëve të gjata dhe në përballjen me padrejtësinë, kuptova se liria nuk është vetëm një derë që hapet dhe një mur që rrëzohet. Liria është një gjendje e shpirtit. Është aftësia për të mos e humbur të vërtetën edhe kur të gjithë përpiqen të të bindin se ajo nuk ekziston.

Vitet më mësuan se njeriu mund të privohet nga shumë gjëra: nga lëvizja, nga zëri, nga mundësia për t’u mbrojtur në mënyrë të drejtë. Por nëse ai ruan kujtesën, dinjitetin dhe besimin te drejtësia, atëherë ende nuk është mposhtur.

Kam parë njerëz që ndryshuan fytyrë sipas erës së kohës. Kam parë miq që heshtën nga frika dhe kundërshtarë që një ditë e kuptuan peshën e padrejtësisë. Koha është gjykatësi më i madh i historisë. Ajo nxjerr në dritë ato që njerëzit përpiqen t’i fshehin nën pluhurin e viteve.

Deklarata e atyre që më njohën, dëshmitë e atyre që patën guximin të flasin dhe dokumentet që mbetën pas shumë vitesh heshtjeje, janë pjesë e një mozaiku që kërkon vetëm një gjë: të dëgjohet e vërteta.

Nuk kërkoj hakmarrje ndaj askujt. Drejtësia nuk është hakmarrje. Drejtësia është kthimi i së vërtetës në vendin e saj. Është pranimi se një njeri mund të gabojë, një sistem mund të dështojë dhe një institucion mund të humbasë rrugën, por shoqëria ka detyrimin moral që të korrigjojë padrejtësinë kur ajo zbulohet.

Historia ime nuk është vetëm historia e një individi. Është historia e shumë njerëzve që në periudha të vështira u gjendën përballë fuqive më të mëdha se vetja. Është historia e atyre që nuk patën zë, por që mbajtën brenda vetes një britmë të heshtur për drejtësi.

Në fund, njeriu nuk lë pas vetëm pasurinë, emrin apo lavdinë. Ai lë gjurmën e sjelljes së tij ndaj së vërtetës dhe ndaj njerëzve të tjerë. Sepse një ditë, kur gjithçka tjetër harrohet, mbetet vetëm pyetja:

A qëndrove në anën e së drejtës kur ishte më e vështira për ta bërë këtë?

Unë besoj se çdo brez ka detyrën të mësojë nga gabimet e të kaluarës. Sepse një shoqëri që harron padrejtësitë e saj, rrezikon t’i përsërisë ato. Një popull që ruan kujtesën, ruan edhe shpresën.

Sharri mbetet aty, me majat e tij të heshtura, duke dëshmuar kalimin e brezave. Erërat ndryshojnë, stinët ndërrohen, njerëzit vijnë dhe ikin, por gurët e maleve mbajnë kujtime që nuk fshihen lehtë.

Dhe unë vazhdoj rrugën time jo me urrejtje, por me bindjen se e vërteta ka kohën e saj. Ndonjëherë ajo vonohet, ndonjëherë ecën ngadalë, por kur del në dritë, nuk ka më nevojë për zë të lartë.

Sepse e vërteta nuk kërkon hakmarrje.

Ajo kërkon vetëm të njihet.

Çegran, 1999–2025

Fati i një Drajfusi shqiptar 

Nga  Nafi  Çegrani 

Në këtë tokë ku buka ndahej me fisnikëri dhe heshtja mbahej me durim, nisi rruga ime. Një rrugë që nuk do të ishte vetëm udhëtim i një jete njerëzore, por një përballje e vazhdueshme mes fjalës dhe heshtjes, mes së vërtetës dhe frikës, mes dëshirës për liri dhe mureve të ngritura nga koha.

Jeta ime u ndërtua mbi tri shtylla që do të mbeteshin udhërrëfyese deri në fund: fjala, lufta dhe liria. Fjala si dëshmi e ekzistencës, lufta si përballje me padrejtësinë dhe liria si ëndrra më e shtrenjtë e një njeriu që nuk pranon të jetojë i përkulur.

Kujtimet e fëmijërisë më vijnë sot si burime mali — të ftohta, të pastra dhe të kristalta. Ato mbajnë freskinë e një kohe kur shpirti ishte ende i paprekur nga dyshimet, nga frikërat dhe nga heshtjet e rënda që më vonë do të njihja në botën e të rriturve.

Ishte një kohë kur çdo gjë kishte një kuptim të veçantë. Një fjalë e thënë nga një plak kishte peshën e një libri. Një këngë e vjetër e një gjysheje mbante brenda saj historinë e një familjeje dhe të një populli. Një rrëfim i treguar pranë oxhakut nuk ishte thjesht kujtim; ishte një amanet që kalonte nga një brez në tjetrin.

Nëna më mësoi fuqinë e fjalës. Jo vetëm të flisja, por ta ndieja atë. Më mësoi se fjala nuk është vetëm zë; është shpirt, është përgjegjësi, është gjurmë që lë njeriu pas vetes. Nga ajo mësova se një fjalë e thënë me zemër mund të jetë më e fuqishme se një zë i ngritur me dhunë.

Babai më mësoi të qëndroja drejt. Më mësoi se njeriu duhet ta ruajë dinjitetin edhe atëherë kur era fryn kundër tij, kur padrejtësia përpiqet të quajë faj atë që është e drejtë dhe kur heshtja duket më e sigurt se fjala.

Fshati ishte shkolla ime e parë. Jo shkolla me banka druri, dërrasë të zezë dhe libra të shkruar, por shkolla e jetës. Ishte shkolla e zërit të plakut që tregonte historitë e të parëve, e gjyshes që natën i thurte këngët me mall e vajtime të heshtura, e gojëdhënave që kalonin nga pragu në prag si letra të pashkruara të kujtesës.

Aty e dëgjova për herë të parë fjalën “atdhe”.

Por atdheu për mua nuk ishte një nocion gjeografik. Nuk ishte vetëm një kufi në hartë. Ishte një ndjenjë që lindte në zemrat e njerëzve, një mall që shfaqej në sytë e të moshuarve, një dhimbje e heshtur që shpesh drejtohej përtej kufirit.

“Atdheu” ishte një fjalë që thuhej me një përzierje të çuditshme krenarie dhe trishtimi. Ishte një fjalë që mbante brenda vetes kujtime të humbura, toka të lëna pas, emra njerëzish që nuk harroheshin dhe ëndrra brezash që prisnin një ditë më të mirë.

Në atë fshat, çdo gjë kishte kuptim të dyfishtë.

Fjala ishte njëkohësisht shpresë dhe rrezik. Ajo mund të hapte dyer, por edhe të sillte pasoja. Buka ishte ushqim, por ishte edhe simbol i nderit dhe i mikpritjes. Heshtja ishte mbrojtje, por ishte edhe një protestë e padukshme ndaj padrejtësive që nuk mund të thuheshin hapur.

Ne mësuam të mos flisnim shumë. Por ajo që nuk thuhej, jetonte thellë brenda nesh.

Kjo ishte gjuha ime e parë: gjuha e heshtjes me kuptim. Gjuha e fjalëve të pathëna që bartnin peshën e një identiteti të rrezikuar. Gjuha e njerëzve që ruanin jo vetëm kujtimet e tyre, por edhe një mënyrë të të qenit shqiptar në një kohë kur kjo shpesh kërkonte guxim.

Dhe kështu nisi jeta ime.

Jo thjesht si historia e një individi, por si një fije e hollë në një qilim të madh që ishte endur prej shekujsh. Një qilim me ngjyrat e tokës, të vuajtjes, të qëndresës dhe të shpresës shqiptare.

Më vonë do të kuptoja se rruga ime nuk do të ishte e zakonshme. Do të njihja padrejtësinë, do të përballesha me akuza, me heshtje të imponuara dhe me peshën e një sistemi që shpesh kërkonte ta thyente njeriun përpara se ta dënonte.

Por ajo që më ishte dhënë në fëmijëri — fjala, kujtesa dhe dinjiteti — do të bëhej mburoja ime.

Sepse njeriu mund të humbasë shumë gjëra në jetë: pasurinë, vendin, qetësinë, madje edhe lirinë për një kohë.

Por nëse ruan fjalën dhe ndërgjegjen, ai nuk është i mundur plotësisht.

Kjo ishte rruga ime.

Rruga e një njeriu që u përpoq të mbetej i lirë edhe kur liria dukej e pamundur.

Rruga e një shqiptari që kërkoi drejtësi në një kohë kur drejtësia ishte bërë një fjalë e rrezikshme.

Rruga e një Drajfusi shqiptar.

Dinjiteti dhe zhgënjimi

Unë nuk shkruaj për hakmarrje.

Shkruaj për të mos harruar.

Sepse kujtesa është mburoja e vetme e njeriut të vuajtur përballë harresës, asaj harrese që shpesh u fal amnisti atyre që kanë lënduar, shpifur dhe janë fshehur pas maskave të ndryshme të moralit e të atdhetarizmit, ndërsa jetën e kanë ndërtuar mbi dhimbjen e të tjerëve.

Fjala ime nuk lind nga urrejtja. Ajo lind nga nevoja për të dëshmuar. Sepse ka plagë që nuk kërkojnë hakmarrje, por kërkojnë dritë. Ka histori që nuk duan të ringjallin armiqësinë, por kërkojnë të mos varrosen në heshtje.

Jam bir burgu.

Jo sepse e zgjodha atë rrugë, por sepse zgjodha të mos e dorëzoj dinjitetin tim. Kam njohur errësirën e qelive ku drita dukej si një kujtim i largët. Kam parë se si njeriu mund të mbetet gjallë vetëm nga një fije shprese, e ngjashme me një bar të vogël që çan betonin dhe kërkon diellin.

Kam njohur heshtjen që të shurdhon dhe heshtjen që të ther nga brenda. Kam njohur muret që nuk flasin me gojë, por që mbajnë brenda tyre mijëra rrëfime njerëzish të thyer. Në ato mure pashë sytë e atyre që kishin kaluar të njëjtën rrugë si unë, njerëz që u dënuan jo vetëm për veprimet e tyre, por për mendimet, bindjet dhe dëshirën për të qenë të lirë.

Por sot, kur jam jashtë atyre mureve, fjala ime nuk i përket më vetëm vetes.

Ajo i përket nënës sime.

Asaj gruaje që nuk u përkul para fatit, por që mbajti mbi shpatulla dhimbjen time. Ajo e jetoi vuajtjen time si një plagë të sajën. Ajo nuk u thye nga varfëria, por u plagos nga malli, pritja dhe padrejtësia.

Ajo është një nga dëshmitaret e heshtura të asaj kohe. Asaj i përket një pjesë e kësaj historie, sepse shpesh nënat vuajnë më shumë se ata që mbajnë prangat.

Fjala ime u përket edhe atyre që nuk patën mundësi të flisnin. Atyre që mbetën pa zë në qeli, në gjyqe të montuara, në dosje të fshehura dhe në kujtime që askush nuk donte t’i dëgjonte.

Unë nuk jam vetëm një njeri që vuajti.

Jam dëshmitar i një kohe.

Që nga viti 1981, jeta ime mori një drejtim tjetër. Ajo u kthye në një udhëtim përmes errësirës së burgjeve jugosllave, nëpër korridore ku koha nuk matej me ditë e muaj, por me rrahje zemre dhe me durim.

Atje ku njeriu nuk thirrej më me emër, por me numër.

Atje ku një fjalë e thënë gabim mund të bëhej dëshmi kundër teje dhe një mendim i lirë mund të shndërrohej në akuzë.

Nuk isha fajtor për atë që më akuzuan. Por u trajtova si fajtor sepse duhej krijuar një shembull. Një njeri mbi të cilin të tjerët të mësonin frikën.

Faji im ishte se nuk u përkula.

Faji im ishte se nuk pranova ta bëja ndërgjegjen time vegël të një sistemi.

Faji im ishte se besoja se njeriu ka të drejtë të ëndërrojë për liri.

Në qelinë time mësova më shumë për njeriun sesa në shumë vite të jetës jashtë saj. Mësova se vetmia mund të të shkatërrojë, por mund edhe të të forcojë. Mësova se dhimbja, kur përballohet me dinjitet, mund ta pastrojë shpirtin.

Aty, në heshtjen e burgut, fytyra që më shfaqej më shpesh ishte ajo e nënës.

Një nënë që më kishte rritur me mund, që kishte sakrifikuar gjithçka për shkollimin dhe jetën time. Një nënë që e pagoi me shpirt çmimin e vuajtjes sime.

Disa plagë nuk mbyllen kurrë.

Ato vetëm mësojmë t’i mbajmë me qetësi.

Pas burgut erdhi një lloj tjetër lirie.

Një liri jo më pak e vështirë.

Sepse dalja nga qelia nuk do të thotë gjithmonë se njeriu është plotësisht i lirë. Ka edhe burgje të kujtesës, të paragjykimit, të shpifjeve dhe të përpjekjeve për ta heshtur të vërtetën.

Disa nga ata që dikur kishin pushtetin për të dënuar, sot shfaqen me forma të tjera. Disa me fjalë të bukura, disa me role të reja, disa duke u paraqitur si mbrojtës të vlerave që dikur i mohuan.

Por koha ka një forcë të madhe: ajo zbulon.

Ajo i ndan maskat nga fytyrat.

Unë kam mësuar të ec me kujdes. Jo nga frika, por nga mençuria që sjell përvoja. Nuk jam më ai njeri i ri i vitit 1981, por as ai që donin të më shndërronin.

Jam një njeri që ka kaluar përmes errësirës dhe ka mësuar ta çmojë dritën.

Në burgun e Zenicës, në Bosnje, në atë dhomë të vogël ku heshtja dukej më e madhe se hapësira, ekzistonte vetëm një dritë e dobët.

Një poç i vjetër i mbrojtur nga rrjeta e çeliktë.

Ajo dritë nuk ishte vetëm ndriçim.

Ishte shpresë.

Nën atë dritë të zbehtë, mes faqeve të zverdhura të librave të vjetër, unë kërkoja kuptimin e vuajtjes. Kujtoja njerëzit që kishin kaluar përmes sakrificave më të mëdha. Kujtoja ata që kishin zgjedhur nderin përballë nënshtrimit.

I ndjeja pranë vetes si shpirtra që më jepnin forcë.

Si Promethe, që edhe në pranga ruajti zjarrin e tij.

Aty kuptova se liria më e madhe nuk është vetëm të ecësh pa pengesa.

Liria më e madhe është të mbetesh pronar i vullnetit dhe ndërgjegjes sate.

Vullneti është forca që të çon përpara kur çdo gjë tjetër duket e pamundur.

Ndërgjegjja është busulla që të mban njeri kur bota të shtyn të bëhesh diçka tjetër.

Kur këto dy forca bashkohen, njeriu nuk bëhet rob i frikës.

Ai bëhet zot i vetes.

Sot nuk kërkoj mëshirë.

Nuk kërkoj duartrokitje.

Kërkoj vetëm të mos na e vjedhin të vërtetën.

Sepse ai që ka kaluar errësirën e di vlerën e dritës.

Ai që ka njohur heshtjen e di peshën e fjalës.

Dhe ai që ka mbajtur prangat e padrejtësisë e di se liria nuk është dhuratë.

Është përgjegjësi.

Prandaj do të vazhdoj të shkruaj.

Jo si viktimë.

Por si dëshmitar.

Jo për të hapur plagë.

Por për të mos lejuar që plagët të fshihen.

Sepse heshtja nuk është gjithmonë paqe.

Ndonjëherë heshtja është varri i së vërtetës.

 

Po më del para syve i gjithë udhëtimi…

Haxhi Sulë Muja. Emër që vetë tingëllon si betim. Nga Çamëria, nga Preveza, Arta, Gumenica e Janina… i dëbuar, por pa e ulur kurrë kokën. Dhe pastaj ai kalvar: shpërngulja nga Sejdoli nga zullumi serbo-sllav e çetnik. Karvani që ecën male e kodra bri Korabit, Gryka e Vracës, zig-zaget e Gështenjave të Reçanit, monopatet e gjyshit buzë Vardarit. Deri te ajo copë rrugë e ngushtë me kaçuba te Sinan Dragaliut.

Dhe aty, buzë ujit të freskët, u ndalën. Gurët u bënë shtëpi, uji u bë mulli. “Uji i katundit”.
E pastaj fjala e plakut Xhela: “Çe ngrënë?” Dhe nga ajo pyetje lindi emri. Çegran. Fushë për të mbjellë, tokë pjellore buzë Vardarit. Nga mërgimi lindi vendbanimi.

Dhe nga aty doli ai. Teki Rexha. Trashëgimi i drejtpërdrejtë i gjyshit Haxhi Sulës.
Nuk ishte hajdut. Ishte burrë pa hile dhe trini. Robin Hudi ynë i Çegranit. Atyre që trokisnin në derë nga halli, ai nuk u thoshte “s’kam”. U hapte sofrën, u hapte derën, u hapte zemrën.

Kjo është baza e një romani të madh. Sepse këtu ke të gjitha:
1. Rrënjët: Çamëria. Dëbimi. Humbja dhe fillimi nga zero.
2. Udha: Kalimi i maleve, i grykave, i Vardarit. Një eksod i vërtetë.
3. Vendosja: Si ngrihet një fshat nga një mulli dhe një fjalë. “Çe ngrënë”.
4. Legjenda: Teki Rexha. Misioni i gjyshit që kalon tek nipi. Të ndihmosh të pafuqishmin.

Stili që po kërkon përshtatet për mrekulli këtu. I ashpër si Sholohovi kur përshkruan dëbimin dhe dimrin e Korabit. I shkurtër dhe i fortë si Hemingway kur Teki del natën për t’i ndihmuar dikujt. Dhe i gjerë si Tagora kur flet për Vardarin, për tokën, për bajrakun.

Ikën udhë e pa udhë.
Lanë pas kulla me gurë të artë, të mbjella me ullinj shekullorë dhe fusha me luledielli që përkuleshin nga dielli.
Lanë pas edhe varret. Të djegura, të shkreta. Eshtrat e të parëve të tyre çamë mbetën pa Fatiha, pa kujtues.

U nisën me plan, gra e fëmijë, pleq të thyer e të lodhur. Nuk e dinin as vetë se në cilin meridian të Ballkanit do t’i hidhte Zoti. Nuk e dinin ku i priste vdekja dhe ku jeta.
E dinin vetëm një gjë: duhej të ecin. Sepse pas ishte ferr dhe përpara ishte stuhia.

“Udhët dhe stuhia” përballë. Për të mbetur gjallë.

…Sepse mbijetesa e një populli të pandalshëm e të syrgjynosur nuk nuk zgjedh shtigje  pranie ose të padukshme, e në dejtë e gjakut rrjedh vrrullshëm shpresa për mbijetesë…

Nata u nda më dysh.
Nga Çamëria u ngrit një re e kuqe. Nuk ishte agim. Ishte zjarr.
Bandat e Zervës hynë me këpucë të përgjakura nëpër oborre. Thyen dyer, dogjën kulla, prenë ullinj që kishin parë shtatë breza.

Haxhi Sulë Muja nuk foli shumë atë natë. Mblodhi gruan, fëmijët, armën dhe një thes mielli.
Para se të dilte nga dera, u kthye. Puthi pragun e gurit. Puthi dheun.
Te varri i babait nuk arriti të shkonte. Ishte djegur bashkë me të.

U nisën udhë e pa udhë.
Plan, gra me fëmijë në krah, pleq që tërhiqeshin zvarrë mbi bastunë.
Pas tyre mbetën ullishtat, luledielli, dhe varret e djegura.
Përpara i priste vetëm një fjalë: mbijetesë.

Ecnin kur hëna i ndiqte. Ecnin kur stuhia u zbriste në ballë.
Kaluan Korabin me këmbë të përgjakura. U ulën në Grykën e Vracës për të pirë ujë me pëllëmbë.
Nuk pyetën ku po shkonin. Pyetën vetëm: “A jemi gjallë ende?”

Dhe ishin. Sepse ky popull nuk njeh fund. Njoh vetëm udhë.

Këtu e mbyllim kapitullin e parë. Me ikjen. Me humbjen.

Kapitulli 2 mund të jetë “Korabi dhe Gryka”. Aty hyjnë rrëfimet e natës në bjeshkë, uria, frika, por edhe besa mes njëri-tjetrit. Plaku që jep bukën e fundit. Nëna që ia mbështjell fëmijën me shaminë e saj.

Një burrë. Vetëm. Me trastë mbi supe dhe bastunin në dorë. Po ecën në një udhë me pluhur, mes maleve që i kanë parë shekujt. Sipër tij një shqiponjë. Qielli stuhi, re të kuqe dhe të arta. Kjo është pikërisht ajo që na tregove: ecja pa hile përballë stuhive të kohës.
Nuk ka fytyrë, sepse ai burrë mund të jetë Haxhi Sula, mund të jetë Teki Rexha, mund të jetë çdo shqiptar i syrgjynosur.

Udha është e gjatë mes shekujv e dhe kujtesës së thekur…!
“Njé udhëtim për të kuptuar thellësisht jetën dhe mbijetesën, ku njeriu ka çfarë të tregon historinë e qëndresës shqiptare përballë stuhive dhe uraganeve të shekujve, për fatin tragjik njerëzor që simbolizon qënien dhe sakrificën e gjithë kombi shqiptarë në këtë cep të Ballkanit.”

Ullinjtë shekullorë të Haxhi Sulë Mujës u bënë hi. Kulla e gurit që e kishte ndërtuar gjyshi u drodh dhe u rrëzua. Era mbante erën e barutit dhe të gjakut.

“Çohu!” i tha gruaja. Zëri i saj ishte i ulët, por i prerë si thikë.
Fëmijët flinin ende. Nuk e dinin që shtëpia e tyre po digjej për herë të fundit.

Haxhi Sula mori pushkën, një thes mielli, dhe një copë bukë misri. Te dera u ndal. U ul në gjunjë. Puthi pragun.
“Na fal, o shtëpi. Na fal, o dhe.”

Pas tij, nëpër fshat, ushtarët e Zervës bërtisnin. Thyenin dyer. Digjnin varre.
Varri i babait të tij ishte një nga të parët që mori flakë.

Nuk pati kohë për vaj. Nuk pati kohë për mallkim.
Pati kohë vetëm për një gjë: ikjen.

Dhe u nisën.
Plan, gra me fëmijë në shpinë, pleq që mbështeteshin te njëri-tjetri.
Një karvan i tërë dhimbje që ecte në errësirë, pa ditur se ku po shkonte.
E dinin vetëm se pas ishte vdekja. Përpara ishte Zoti dhe stuhia.

Në agim, kur dolën në bjeshkë, u kthyen për herë të fundit pas.
Çamëria digjej.
Luledielli ishin shkrumb.
Dhe mbi të gjitha, heshtja. Një heshtje që të shponte veshët më keq se të shtënat.

Haxhi Sula ngriti kokën. Në qiell kaloi një shqiponjë. E vetme.
“Ecni,” tha ai. “Sa të kemi këmbë, ecim. Sa të kemi besë, jetojmë.”

Pas tre muajsh ecje, me këmbë të çara dhe zemra të ngrira, karvani u ndal.
I lodhur. I thyer. Por gjallë.

U vendosën në një fshat të vogël malor. I thanë Sejdol.
Emrin ia dha Sejtini, stërnipi i familjes suljote çame. Ai ishte i pari që nguli shkopin në atë dhe tha: “Këtu ndalemi. Këtu marrim frymë.”

Bënë kasolle me gurë dhe çati me dru. Haxhi Sula gjeti një burim dhe e ktheu në ujë për të gjithë.
Për herë të parë pas kaq kohe, fëmijët qeshën. Gratë mbollën misër.
Menduan se stuhia kishte mbaruar.

Por nuk kishte mbaruar.

Sejdoli ishte i pambrojtur. I hapur.
Dhe në Lurë e Lumë, nëpër fshatrat e Mirditës, u përhap fjala: erdhën të huaj. Erdhën çamë.

Erdhën edhe bandat. Serbo-sllave. Me sy të kuq e me duar të pista.
Hynin natën. Digjnin. Plaçkitnin. Kërdinë.
Nuk pyesnin për pleq, për gra, për fëmijë. Pyesnin vetëm: “Ku është ari? Ku është buka?”

Një natë, flaka u ngrit përsëri.
Jo si në Çamëri. Më e shpejtë. Më e egër.

Haxhi Sula doli në prag me pushkë në dorë.
“Jemi syrgjynë,” u tha. “S’kemi gjë. Lërini fëmijët.”
Por ata qeshën. Dhe hodhën pishtarin.

Atë natë Sejdoli u bë hi për herë të dytë në jetën e tyre.
Dhe përsëri u nisën.
Me më pak gjëra, me më shumë plagë dhe  emir i kujtimieve.
Dhe përsëri karvani. Më i vogël. Më i heshtur.
Me gra që mbanin në shpinë jo vetëm fëmijët, por edhe gurin e shtëpisë së djegur.

U nisën drejt veriut. Drejt maleve të mëdha.
Korabi qëndronte përpara si mur. I bardhë. I ashpër. I pandjeshëm.

Dëbora u binte në fytyrë si gjilpëra.
Pleqit u ngrin këmbët. Një fëmijë ra dhe nuk u ngrit më. E mbuluan me gurë dhe ecën.
Nuk pati vajtim. Nuk kishte kohë. Stuhia nuk pret.

Haxhi Sula ecte i pari. Çdo dhjetë hapa kthehej pas.
“Jemi këtu,” u thërriste. “Mos u ndalni. Kush ndalet, e merr ngrica.”

Natën flinin nën qiell. Me zjarr të vogël. Me bukë të thatë.
Bisedat ishin të pakta. Vetëm lutje. Vetëm emra të vdekurish.

Dhe pastaj erdhi Gryka e Vracës.
E ngushtë. E errët. Uji i Vardarit ulërinte poshtë si bishë.
Një hap i gabuar dhe mbaronte gjithçka.

Atëherë ndodhi mrekullia e parë pas kaq vuajtje.
Një plak, që tri ditë s’kishte ngrënë, gjeti në një shpellë pak misër të harruar.
E ndau me të gjithë. Një grusht për frymë.
“Ky është Zoti,” tha. “Na ka parë.”

Dolën nga gryka me rroba të grisura dhe me shpirt të ri.
Përpara shtrihej fusha. Dhe larg, larg, shkëlqente uji.

***

Vardari. Lumi i madh. I ftohtë. I pastër.
Karvani u gjunjëzua në brigje dhe piu me pëllëmbë.
Për herë të parë pas muajsh, uji nuk kishte shije gjaku.

Ecnin tani përgjatë lumit. Nëpër gështenjat e Reçanit. Nëpër monopatet e gjyshit.
Deri sa arritën te një copë rrugë e ngushtë. Me kaçuba mullaze.
Pronë e Sinan Dragaliut.

Dhe aty ishte ai. Një burim që dilte nga guri. I ftohtë si akulli. I ëmbël si drita.

“Ndalu,” tha Haxhi Sula.
Ngriti dorën. Karvani u ndal.

Bënë shtëpi me gurë. Bënë mulli me ujin e atij burimi.
Vendi mori emër: “Uji i katundit”.

Një ditë erdhi plaku Xhela. Shikoi fushën, shikoi ujin, shikoi njerëzit e lodhur.
Dhe tha me zërin e tij të ngjirur:
“Çe ngrënë, more njerëz? Këtu ka tokë. Këtu ka bukë. Këtu rri.”

Dhe nga “Çe ngrënë” lindi Çegrani.

Nga vdekja, te jeta.

Tani toka është. Shtëpia është.
Mungon vetëm ai. Trashëgimtari.

Lindjen e Teki  Rexhës, nipit të Sulë Mujës. Me misionin e gjyshit që do ec Udhëve që të shpien kah drita e shpresës, ngadhnjimit,. Por edhe zhgënjimit, sepse jet aka baticat dhe zbaticat e saja, ku nuk dine njeriu se kah e hudhin dallgët e trazuara me stuhi…

Kaluan vite.
“Uji i katundit” u bë Çegran. Shtëpitë u shtuan. Mulli ra e u ngrit. Fëmijë lindën mbi dhe që njëherë ishte i huaj.

Por malet rreth e rrotull nuk ndryshuan.
Korabi ende i bardhë. Gështenjat e Reçanit ende të heshtura. Gryka e Vracës ende e ftohtë.

Ato i panë të gjithë.
I panë kur erdhën me këmbë të përgjakura.
I panë kur varrosën të vdekurit e parë pa imam.
I panë kur Haxhi Sula në mbrëmje dilte vetëm në livadh dhe fliste me yjet, duke kërkuar Çamërinë.

Malet nuk u përgjigjën.
Vetëm jehona u kthente fjalët.
Sepse ato janë dëshmitarë shekullorë. Ruajnë histori që njerëzit i harrojnë.

Meditim:
Çfarë di një mal?
Di emrin e çdo plaku që ka kaluar duke u mbështetur te bastuni.
Di ku është varrosur një fëmijë pa gurë në kokë.
Di ku ka rënë gjaku dhe ku ka mbirë bari.
Dhe hesht. Sepse heshtja është mënyra e vetme që dhimbja të mos shpërthejë.

Në një natë dimri, shumë vite më vonë, lindi një djalë në shtëpinë me gurë buzë Vardarit.
Ia vunë emrin Teki.
Tek Rexha.

Nuk qau shumë kur lindi. Shikoi drejt dritares, drejt maleve.
Si të thoshte: “E di ku jam.”

Haxhi Sula, tashmë plak me mjekër të bardhë, e mori në krahë.
E çoi te burimi. E lau me ujin e ftohtë.
Dhe i pëshpëriti në vesh, që vetëm mali ta dëgjonte:

“Bir, ty të ka rënë hise një mision. Jo të mbledhësh pasuri. Jo të bëhesh bej.
Ty të ka rënë hise të jesh derë e hapur. Të jesh bukë e ndarë.
Të jesh Robin Hudi i këtij vendi. Sepse gjaku ynë nuk harron hallin e tjetrit.”

Dhe Teki u rrit.
U rrit mes atyre maleve që nuk flasin.
Por që çdo mbrëmje i pëshpërisnin: “Mos harro nga ke ardhur. Mos harro kë ke lënë pas.”

Kur dikush trokiste natën, i uritur, i zhveshur, i syrgjynosur si dikur gjyshi…
Teki nuk pyeste nga ishte.
Hap te derën.
Sepse në dejet e tij rridhte uji i Çamërisë, pluhuri i Korabit, dhe besa e Sejdolit.

Teki Rexha u rrit. U bë burrë !
…Njeriu që populli e thërriste me gjysmë zëri: Robin Hudi ynë.

Nuk kishte kështjellë. Kishte një shtëpi guri buzë Vardarit.
Nuk kishte ushtarë. Kishte dy duar dhe një zemër që s’mbyllej kurrë.

Jeta e tij ishte rrëmujë.
Sepse koha e tij ishte rrëmujë.

Një natë trokiste një grua me tri fëmijë. I kishin djegur kasollen në kodër.
Teki ua hapi derën. U dha bukë, u dha batanije, u dha fjalë: “Fjeni këtu sa të ngriheni.”

Një tjetër natë erdhi një plak. I kishin marrë qetë në pazar.
Teki doli pa u parë. U kthye në agim me dy qe dhe një thes mielli.
Nuk tha ku i gjeti. Nuk pyeti njeri.

Dhe kështu, një nga një.
Hallexhinj. Varfanjakë. Të syrgjynosur si gjyshi i tij.
Të gjithë gjenin te dera e tij një copë paqe.

Por rrëmujat e kohës nuk e lanë rehat.

Stuhitë vinin e shkonin.
Njëherë ishte tatimi që s’kishte ku ta paguante fshati.
Njëherë tjetër ishte zullumi i ndonjë beu që donte tokën buzë lumit.
Njëherë tjetër ishte uria.

Dhe Teki dilte.
Pa hile. Pa drojë.
Me trastën mbi supe dhe me besën në gji.

Ecnin në udhët ku e priste stuhia.
Ndonjëherë kthehej me duar bosh. Ndonjëherë kthehej me plagë.
Por kurrë nuk kthehej pa e bërë atë që i kishte thënë gjyshi te burimi: “Bëhu derë e hapur.”
Çfarë është një Robin Hud shqiptar?
Nuk është ai që vjedh nga të pasurit.
Është ai që jep nga pakica e tij.
Është ai që në kohën kur të gjithë thonë “s’kam”, ai thotë “hajde ndajmë”.
Është ai që e di se stuhia nuk është vetëm shi dhe erë.
Stuhia është padrejtësia. Është harresa. Është frika.

Dhe Teki e dinte.
Prandaj ecën. Edhe kur rrugët ishin baltë.
Edhe kur nata ishte pa hënë.
Edhe kur njerëzit i thoshnin: “Rri në shtëpi, mos u fut.”

Ai buzëqeshte. Dhe përgjigjej:
“Nëse unë rri, kush del?”

Malet e shikonin. Heshtnin.
Por brenda tyre ruanin çdo hap të tij.
Sepse edhe gurët e dinë kur një njeri ecën për të tjerët.

Ishte një kohë kur në Çegran erdhi një zyrtar.
I ri. Me mustaqe të vogla dhe me një libër të madh nën sqetull.
Në libër shkruanin të gjitha: sa lopë kishe, sa ara, sa fëmijë, sa frymë.

U ul në mejhane. Pinë kafe pa sheqer dhe tha:
“Qeveria kërkon. Qeveria di. Qeveria jep.”

Njerëzit heshtën. Sepse kur flet qeveria me libër në dorë, njerëzit bëhen gurë.

Ishte dimër. Bora kishte mbuluar edhe mullirin.
Teki ishte në fushë. Po ndante misrin e fundit me dy familje që s’kishin bukë.

E thirrën.
“Tek Rexha! Qeveria të kërkon!”

Shkoi. I lagur. Me çizme plot baltë.
Zyrtari e shikoi nga koka te këmbët dhe qeshi.
“Ti qenke ai Robin Hudi? Që jep bukë që nuk e ke?”

Teki nuk u përgjigj.
“Unë jap nga ajo që Zoti më vë para dere,” tha.

Zyrtari hapi librin. Gjeti emrin. Vuri një pullë të kuqe.
“Shënim: i dyshimtë. Ndihmon të huaj. Flet me malet.”

Çfarë është një pullë e kuqe?
Është një rreth i vogël boje që vendos fatin e një njeriu.
Qeveria e sheh rrethin. Nuk e sheh njeriun.
Zyrtari kthehet në shtëpi dhe i tregon gruas: “Sot vulosa një njeri.”
Dhe ha darkë i qetë.
Ndërsa jashtë, stuhia i merr gjurmët atij që u vulos.

Por malet e panë.
Dhe mulliri e dëgjoi.
Dhe natën tjetër, kur zyrtari u nis për në qytet, rruga u mbush me ujë.
Ura u prish.
Dhe libri i madh i ra në Vardar.
Faqet u hapën si peshq të bardhë dhe notuan drejt detit.

Teki nuk qeshi kur e mori vesh.
Thjesht i dha një copë bukë më shumë atij që kishte ardhur pa bukë.

Një natë para se të vdiste, gjyshi sheh Çamërinë përsëri në ëndërr. Ullinjtë janë gjelbër. Dhe Zoti i thotë: “Ruji nipin.”

Ëndrra e Haxhi Sulës përpara “Stuhisë së Fundit”.
Sepse çdo njeri i madh ka nevojë për amanetin e fundit nga gjyshi.
Dhe Gogoli na ndihmon ta bëjmë ëndrrën gjysmë të vërtetë, gjysmë përrallë.

Dimri e kishte plakur shumë.
Haxhi Sula nuk doli më te burimi. Rri ulur në prag.
Shikonte Vardarin dhe numëronte retë.

Një natë i ra ethe. I fortë.
Fëmijët u mblodhën rreth. Edhe Teki. 15 vjeç. Me sy të mëdhenj.

Plaku mbylli sytë. Dhe ra në gjumë.
Por nuk ishte gjumë i zakonshëm. Ishte udhëtim në shtigjet e Udhëve dhe stuhisë ! Bottom of Form

Mund të më lidhnin me zinxhirë.

Por nuk mund të më detyronin të besoja atë që nuk e besoja. Nuk mund të më bindnin se e pavërteta ishte e vërtetë.

Dhe pikërisht aty, në qelinë e ftohtë, filloi një betejë tjetër: beteja për të mos humbur veten. Në atë periudhë, emri im u bë pjesë e dosjeve. Por unë nuk isha dosje. Isha njeri.

Isha baba. Isha bashkëshort. Isha bir. Isha mësues. Isha shqiptar.

Dhe, mbi të gjitha, isha një njeri që kërkonte të dëgjohej. Kjo është arsyeja pse sot nuk dua të flas vetëm për prangat.

Dua të flas për dinjitetin.

Sepse prangat mund të lidhen në duar, por dinjiteti është ajo hapësirë e fundit e shpirtit ku pushteti nuk duhet të ketë të drejtë të hyjë.

Babai im, Teki Rexha, kishte luftuar në Frontin e Sremit.

Në fotografitë e ruajtura prej familjes ai shfaqet me uniformë, krenar, si një njeri i brezit të tij që besonte se po luftonte për një të ardhme më të mirë.

Dhe këtu historia ime merr një ironi të dhimbshme.

Babai im luftoi për atë sistem; unë, vite më vonë, u bëra i akuzuari dhe i burgosuri i tij.

Kjo është një nga ato kthesa të historisë që asnjë roman nuk do të mund ta shpikte më bindshëm se vetë jeta.

Por unë nuk dua ta gjykoj babanë tim për idealet e kohës së tij.

Dua vetëm të tregoj paradoksin.

Sepse historia shpesh i vendos babanë dhe birin në dy brigje të ndryshme të së njëjtës kohë. Unë kam dalë nga ajo errësirë.

Por nuk kam dalë pa gjurmë.

Ato vite lanë shenja në trup, në shpirt, në familje dhe në kujtesë.

Familja ime e pagoi gjithashtu çmimin e frikës. Fëmijët e mi u rritën me mungesën e babait. Gruaja ime mbajti mbi vete ankthin e një familjeje që nuk e dinte se çfarë do të sillte dita tjetër.

Sepse unë besoj se drejtësia nuk është thjesht ajo që shkruhet zyrat e UDB-së dhe KOS-it jugosllav nëpër zyra sillnin  një aktgjykim, apo inskenime të trilluara.

Ligji mund të shkruhet nga njerëzit, edhe nga ata që kanë botkumtime dhe mendime të ndryshme, ndoshta edhe jo njerëzore.

Por drejtësia duhet të ketë një masë më të lartë se frika e pushtetit.

Njeriu nuk duhet të shndërrohet në mjet.

As në shembull frikësimi.

As në numër dosjeje.

As në objekt hakmarrjeje politike.

Njeriu është qëllim në vetvete.

Kjo është arsyeja pse edhe sot, pas gjithë këtyre viteve, unë e ngre të njëjtën pyetje:

Çfarë vlere ka një drejtësi që kërkon fajin përpara se të kërkojë të vërtetën?

Në një nga kthesat e çuditshme të historisë sime, vite më vonë, kur Jugosllavia po shembej dhe Kosova po kalonte nëpër luftën e saj tragjike, unë u gjenda përsëri në hapësirën publike, këtë herë me një KFOR Press Pass, si gazetar i Zërit të Çegranit.

Kjo fotografi për mua nuk është thjesht dokument.

Është një simbol.

Sepse dikur më kishin marrë lirinë.

Më vonë, në një kohë tjetër, unë mbaja një dokument që më jepte mundësinë të hyja në hapësirën publike si gazetar.

Dikur isha i mbyllur pas dyerve të burgut.

Më vonë isha pas një mikrofoni.

Dikur më duhej të mbroja të drejtën time për të folur.

Më vonë fjala u bë profesioni im.

Dhe ndoshta këtu qëndron kuptimi më i thellë i gjithë udhëtimit tim:

ata deshën të ma mbyllnin zërin; unë zgjodha ta kthej jetën time në dëshmi.

Prandaj sot, më 1 tetor 2026, nuk dua të them se jam vetëm një viktimë e së kaluarës.

Jo.

Unë jam dëshmitar.

Dhe dëshmitari ka një detyrë:

të mos e lejojë harresën të bëhet gjykatësi i fundit i historisë.

Kam shkruar për atë që kam përjetuar.

Kam shkruar për vdekjen, për nënën, për lotët, për burgun, për UDB-në, për shqiptarët në Amerikë, për vitet e vrara dhe për një epokë që la pas shumë plagë.

Nga “Ballë për ballë me vdekjen” te “Orfeu i vrarë”.

Nga “Lotët e Nënës” te “Vargjet e mia”.

Këto nuk janë vetëm tituj librash.

Për mua janë gurë kilometrikë të një udhëtimi jetësor.

Unë jam Nafi Çegrani.

Unë jam biri i Mahijes. Unë jam biri i Teki Rexhës. Unë jam biri i Çegranit.

Dhe sot, pas gjithë këtyre viteve, kam vetëm një kërkesë: TË VËRTETËN.

Vetëm të vërtetën.

Sepse e vërteta mund të vonojë.

Mund të humbasë përkohësisht nën pluhurin e arkivave. Mund të mbyllet në një dosje. Mund të kalojë nëpër breza.

Por, nëse dikush vazhdon ta dëshmojë, ajo nuk vdes… Sepse shkëmbi nuk harron.

Për mua, ai mëngjes ishte 1 tetori i vitit 1981.

Ishte e enjte.

Shkupi ende flinte. Në banesën time ishim unë, gruaja dhe fëmijët. Ishim të mbështjellë nga ajo qetësi e brishtë familjare që njeriu e kupton se sa e shtrenjtë është vetëm pasi ta humbasë. Pastaj erdhën trokitjet. Të forta.

Të dhunshme. Të paduruara.

Dera dukej sikur po goditej jo nga dora e njeriut, por nga vetë një fuqi e padukshme që kërkonte të hynte me çdo kusht brenda jetës sonë.

U zgjova menjëherë.

Nuk e dija kush ishte pas derës. “Hape derën. Jemi milicia!”- u dëgjua zëri nga jashtë në gjuhën slave. Nuk e dija pse më kërkonin. Nuk e dija se, pas atij druri të zakonshëm, që deri atëherë kishte ndarë vetëm shtëpinë time nga korridori i banesës, ishte duke pritur një pjesë e makinerisë së shtetit.

E hapa derën. Dhe atëherë pashë.

Një tog milicësh të armatosur. Uniforma. Automatikë. Fytyra të ngrira. Dhe pas tyre disa persona civilë. Në një çast, hapësira e banesës sime u bë shumë e vogël.

Nuk ishte më shtëpia ime.

Ishte një vend ku pushteti kishte hyrë.

Dhe unë ende nuk e dija se çfarë kërkonte prej meje. Më vonë do të kuptoja se arrestimi im nuk ishte një shpërthim i çastit.

Pas tij kishte pasur hetime, dyshime, dosje dhe plane që unë nuk i njihja.

Kjo është një nga përvojat më të rënda psikologjike që mund t’i ndodhë njeriut: të kuptosh se ndërsa ti jeton jetën tënde, dikush tjetër mund të jetë duke shkruar fshehurazi një histori tjetër për ty.

Ti fle. Ata shkruajnë, të vëzhgojnë.

Ti mendon se e nesërmja do të jetë si sot.

Ndërsa diku, në një zyrë të mbyllur, e nesërmja jote mund të jetë vendosur tashmë. Ky është pushteti i frikës.

Nuk është e nevojshme që polici të jetë gjithmonë para teje. Mjafton të dish se mund të jetë. Nuk është e nevojshme që syri të duket. Mjafton të besosh se po të shikon.

Dhe këtu fillon nëntoka psikologjike e një sistemi represiv: njeriu fillon të vetëkontrollohet përpara se ta kontrollojë dikush tjetër.

…Në atë mëngjes, unë nuk e dija se do të përfundoja në burgjet e  Zenicës.

Nuk e dija se rruga që niste nga banesa ime në Shkup do të më çonte në një burg hetues në Bosnje. Nuk e dija se do të shihja qelitë prej betoni, lagështinë, dyert e rënda dhe fytyrat e njerëzve që prisnin një drejtësi që shpesh dukej më larg se vetë qielli.

Nuk e dija se do të përballesha me akuza që për mua ishin absurde dhe të pavërteta.

Dhe nuk e dija se një ditë mbi kokën time do të rëndonte edhe dënimi me vdekje.

Por njeriu, kur hyn në një sistem të tillë, mëson shpejt një gjë:

burgu nuk fillon me derën e qelisë.

Burgu fillon në momentin kur të hiqet e drejta për ta përcaktuar vetë kuptimin e jetës sate. Procesi që lidhej me emrin tim dhe me rastin e Meliha Deliqit mbeti për mua një nga kapitujt më të errët të jetës.

Unë e kam mohuar dhe vazhdoj ta mohoj çdo përfshirje në atë krim.

Sipas dëshmisë sime, nuk e kam njohur atë person dhe nuk kam pasur asnjë lidhje me vrasjen për të cilën u akuzova.

Në kujtesën time, ajo çështje mbeti si një akuzë që nuk arrinte të lidhej me realitetin tim. Dhe këtu lind pyetja juridike që më ka ndjekur për dekada:

A mund të ndërtohet faji i një njeriu mbi një histori që nuk provohet?

Drejtësia nuk duhet të fillojë me pyetjen:

“Si ta dënojmë?”

Duhet të fillojë me pyetjen:

“Çfarë ka ndodhur vërtet?”

Ky është dallimi ndërmjet drejtësisë dhe hakmarrjes. Dallimi ndërmjet gjykimit dhe urdhrit. Dallimi ndërmjet ligjit dhe arbitraritetit. Ligji, kur ndahet nga e vërteta, mund të bëhet vetëm një formë e organizuar e forcës. Dhe kur forca vishet me uniformën e ligjit, rreziku bëhet edhe më i madh.

Në ato vite, unë nuk isha vetëm një i burgosur. Isha një njeri që duhej të përballej me një mekanizëm të tërë që kishte fuqinë të përcaktonte se kush ishe, çfarë kishe bërë dhe çfarë duhej të besoje se kishe bërë.Kjo është ajo që e bën represionin politik kaq shkatërrues. Ai nuk synon vetëm trupin. Ai synon identitetin.

Të thotë:

“Ti je ai që them unë.”

Dhe përgjigjja e vetme që mund t’i japë një njeri i pafajshëm këtij pushteti është:

“Jo. Unë e di kush jam.”

Rrugët e panjohura. Syrgjynosja. Zenica.

Dhe qelitë.

Ah, qelitë…

Dhe pikërisht atëherë kupton se pushteti mund të të marrë shumëçka, por ka një territor ku ai nuk duhet të hyjë: kujtesën.

Shpesh kam menduar për babanë tim, Teki Rexhën, veteranin e Frontit të Sremit.

Në fotografi ai shfaqet me uniformë. Një burrë i një kohe tjetër. Një njeri që kishte besuar në një ideal dhe kishte luftuar për të.

Dhe më pas, dekada më vonë, djali i tij u gjend përballë të njëjtit sistem si i akuzuar dhe i dënuar me vdekje. Në këtë kontradiktë të dhimbshme fshihet një nga ironitë më të mëdha të historisë.

Babai luftoi për sistemin; sistemi më futi mua në burg.

Por historia nuk është gjithmonë bardh e zi.

Ajo është plot me njerëz që besuan dhe njerëz që u zhgënjyen, me breza që luftuan për një ide dhe breza që më vonë u përballën me pasojat e saj. Prandaj sot nuk e përdor historinë e babait tim për të dënuar atë. E përdor për të treguar paradoksin e një epoke. Vitet kaluan. Por koha nuk e fshiu atë mëngjes. Ajo vetëm e largoi nga trupi dhe e afroi me mendimin.

Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse sot, kur e shoh atë ngjarje nga largësia e dekadave, nuk e shoh vetëm si dramën time.

E shoh si një studim të njeriut përballë pushtetit.

Çfarë ndodh kur një njeri mund të burgoset jo vetëm fizikisht, por edhe në një rrëfim të shkruar nga të tjerët? Këto pyetje nuk i përkasin vetëm vitit 1981.

Shkruaj që fëmijët e mi dhe brezat pas tyre të dinë se çfarë mund t’i ndodhë një njeriu kur drejtësia humb pavarësinë dhe kur pushteti harron se ligji ekziston për të mbrojtur njeriun. Shkruaj që ata të kuptojnë se liria nuk është e dhënë përgjithmonë.

Ajo kërkon kujtesë. Kërkon përgjegjësi.

Kërkon institucione. Kërkon drejtësi.

Dhe mbi të gjitha kërkon njerëz që të mos heshtin kur e pavërteta kërkon të bëhet normë.

Unë dola nga Zenica. Por Zenica nuk doli menjëherë nga unë. Ajo mbeti në kujtesë.

Në gjumë. Në heshtje. Në mënyrën se si njeriu sheh një derë. Në mënyrën se si dëgjon një trokitje. Në mënyrën se si mendon për lirinë.

Por me kalimin e viteve, ajo plagë filloi të shndërrohej në fjalë. Dhe fjala në dëshmi.

Dëshmia në libër. Libri në kujtesë.

Kështu, ajo që dikur duhej të më varroste në heshtje, u kthye në një arsye për të shkruar.

Dua të them:

Shikoni çfarë mund t’i bëjë pushteti njeriut kur harron drejtësinë.

Shikoni se çfarë ndodh kur frika bëhet metodë. Shikoni se si një familje e tërë mund të vuajë nga një vendim politik.

Shikoni se si një njeri mund të kalojë nga qytetari në të burgosur brenda disa minutash.

Dhe pastaj pyesni veten:

A është drejtësia vetëm dënimi i fajtorit, apo është edhe mbrojtja e të pafajshmit?

Për mua, përgjigjja është e qartë.

Drejtësia pa mbrojtjen e njeriut është vetëm forcë me emër tjetër.

Prandaj sot, pas gjithë këtyre viteve, unë nuk e ngre zërin për të kërkuar mëshirë.

E ngre për të kërkuar kujtesë dhe të vërtetë.

Sepse njeriu mund të jetojë edhe pas padrejtësisë.

Mund të mbajë përsëri diellin në fytyrë.

Por një pyetje mbetet:

Kush do ta shkruajë të vërtetën e asaj që ndodhi?

Nëse nuk e shkruajmë ne, do ta shkruajnë të tjerët. Nëse nuk e ruajmë kujtesën, do ta marrë harresa. Dhe harresa, ndonjëherë, është aleati më i heshtur i padrejtësisë.

Unë jam Nafi Çegrani. Nuk kam numër dosjeje. Nuk jam vetëm një emër në një aktgjykim. Nuk jam vetëm një i burgosur i dikurshëm. Jam njeriu që e hapi atë derë më 1 tetor 1981. Jam njeriu që e pa përballë togën e milicëve. Jam njeriu që u largua nga shtëpia duke lënë pas gruan dhe fëmijët.

Jam njeriu që kaloi nëpër qelitë e Zenicës.

Jam njeriu që mbarti me vete kujtesën e asaj kohe.

Dhe jam shkrimtari që, dekada më vonë, u kthye te ajo derë për ta hapur edhe një herë — por këtë herë jo me dorë.

Me fjalë. Sepse atëherë, pas derës, ishte pushteti. Sot, pas derës, jam unë me dëshminë time. Dhe këtë herë nuk po e hap për të dalë.

Po e hap që të hyjë drita. Më 1 tetor 1981, ata erdhën në mëngjes. Më 1 tetor 2026, unë ulem dhe shkruaj.

Mes këtyre dy datave qëndrojnë dekada.

Mes tyre qëndron një burg. Një rini e vrarë.

Një shpirt që mbajti mend. Dhe një zë që nuk pranoi të shuhej.

Më lidhën me zinxhirë, por nuk më lidhën mendimin. Më mbyllën në beton, por nuk e mbyllën kujtesën time. Më morën lirinë, por nuk ma morën dinjitetin.

GJURMËT E FERRIT

Nga prangat te drejtësia

Kur sot kthehem me mendje në ato vite, nuk më kujtohen vetëm muret e burgut.

Më kujtohen gjurmët, njollat e mavijosura dhe përgjakjet në fytyrë.

Gjurmët e hapave në korridoret e ftohta. Gjurmët e lagështisë mbi beton. Gjurmët e njollave të errëta në qelitë ku koha dukej sikur kishte ndaluar. Gjurmët e prangave mbi duar. Gjurmët e heshtjes në fytyrat e njerëzve që kalonin pranë meje pa ditur nëse do të ishin ata të nesërmit që do të zhdukeshin pas një dere të rëndë.

Dhe mbi të gjitha, më kujtohet gjurma që ajo kohë la brenda meje.

Sepse burgu nuk është vetëm një hapësirë e mbyllur.

Burgu është një mënyrë e veçantë për ta matur lirinë. Njeriu që ecën lirshëm në rrugë nuk mendon për madhësinë e një qielli. I burgosuri e di. Njeriu që hap derën e shtëpisë nuk mendon për kuptimin e një dere të hapur. I burgosuri e di. Njeriu që del në diell nuk mendon për dritën. I burgosuri e di. Kështu mësova se liria nuk është një abstraksion filozofik.

Liria ka dritë. Ka ajër. Ka hapësirë. Ka një derë që hapet pa frikë.

…Për vite, prangat e ndryshkura nga lagështia ishin pjesë e jetës sime.

Por me kalimin e kohës kuptova se kishte edhe pranga të tjera, më të padukshme.

Pranga të dyshimit. Pranga të akuzës.

Pranga të një dosjeje që mund të të përcaktonte përpara se të flisje.

Pranga të një sistemi ku individi duhej të përkulej përpara mekanizmit shtetëror.

Këto pranga nuk shiheshin në duar.

Por ishin ndoshta më të rrezikshme.

Sepse një pranga metalike mund të hiqet.

Një pranga e vendosur mbi mendje mund të zgjasë për breza.

Këtu fillon edhe mendimi im politik mbi atë që kam përjetuar.

Unë nuk e shoh më shtetin vetëm si një ndërtesë, një administratë apo një aparat me uniforma.

Shteti është një marrëdhënie mes pushtetit dhe njeriut. Dhe vlera e tij matet pikërisht në momentin kur njeriu është i dobët përballë tij. Kur qytetari është i pafuqishëm dhe shteti është i fuqishëm, aty provohet karakteri i shtetit. Nëse shteti e mbron njeriun, kemi rend. Nëse shteti e nënshtron njeriun përmes frikës, kemi pushtet pa kufi.

Dhe pushteti pa kufi është një nga format më të rrezikshme të uraganit politik.

Sepse ai nuk ka nevojë të shkatërrojë gjithçka përnjëherë.

Mjafton të të mësojë të heshtësh.

Prandaj, për mua, politika nuk mund të ndahet nga morali.

Një sistem politik që humb ndjenjën e përgjegjësisë morale mund të ndërtojë institucione, por jo drejtësi.

Mund të ketë ligje, por jo domosdoshmërisht drejtësi. Mund të ketë gjykata, por jo domosdoshmërisht të vërtetën. Mund të ketë dosje, por dosja nuk është gjithmonë e vërteta.

Dokumenti duhet të dëshmojë faktin; nuk duhet ta zëvendësojë faktin.

Kjo është edhe arsyeja pse përvoja ime e burgut më çoi drejt një pyetjeje juridike që më ka ndjekur gjithë jetën:

Çfarë ndodh kur procedura humbet qëllimin e saj dhe bëhet instrument i pushtetit?

Drejtësia ekziston për të kërkuar të vërtetën dhe për të mbrojtur të drejtat e njeriut.

Nëse akuza bëhet më e rëndësishme se prova, drejtësia rrezikon të shndërrohet në spektakël. Nëse dënimi vendoset përpara se të provohet faji, ligji humbet kuptimin e tij themelor. Nëse një njeri trajtohet si fajtor vetëm sepse është i padëshirueshëm për pushtetin, atëherë nuk kemi më vetëm një padrejtësi ndaj individit.

Kemi një plagë mbi vetë idenë e shtetit të së drejtës. Prandaj unë nuk e shoh çështjen time vetëm si një kapitull të biografisë.

E shoh si një pyetje për drejtësinë.

Nëse dokumenti është i gabuar, ai nuk mund të bëhet i vërtetë vetëm sepse është shkruar me gjuhën e institucionit.

Kjo është një nga plagët më të mëdha që më la ajo kohë:

kuptimi se e vërteta dhe versioni zyrtar i së vërtetës nuk janë gjithmonë e njëjta gjë.

Në ato qeli, ku muret mbanin lagështinë dhe koha dukej e trashë si mjegull, unë shtegtova nëpër një labirint që nuk kishte hartë. Nuk e dija ku përfundonte.

Nuk e dija nëse pas derës tjetër do të ishte pyetja, hetimi, gjykimi apo një tjetër natë pa fund. Por çdo labirint ka një pyetje qendrore.

E imja ishte:

A do të arrij të mbetem vetvetja?

Kjo ishte beteja e vërtetë. Jo vetëm të shpëtoja trupin. Por të mos lejoja që sistemi të më përcaktonte shpirtin.

Sepse pushteti mund të të thotë:

“Ti je ky.”

Dhe ti duhet të kesh forcën të përgjigjesh:

“Jo. Unë e di kush jam.”

Ndonjëherë mendoj se ajo qeli ishte edhe një lloj shkolle e dhimbshme. Aty mësova psikologjinë e frikës. Mësova se si njeriu fillon të dëgjojë edhe heshtjen.

Mësova se si një hap në korridor mund të bëhet lajm. Si një çelës që rrotullohet mund të sjellë ankth. Si një derë që hapet mund të ndryshojë ritmin e zemrës.

Por mësova edhe diçka tjetër:

frika nuk është e njëjtë me dorëzimin.

Mund të kesh frikë dhe prapë të mos e pranosh të pavërtetën.

Sepse vuajtja personale merr kuptim tjetër kur shndërrohet në kujtesë kolektive.

Një njeri mund të vuajë dhe të heshtë.

Por një dëshmi mund t’u shërbejë brezave.

Kjo është arsyeja pse shkruaj.

Jo për të kërkuar mëshirë.

Jo për ta kthyer dhimbjen në hakmarrje.

Por për ta kthyer kujtesën në përgjegjësi.

Dhe këtu ndodhet edhe përfundimi im politik. Një shtet nuk duhet të ketë frikë nga qytetari që pyet. Nuk duhet të ketë frikë nga shkrimtari që shkruan. Nuk duhet të ketë frikë nga gazetari që kërkon dokument.

Nuk duhet të ketë frikë nga njeriu që kërkon drejtësi. Përkundrazi.

Shteti që është i sigurt në të vërtetën e tij nuk ka nevojë ta burgosë pyetjen.

Pyetja është pjesë e lirisë.

Kritika është pjesë e lirisë.

Dëshmia është pjesë e lirisë.

Dhe drejtësia duhet të jetë vendi ku këto përballen me prova, jo me frikë.

Sot, kur shkruaj këto rreshta, e kuptoj se gjurmët e shtegtimeve të mia në atë ferr nuk janë vetëm shenja dhimbjeje.

Ato janë edhe një hartë.

Një hartë që tregon se deri ku mund të shkojë pushteti kur nuk njeh kufi.

Por tregon edhe se deri ku mund të shkojë njeriu kur nuk pranon të dorëzojë dinjitetin.

Prangat ndryshken. Betoni çahet.

Dyert e burgut një ditë hapen. Dosjet zverdhen. Sistemet politike bien.

Emrat e shumë pushtetarëve humbasin në pluhurin e historisë.

Kjo është arsyeja pse unë, pas gjithë këtyre dekadave, ende shkruaj.

Sepse gjurmët e mia nuk janë vetëm gjurmët e një njeriu që kaloi nëpër qeli.

Janë gjurmët e një kohe.

Dhe koha, sado e errët, një ditë duhet të dalë përpara dritës. Unë e kalova atë labirint. Nuk dola prej tij i njëjti njeri.

Dola me plagë. Me kujtime.

Me pyetje. Por edhe me një bindje që nuk ma hoqi dot as burgu:

njeriu mund të burgoset, por dinjiteti i tij nuk duhet të burgoset kurrë.

Kjo është drejtësia që kam kërkuar.

Kjo është liria që kam mbrojtur.

Dhe kjo është arsyeja pse, pas 1 Tetorit 1981, unë vazhdova të ec.

Sepse rrugët e ferrit nuk janë domosdoshmërisht fundi i udhëtimit.

Ndonjëherë janë vendi prej nga fillon të kuptosh se çfarë do të thotë të jesh njeri.

Dhe unë dola nga errësira me ca fjali në dorë: KËTO JANË BINDJET E MIA !

Jo për të ndezur një tjetër uragan.

Por për të dëshmuar se, edhe kur uragani kalon mbi njeriun, nuk është e thënë që ta rrëzojë.

Unë mbeta. Dhe sot, në vend të prangave, kam fjalët. Në vend të qelisë, kam faqen.

Në vend të heshtjes, kam dëshminë.                        

Njeriu përballë kohës së tij

Në fund, pas gjithë këtyre emrave, dosjeve, kodeve dhe rrjeteve të padukshme, mbetet një pyetje që nuk i përket vetëm historisë shqiptare, por vetë natyrës njerëzore:

Çfarë ndodh me njeriun kur koha e vendos përpara zgjedhjeve që nuk i ka kërkuar?

Sepse historia nuk është bërë vetëm nga ata që kanë mbajtur pushtetin, nga ata që kanë shkruar raporte dhe kanë firmosur urdhra. Historia është bërë edhe nga njerëzit e zakonshëm, të cilët u gjendën papritur në mes të furtunave të mëdha.

Njëri kishte një derë ku trokiste një i panjohur në mes të natës.
Tjetri kishte një dosje mbi tavolinë.
Njëri duhej të vendoste nëse do të hapte derën.
Tjetri duhej të vendoste nëse do të zbatonte urdhrin.

Por të dy, në mënyra të ndryshme, përballeshin me të njëjtën pyetje: ku mbaron detyra dhe ku fillon ndërgjegjja?

Kjo është drama e vërtetë e shekullit të kaluar shqiptar. Jo vetëm përplasja e sistemeve, jo vetëm lufta e shërbimeve sekrete, por lufta e brendshme e njeriut me veten.

Dosjet mund të ruajnë data, emra dhe ngjarje. Por ato nuk mund të ruajnë plotësisht dridhjen e shpirtit njerëzor. Ato nuk mund të tregojnë gjithmonë frikën e atij që heshti, dhimbjen e atij që humbi, apo barrën e atij që mbajti një sekret për një jetë të tërë.

Prandaj kujtesa është më e madhe se dosja.

Dosja regjistron atë që pushteti donte të shkruante. Kujtesa ruan atë që njeriu përjetoi.

Dhe pikërisht këtu fillon detyra e shkrimtarit dhe e dëshmitarit: të mos lejojë që njeriu të zhduket pas një numri, një kodi apo një etikete.

Sepse çdo emër në histori ka pasur një zemër që ka rrahur, një familje që ka pritur, një frikë që është fshehur dhe një shpresë që nuk është dorëzuar.

Kapitulli i kësaj kohe nuk mbyllet me një dosje të mbyllur. Ai mbyllet me një amanet.

Amaneti që brezat e ardhshëm të mos trashëgojnë urrejtjen e së kaluarës, por mençurinë për ta kuptuar atë.

Sepse vetëm një popull që e njeh dhimbjen e vet mund të ndërtojë një të ardhme më të drejtë.

Dhe në fund, mbi gjithë hijet e historisë, mbetet vetëm njeriu.

Sepse historia e një populli nuk përbëhet vetëm nga betejat e mëdha dhe marrëveshjet diplomatike. Ajo ndërtohet edhe nga heshtjet, nga sakrificat e padukshme, nga njerëzit që ruajtën një fjalë të dhënë, një kujtim, një copëz dinjiteti.

Në fund të fundit, sistemet ndryshojnë. Kufijtë ndryshojnë. Emrat e pushteteve ndryshojnë.

Por një gjë mbetet e pandryshuar: përgjegjësia e njeriut ndaj së vërtetës.

Kjo është arsyeja pse kujtesa nuk është hakmarrje. Kujtesa është një formë drejtësie. Ajo nuk kërkon të ringjallë urrejtjen, por të pengojë përsëritjen e gabimeve.

Një popull që harron dhimbjet e veta rrezikon t’i përjetojë përsëri. Por një popull që i kupton ato, mund t’i shndërrojë në urtësi.

Prandaj ky rrëfim nuk është vetëm për një kohë të kaluar. Është edhe për kohën që vjen.

Është për brezat që nuk i kanë parë ato vite, por që do të jetojnë me pasojat e tyre. Është për ata që duhet të mësojnë se liria nuk është vetëm mungesa e burgut, por edhe prania e së vërtetës; nuk është vetëm mundësia për të folur, por edhe përgjegjësia për të mos shtrembëruar kujtesën.

Në udhëtimin tim nëpër ato vite, kam kuptuar se njeriu mund të humbasë shumë gjëra: vendin e punës, lirinë, qetësinë, madje edhe sigurinë e jetës së përditshme.

Por nëse humbet kujtesën dhe ndërgjegjen, humbet atë që e bën njeri.

Prandaj amaneti i kohës nuk është vetëm të kujtojmë çfarë ndodhi.

Amaneti është të kuptojmë pse ndodhi.

Të mësojmë se çdo dosje kishte pas një emër. Çdo emër kishte një jetë. Çdo jetë kishte një ëndërr.

Dhe mbi rrënojat e çdo epoke, ajo që mbetet më e fortë se pushteti është dëshmia e njeriut.

Sepse në fund të historisë nuk mbetet zhurma e urdhrave, as hija e dosjeve.

. Ai jeton edhe nga ajo që ka ruajtur.

Shqiptarët e kanë bartur historinë e tyre si një udhëtar që ecën nëpër male me një barrë të rëndë mbi shpinë. Në atë barrë kanë qenë gjuhët e ndaluara, tokat e ndara, familjet e shpërngulura, burgjet, mërgimet dhe heshtjet e gjata. Por në të njëjtën barrë kanë qenë edhe kënga, kujtesa, besa, dashuria për vendlindjen dhe dëshira për të mbetur vetvetja.

Kjo është fuqia e një populli: jo vetëm të mbijetojë, por të ruajë shpirtin.

Historia nuk i ka kursyer shqiptarët. Por ajo gjithashtu ka dëshmuar se identiteti nuk ndërtohet vetëm mbi fitoret politike. Ai ndërtohet mbi kulturën, gjuhën, arsimin, familjen dhe ndërgjegjen e brezave.

Nëse e kaluara na mëson diçka, është se humbja më e madhe nuk është humbja e një beteje. Humbja më e madhe është kur një popull harron kush është.

Prandaj detyra e brezit të ri nuk është të jetojë me barrën e hakmarrjes, por me përgjegjësinë e kujtesës. Të njohë historinë pa u robëruar prej saj. Të respektojë sakrificat e të parëve, por të ndërtojë një të ardhme ku liria, arsimi dhe dinjiteti njerëzor të jenë themelet e shoqërisë.

Sepse amaneti i të kaluarës nuk është vetëm një thirrje për të kujtuar dhimbjen.

Është një thirrje për të ndërtuar.

Për të ndërtuar një komb që nuk e mat forcën e vet vetëm me atë që i është bërë, por me atë që arrin të bëhet.

Në këtë udhëtim, mërgimtari, studiuesi, mësuesi, shkrimtari dhe çdo njeri që ruan lidhjen me rrënjët e veta bëhen bartës të një detyre të përbashkët: ta çojnë kujtesën përpara, jo si një plagë të hapur, por si një dritë që udhëzon.

Sepse kombet nuk mbahen gjallë vetëm nga monumentet prej guri.

Pas çdo stuhie vjen një heshtje e veçantë. Jo ajo heshtje e frikës, që lind nga muret e mbyllura dhe nga hijet e dosjeve, por heshtja e njeriut që shikon prapa dhe përpiqet të kuptojë rrugën që ka kaluar.

Në atë heshtje lind pyetja më e rëndësishme:

Çfarë bëjmë me kujtesën tonë?

A e mbajmë atë vetëm si dhimbje, apo e kthejmë në forcë?

Sepse një popull që ka kaluar nëpër sprova të mëdha nuk mund të jetojë përgjithmonë në hijen e plagëve të veta. Ai duhet t’i shndërrojë ato në dritë, në dije dhe në përgjegjësi për të ardhmen.

Historia shqiptare është një histori e mbijetesës, por edhe e ringritjes. Përtej ndarjeve, pushtimeve dhe padrejtësive, ka ekzistuar gjithmonë një forcë më e thellë: dëshira për të ruajtur emrin, gjuhën dhe shpirtin.

Kjo forcë nuk ka jetuar vetëm në fushat e betejave. Ajo ka jetuar në shtëpitë e thjeshta ku nënat u mësonin fëmijëve gjuhën e tyre; në odat ku ruhej fjala e dhënë; në shkollat ku mësuesit mbanin gjallë dijen; në mërgimtarët që, edhe larg atdheut, nuk e humbën lidhjen me rrënjët.

Identiteti nuk është vetëm një kujtim i së kaluarës.

Identiteti është një përgjegjësi e së tashmes.

Çdo brez e merr nga paraardhësit një amanet dhe ia dorëzon brezit që vjen. Por ky amanet nuk është vetëm një listë vuajtjesh dhe sakrificash. Ai është edhe një thirrje për të ndërtuar një shoqëri më të drejtë, më të ditur dhe më të bashkuar.

Brezat e rinj nuk duhet të trashëgojnë vetëm kujtimet e plagëve. Ata duhet të trashëgojnë mësimin që lind prej tyre.

Sepse kujtesa pa vizion bëhet barrë.

Por kujtesa e bashkuar me dijen bëhet forcë.

Sot, shqiptari jeton në një botë tjetër nga ajo e paraardhësve të tij. Kufijtë janë ndryshuar, mundësitë janë zgjeruar dhe sfidat kanë marrë forma të reja. Por një pyetje mbetet e njëjtë:

Si ta ruajmë atë që jemi, duke u bërë pjesë e botës moderne?

Përgjigjja nuk qëndron në mbyllje ndaj botës, por në ecjen përpara me vetëdije të rrënjëve.

Një pemë nuk rritet sepse harron rrënjët e saj. Ajo rritet sepse rrënjët i japin forcë për t’u ngritur drejt dritës.

Kështu është edhe një komb.

Ai nuk bëhet më i fortë duke harruar të kaluarën, por duke e kuptuar atë dhe duke mos lejuar që gabimet e saj të përsëriten.

Prandaj amaneti i kohës sonë është i qartë:

Të ruajmë kujtesën pa urrejtje.
Të kërkojmë drejtësi pa humbur njerëzinë.
Të mbrojmë identitetin pa refuzuar bashkëjetesën.
Të ndërtojmë të ardhmen pa harruar rrugën që na solli deri këtu.

Sepse në fund, historia nuk është vetëm ajo që u ka ndodhur njerëzve.

Historia është edhe ajo që njerëzit zgjedhin të bëhen pas asaj që kanë kaluar.

Dhe kjo është drita pas kujtesës.

Një dritë që nuk vjen nga harresa, por nga kuptimi.

Një dritë që i jep kuptim vuajtjes së djeshme dhe shpresë rrugës së nesërme.

Sepse historia shqiptare nuk është vetëm histori e plagëve. Është edhe histori e një lidhjeje të thellë shpirtërore mes njerëzve, viseve dhe brezave që e kanë ndier veten pjesë të të njëjtit trung historik e kulturor.

Ky trung nuk është vetëm një hapësirë gjeografike. Ai është gjuhë, kujtesë, traditë, kulturë dhe vetëdije e përbashkët.

Për shekuj me radhë, shqiptarët janë përballur me politika dhe projekte të ndryshme që kanë synuar dobësimin e kësaj lidhjeje, përmes ndarjeve territoriale, presioneve politike, shpërnguljeve dhe përpjekjeve për dobësimin e identitetit kombëtar. Kjo përvojë historike ka lënë gjurmë të thella në ndërgjegjen shqiptare dhe ka formësuar kërkesën për ruajtjen e qenies kombëtare.

Por amaneti i kohës sonë nuk mund të jetë vetëm kujtimi i padrejtësive.

Amaneti është që kjo kujtesë të shndërrohet në urtësi.

Një komb nuk ndërtohet vetëm duke parë prapa. Ai ndërtohet duke ditur ku dëshiron të shkojë.

Prandaj kauza kombëtare në kohën moderne duhet të mbështetet mbi dijen, kulturën, zhvillimin, bashkëpunimin dhe forcimin e lidhjeve shpirtërore mes shqiptarëve kudo që jetojnë. Sepse një identitet i fortë nuk ka nevojë për urrejtje; ai forcohet nga vetëdija, puna dhe përgjegjësia.

Bashkimi më i madh i një kombi fillon në mendje dhe në shpirt.

Ai fillon kur brezat e rinj e kuptojnë se trashëgimia e tyre nuk është vetëm një kujtim i së kaluarës, por një detyrë për të ardhmen.

Sepse toka mund të ndahet nga kufijtë politikë, por kujtesa e një populli nuk ndahet lehtë. Gjuha, kultura dhe vetëdija historike vazhdojnë të jenë ura që lidhin brezat.

Dhe kjo është ajo që mbetet si amanet:

Të ruajmë trungun nga i cili kemi dalë.
Të nderojmë sakrificat e atyre që erdhën para nesh.
Të ndërtojmë një të ardhme ku identiteti shqiptar të ecë përpara me dinjitet, dije dhe vizion.

Sepse historia nuk na pyet vetëm se çfarë kemi humbur.

Shqiptari gjatë historisë së tij ka kaluar nëpër ndarje të dhimbshme, kufij të vendosur nga fuqitë e kohës dhe përpjekje të vazhdueshme për dobësimin e lidhjeve të tij kombëtare. Por ajo që nuk u arrit të ndahej ishte kujtesa e përbashkët, gjuha, kultura dhe ndjenja e përkatësisë.

Sepse mund të ndahen territoret me vija në harta, por nuk ndahet lehtë shpirti i një populli.

Amaneti i kohës nuk është thirrje për hakmarrje ndaj së kaluarës. Është thirrje për vetëdije. Është përgjegjësi për të ndërtuar një shoqëri ku historia të mos përsëritë plagët e saj, por të shndërrohet në mësim.

Bashkimi i një kombi fillon së pari në mendje dhe në ndërgjegje. Ai ndërtohet përmes dijes, kulturës, arsimit, zhvillimit dhe respektit për dinjitetin njerëzor.                    

I AM ALBANIAN LIKE A MOUNTAIN ROCK

An Open Letter to the International Public

By Nafi ÇEGRANI — From Çegran of Gostivar
Çegran, 1 October 2026

If you ask me who I am, I will not begin with a file number.

I will not show you the UDBA file marked DL 229503, although that number has followed me through a great part of my life.

I will not begin with the death sentence that was imposed upon me, although I have carried its shadow for decades.

I will not show you first the cold cells of Zenica, the concrete walls, the silence, the darkness, or the years in which freedom became something remembered rather than something lived.

I will show you my father.

I am the son of Teki Rexha, a veteran of the Srem Front.

I am the son of my mother, Mahije, from Çegran.

I was born on the soil of Çegran on 10 October 1946, among people for whom the land was not merely land, but memory, language, family and dignity.

This is where my story begins.

Not with a police file. Not with an accusation. Not with a prison number.

I am Albanian like a mountain rock.

On 1 October 1981, my life changed.

I was taken from my home in Skopje by armed men and subjected to a process that, as I experienced it and have described it throughout the decades, became a profound encounter with the machinery of political repression.

They did not break me. They sentenced me to death.

They did not destroy me.

They took years from my life. They did not take my memory.

They tried to reduce me to an accusation.

I remained a human being.

And later, I became a witness.

For me, this is the deepest meaning of those years.

I do not tell this story because I want revenge.

I tell it because I believe that societies cannot build a just future by erasing the memory of injustice.

I do not ask the world to believe me merely because I speak.

I ask the world to examine.

To read. To compare documents.

To examine archives. To listen to witnesses.

To distinguish evidence from accusation.

And above all, to remember that behind every political file there is a human life.

My story is therefore not only my personal story.

It is also a question about the relationship between state power and the individual.

When the state possesses the police, the investigators, the files, the prisons and the authority to define a person as an enemy, the individual can become almost powerless.

But there remains one territory that power cannot legitimately confiscate:

human dignity.

That is the territory in which I survived.

Zenica was not only a prison for me.

It became a laboratory of the human soul.

And then, on 6 July 1999, I returned to another reality, carrying KFOR Press Pass No. 1314, under the name ZERI I CEGRANIT.

For me, that piece of paper carried a meaning much greater than a press credential.

Once, I had been taken away in chains.

Now I returned with a journalist’s identity and a pen.

Once, they had tried to silence my voice.

Now I had a newspaper through which that voice could speak.

Once, I had been treated as a file.

Now I was returning as a witness.

History had turned a page.

But I had not forgotten the previous one.

That is why I write.

From FACE TO FACE WITH DEATH to THE MURDERED ORPHEUS.

Today, on 1 October 2026, forty-five years after the day when my freedom was taken from me, I stand before my past without hatred and without fear.

I am not the accusation written against me. I am not the sentence imposed upon me. I am the man who survived it and remembers.

But because I wanted my words to outlive the walls that once surrounded me.

I wanted to reach a time in which the younger generations could read what happened and ask their own questions.

I wanted them to understand how easily a human being can be transformed into a file, an accusation, a number, a political enemy.

And I wanted them to understand something even more important:

A human being must never become smaller than the system that judges him.

I was born in Çegran.

I carried Çegran with me through every prison wall, every interrogation, every night of uncertainty and every year of waiting.

They could imprison a man. They could not imprison the mountain inside him.

That is why I say today, before the world: I am Albanian like a mountain rock. My truth is my honor.

My memory is my testimony. My dignity is my freedom. I am Albanian like a mountain rock — and the rock never forgets.

My name is:

NAFI ÇEGRANI

_________________

NAFI  ÇEGRANI 

               TESTAMENTI 

       ( Fjala  ime  si  amanet )  

Titulli: TESTAMENTI

Autor : Nafi Çegrani

Redaktor : hfz Hajredin Hoxha, Doha Katar

Recenzentë:   Lirim Kodra

Lektore: Afërdita  Arapi

Korrektore dhe faqosja : Laura Shulemaja

Kopertina dhe dizajni: « Studio Arbërina «

Përkujdesja për shtyp: Luan Daka

Shtypur : SHB ,,Lena  Grafik »,  Prishtinë

500 kopje

ISBN:

Emajl:rtvzc_nafi@yahoo.com

Një mesazh nga Prof  Tahir Zajazi :

“ I dashuri Nafi,

shkurt dhe shqip, shkrimi i përkushtuar nga njeriu i duhur për mikun e duhur e ka arritur maksimumin e qellimit të  pritur. Ke prek në palcën e Rexhep Zajazit të vërtetë. Kjo nuk diskutohet. Ndersa shtesa nën preteksin P.S. më  preku  në emocione. E ndjeva si të  ishte sot brenga morale  e xha Rexhepit ndaj  familjes tënde.

Në  një  rast më  mori edhe mua me vehte  në banesën   përball  Shkolles “Liria”  në Shkup. U ndjeva keq kur vëreja se si Zonja e jote, me kalamaj përreth, madje  në  pashpresë, e përlotur  priste perkrahjen  e xha Rexhepit, të cilit me të drejt i besonte.

Kam kënaqësinë  që  si hero i Rexhep Zajazit, u fute në historinë  kreshnike  të  tij.

Borxhin ndaj kombit e ke kry dhe  me  shumë efekte dinjitoze. Borxhëlitë e kombit e kaluan me benifite si të ishin në parajsë. Nafi Çegrani  e  jetoi  ferrin  e Porgatorit  me  të vetmin  ideal që të jetë shërbëtor i kombit. Opinioni  këtë e di, ndërsa historia është dëshmitare  në përjetësi.

Me respekt të thellë,
Miku juaj i përkushtuar në fjalë dhe mendim.

Prof Tahir  Zajazi « 

(Faleminderit për këtë MIRËNJOHJE, kaq me vlerë që më bën krenar dhe obligim të ec me përkushtim në vijën e kauzës kombëtare…!)

PARATHËNIE

Për lexuesit :

Kujtimi i një jete në qëndresë !

Lexues i dashur,
para se të humbas në faqet e këtij libri, më lejo të të flas si njeri ndaj njeriut, si bir i dheut tim ndaj çdo biri të këtij trualli që është njollosur, sakrifikuar, malluar dhe ndriçuar prej nesh ndër shekuj. Dhe, padyshim, një gjë dua ta them që në fillim: brendia ka shumë pasuri emocionale dhe kujtesore, si një   libër që  ka një bosht të qartë dhe një zë  të dallueshëm…!

Shpresa dhe e vërteta që  lë  pas, të shkruara si një tis  fjalësh  ngrohta përmallimi  për fëmijët dhe brezat që vijnë.

Madje si një tis ngjyrash krenarie për  Tokë dhe Nënë që më lindën. Atdheu është Trungu me  rrënjët e  thella të mallit dhe të drejtës, mbeten gjithmonë  si burim frymëzimi në shkrimet dhe mendimet e mia. Simbolika e syve të  Nënës, e tokës dhe dhembjes, janë

Rrëfime  që nuk harrohen, por edhe të përjetuara nga fëmijëria në trojet shqiptare, ku  njeriu  ka nder dhe mendje.

Andqaj, ky libër është testamenti im – jo si ndalesë e fundit, por si jehonë që do të më ndjekë përtej kohës sime.Në këto faqe nuk ka fjalë të zbukuruara kot, as ngjyra të rreme për të mbuluar plagët. Ka jetë. Ka fjalë që kanë zier gjatë në shpirtin tim, në netët e gjata të mallit dhe ditët e djersës. Ka kujtime që nuk harrohen dhe heshtje që ulërasin. Ka udhëtime të jashtme dhe zbulesa të brendshme. Ka emra të njerëzve të mi dhe hijet e atyre që s’i gjeta më.Jam rritur me zërat e të moshuarve që rrëfenin historinë me gisht të dridhur, nën hijen e arrës së oborrit, atje ku fjala peshohej si gjaku. Jam ndier i zhveshur përpara dhimbjes së nënës sime, dhe i papërgatitur për të qarë si burrë, kur pashë që njeriu ikën e nuk kthehet më. Në çdo faqe që do të lexosh, do të gjesh pak prej tyre – dhe shumë prej vetes sate, nëse je biri i kësaj toke që të lëngon në shpirt, sado larg të shkosh.  

. Kur njeriu ka mendje – ai nuk e humb arsyen përballë dhunës

Mendja është streha ku mbijetojnë ata që nuk kanë bukë, nuk kanë dritë, por kanë kuptim.
Në sistemet totalitare, mendja e lirë është armiku më i madh i diktaturës. Prandaj ata që mendojnë, i burgosin.
Por mendja e një njeriu të përvuajtur është një dritë që nuk shuhet me dhunë – vetëm ndriçon më thellë në errësirë.

“Kur trupi im ishte i lidhur, mendja ime i fliste Zotit.”

Njeriu i sinqertë nuk i frikësohet dhimbjes. Ai e mban dhimbjen në trup, por nuk e kthen në urrejtje.
Dhimbja bëhet kujtesë. Bëhet testament. Bëhet frymë që u tregon brezave: “Mos harroni se kjo ndodhi… që të mos ndodhë më.”

“Plagët e trupit u mbyllën, por kujtesa ime është plagë që nuk kërkon shërim – kërkon drejtësi.”

Edhe këtu, si në librat tjerë që kam shkruar,  do të lexoni  përballjet që ka njohur njeriu shqiptar ndër kohë, tensionet dramatike të ekzistencës në një cep të Ballkanit ku liria është mall i shtrenjtë dhe fjala e vërtetë shpesh është më e ndëshkuar se krimi. Këto rrëfime, këto pasazhe, janë si gurët e një ure që lidhin të kaluarën me të ardhmen . Për të çuar më tej një zë që nuk pranon të heshtë.
Për ta thënë të vërtetën që ndoshta nuk pëlqehet – por që peshon.Nëse ky libër të flet, nëse të prek, nëse ndalesh për të menduar qoftë edhe një çast, atëherë ai ka kryer misionin e vet.

Ka raste kur njeriu e shkruan një libër për të rrëfyer jetën e tij, dhe ka raste kur libri e shkruan vetë njeriun. Ky libër i përket këtij lloji të dytë. Ai nuk lindi nga një dëshirë e çastit, as nga ambicia për të lënë pas një emër në raftet e bibliotekave. Ai lindi nga pesha e kohës, nga barra e kujtesës dhe nga përgjegjësia morale për të mos e lënë të vërtetën të humbasë në mjegullën e harresës.

Për shumë vite kam jetuar me bindjen se heshtja ishte forma më e lartë e dinjitetit. Kam menduar se plagët e njeriut nuk kanë nevojë të ekspozohen përpara botës dhe se vuajtja fiton madhështinë e saj kur mbetet e fshehur në shpirt. Por vitet më mësuan një të vërtetë tjetër: ka heshtje që fisnikërojnë dhe ka heshtje që i shërbejnë padrejtësisë.

Kur hesht viktima, flet shpifja.
Kur hesht dëshmitari, shkruan gënjeshtra.
Kur hesht e vërteta, historia mbetet peng i mashtrimit.

Prandaj po shkruaj.

Jo për t’u ankuar.
Jo për t’u hakmarrë.
Jo për të kërkuar mëshirë.

Po shkruaj sepse kujtesa është detyrim moral. Po shkruaj sepse një jetë e jetuar në përballje me padrejtësinë nuk i përket më vetëm individit që e ka përjetuar. Ajo bëhet pjesë e ndërgjegjes së një populli.

Ky libër është dëshmia ime para historisë.

Njeriu jeton në dy kohë.

Në kohën e kalendarit dhe në kohën e shpirtit.

Koha e kalendarit matet me vite, me data, me stinë dhe me shekuj. Koha e shpirtit matet me plagë, me kujtime, me pritje dhe me shpresa. Ka ngjarje që ndodhin në një ditë, por jetojnë brenda nesh për një jetë të tërë. Ka padrejtësi që zgjasin vetëm pak çaste, por lënë gjurmë që nuk fshihen as pas dekadash.

Rinia ime u gjend në një epokë kur njeriu nuk gjykohej për atë që bënte, por për atë që ishte. Ishte një kohë kur ideologjia kërkonte bindje absolute dhe pushteti ushqehej me frikën. Në ato vite të errëta të regjimit totalitar komunist jugosllav, individi nuk kishte të drejtë të ishte vetvetja. Ai duhej të ishte ajo që kërkonte sistemi.

Por unë kisha zgjedhur rrugën e ndërgjegjes.

Dhe ndërgjegjja, në çdo diktaturë, konsiderohet rrezik.

Aty ku sundon frika, njeriu i lirë bëhet armik.
Aty ku sundon mashtrimi, e vërteta bëhet krim.
Aty ku sundon servilizmi, dinjiteti bëhet rebelim.

Kjo është arsyeja pse shumë prej nesh u përndoqën.

Jo sepse kishim kryer faj.
Por sepse nuk pranonim të jetonim në gënjeshtërsa…

Në jetën time kam parë nga afër fytyrën e pushtetit kur ai humbet njerëzoren.

Kam parë dosje që ndërtoheshin mbi shpifje.
Kam parë akuza që fabrikoheshin në zyrat e errëta të hetuesive.
Kam parë njerëz që dënoheshin jo për veprat e tyre, por për identitetin e tyre.
Kam parë sesi drejtësia shndërrohej në vegël të politikës.

Pikërisht atëherë fillova të kuptoj se drejtësia nuk është thjesht kategori juridike.

Ajo është kategori morale.

Ligji mund të dënojë një të pafajshëm.
Historia mund të vonojë.
Por ndërgjegjja njerëzore mbetet gjykata e fundit.

Në fund të fundit, çdo regjim që ndërton pushtetin mbi frikën humbet betejën me kohën. Sepse koha është aleatja më e madhe e së vërtetës.

Diktaturat besojnë se kontrollojnë historinë.

Por historia është si lumi.

Mund ta devijosh përkohësisht rrjedhën e tij, por nuk mund ta ndalosh përgjithmonë.

Një pjesë e rëndësishme e këtij libri është edhe historia e mërgimit.

Njeriu largohet nga vendlindja për shumë arsye.

Disa largohen për bukë.
Disa për dije.
Disa për ëndrra.

Por ka edhe nga ata që largohen për të shpëtuar shpirtin.

Kur u detyrova të largohem drejt Amerikës, nuk po largohesha vetëm nga një hapësirë gjeografike. Po largohesha nga një klimë frike, nga një sistem që kërkonte të më mohonte si njeri dhe si intelektual shqiptar.

Mërgimi është një nga përvojat më të ndërlikuara të qenies njerëzore.

Ai të ndan fizikisht nga toka, por të lidh më fort me kujtesën.

Sa më larg të jesh nga vendlindja, aq më afër bëhet ajo në shpirt.

Në mërgim kuptova se atdheu nuk është vetëm vendi ku lind. Atdheu është edhe gjuha që flet, kujtesa që ruan dhe e vërteta që nuk e tradhton.

Prandaj edhe larg, mbeta pranë.

Pranë gjuhës sime.
Pranë kombit tim.
Pranë kujtimeve të mia.

Ky libër është shkruar edhe për brezat që vijnë.

Ndoshta ata do ta kenë të vështirë ta kuptojnë plotësisht botën në të cilën jetuam ne.

Ata kanë lindur në një kohë tjetër.

Por liria që gëzojnë sot nuk është një dhuratë që ra nga qielli.

Ajo është ndërtuar mbi sakrifica, mbi vuajtje, mbi burgje, mbi përndjekje dhe mbi qëndresë.

Prandaj kujtesa është e domosdoshme.

Një popull që harron, rrezikon ta përsërisë tragjedinë e vet.

Një popull që kujton, fiton urtësinë për të mbrojtur të ardhmen.

Ky është një nga misionet më të larta të letërsisë.

Jo vetëm të krijojë bukuri.

Por të ruajë kujtesën.

Jo vetëm të emocionojë.

Por të ndërgjegjësojë.

Jo vetëm të tregojë histori.

Por të ndihmojë njeriun të kuptojë vetveten.

Besoj se intelektuali nuk është thjesht njeri i dijes.

Ai është rojtar i kujtesës.

Ai është ndërmjetësi mes së kaluarës dhe së ardhmes.

Ai nuk duhet të jetë shërbëtor i pushtetit, por shërbëtor i së vërtetës.

Historia shqiptare ka njohur shumë figura që paguan shtrenjtë për këtë besnikëri ndaj së vërtetës. Disa me burg, disa me internim, disa me heshtje të detyruar.

Por pikërisht falë tyre kujtesa jonë kombëtare mbijetoi.

Në këtë kuptim, ky libër nuk është vetëm historia ime.

Ai është pjesë e historisë së një brezi.

Një brez që u sprovua.
Një brez që u përndoq.
Një brez që nuk u dorëzua.

Kur i hedh sytë pas, shoh një jetë me shumë stuhi.

Shumë herë jam përballur me dallgë që dukeshin më të mëdha se forca ime.

Por pikërisht në ato çaste kam kuptuar se njeriu nuk matet nga qetësia që gjen, por nga stuhitë që përballon.

Dinjiteti nuk lind në rehati.

Ai farkëtohet në vuajtje.

Karakteri nuk ndërtohet në ditët e mira.

Ai provohet në ditët e vështira.

Dhe nëse sot kam guximin ta shkruaj këtë testament shpirtëror, kjo ndodh sepse kam mësuar se e vërteta është më e fortë se frika dhe kujtesa më jetëgjatë se pushteti.

Këto faqe janë rrëfimi im.

Janë zëri im.

Janë dëshmia ime.

Por mbi të gjitha janë besimi im se njeriu mund të humbasë shumë gjëra në jetë, por nuk duhet të humbasë kurrë vetveten.

Mund të më burgosnin.

Mund të më shpifnin.

Mund të më përndiqnin.

Mund të më detyronin të largohem.

Por nuk arritën të më thyenin.

Sepse nuk u përkula.

Nuk arritën të ma burgosnin shpirtin.

Sepse nuk e tradhtova njeriun brenda meje.

Dhe ky është kuptimi më i thellë i këtij libri.

Ky është testamenti im.

Testamenti i kujtesës kundër harresës.

Testamenti i së vërtetës kundër gënjeshtrës.

Testamenti i njeriut kundër frikës.

Dhe mbi të gjitha, testamenti i dinjitetit që nuk burgoset.

Por, njëkohësisht , kam binjdjen e ndritur se ky Testamenti është një dokument juridik me anë të të cilit  shpreh vullnetin e tim  dhe mendimit  që lë pas , përtej aspektit juridik,  por  si  një akt i thellë shpirtëror, filozofik dhe njerëzor, ku  përpiqem të lërë pas një porosi me vlerë, një kujtim të drejtë e të ndershëm për brezat që vijnë dhe  ata që mbeten, duke iu drejtuar jo vetëm familjes, por edhe kombit, njerëzimit apo brezave të ardhshëm.

Sepse, mendoj, kështu kanë vepruar edhe të tjerë gjatë jetës dhe historisë njerëzore. Sipas burimeve historike dhe traditës shqiptare, Skënderbeu thuhet se ka lënë një amanet ku thekson dashurinë për atdheun dhe lirinë. Edhe pse nuk ka një dokument të shkruar që të konsiderohet testament i tij origjinal, në mënyrë të figurshme testamenti i tij mund të përmblidhet kështu:

“Lirinë nuk e fitova për vete, por për ju dhe për të ardhmen tuaj. Mos e shisni kurrë për frikë, as për pasuri. Atdheu është më i shtrenjtë se jeta. Ai që e mbron, jeton përjetë në zemrën e popullit të tij.”

Madje, kemi  Testamentin e  Ali Pashë Tepelenës (nga kujtimet e dorëshkrimeve evropiane) Në vitet e fundit të jetës, thuhet se Ali Pasha u shpreh para bashkëpunëtorëve të tij:

“Nëse më vrasin, mos derdhni gjak kot. Kujtoni që lavdia nuk është përjetësi, por nderi i burrit është të mos e humbasë zemrën. Amanet, Shqipëria të mos bjerë në dorë të huaj për arsye të vëllezërve që merren me njeri-tjetrin.”

 Testamenti i Mihal Gramenos (Luftëtari i Rilindjes Kombëtare), i cili në një letër drejtuar nipit të tij në fund të jetës, ai shkruan:

“Në këtë jetë kam parë padrejtësi, por kam dashur drejtësinë. Nuk kam pasur shumë pasuri, por ua lë trashëgim fjalën e nderit dhe kujdesin për të varfrit. Kujdesu për gjuhën, për tokën, dhe për nënën Shqipëri si për shpirtin tënd.”

Kemi edhe Testamentin filozofik  të Albert Einstein, i cili nuk ishte një shkrim i zakonshëm ,  por një letër-testament që mbeti në arkivat e tij, ku theksonte:

“Jetën time ia kushtova kërkimit të së vërtetës dhe përulësisë përballë madhështisë së natyrës. Mos i jepni kurrë përparësi fitimit përballë dijes, as urrejtjes përballë mirëkuptimit. Bota do shpëtojë nga mendja, por do ndriçohet vetëm nga zemra.”

I veçantë është edhe Testamenti i  shkrimtarit të madh rus, Leon Tolstoit , i cili në fund të jetës, la një dokument ku thoshte:

“Pasuria ime është fjala ime. Trashëgimia ime është dashuria për njeriun. Mos më vajtoni, nëse ju kam dashur dhe ju kam mësuar të dashuroni të tjerët, atëherë nuk kam vdekur.”

Pra, një Testament i shkruar  nuk është vetëm një letër për pasurinë materiale dhe të ndryshme si akt juridik. Ai është një pasqyrë e zemrës dhe e ndërgjegjes, një letër nga një shpirt për të tjerët, që mund të jetë po aq filozofike  sa  edhe  ligjore, po aq letrare sa praktike , që mbart ndjenjë, mendim dhe amanet.  Dhe unë e  kam shkruar sikur  të ishta vetëm  një fjalë i një mendimi të shprehur me shkrim   për jetën, për të dashurit e mi, familjhen , nipërit dhe mbesat e mia dhe ata që do vijnë në breza. Kam shkruar për  Tokën  dhe Nënën që më lindën, për Atdheun dhe për njeriun si vlerë.

… Kur nisa të bëja hartimin e këtij libri me titull  TESTAMENTI  IM, u nisa nga hipotezat vijuese:   -Të  analizoj të kaluarën sado që ishte me shumë bariera dhe rrëmete furtunash, kisha vullnet dhe forcë, dhe më dukej  më lehtë të përshkruaja të tashmen. Sepse vetë Jeta të vë në sprovë dhe të sfidon. -Jeta është stuhi uraganesh, shpesh e sheh veten tek përplasesh pas shkëmbinjve të thepisur mali, përballë erërave që fryjnë në trotuaret kah ec njeriu në rrugët e fshatit apo qytet, janë rrugë jete të sfidës kur çel behari apo  stinë kur binin gjethet..! Një letër qëndronte mbi tryezë, e mbyllur me një zarfë të vulosur  me dyllin e kuq, e që ruante sekretin e saj si një mur i pakapërcyeshëm midis dy botëve—të shkuarës dhe të ardhmes, të njohurës dhe të panjohurës. Një qiri i shkrirë me një flakë të lodhur dridhej pranë saj, duke ndriçuar me drojë hapësirën e ngushtë rreth tryezës, sikur kishte frikë të shqiptonte atë që ishte shkruar brenda. Një dorë kishte rrëshqitur mbi atë letër, duke vendosur mbi të jo vetëm bojën, por dhe peshën e ndjenjave të pashprehura, kujtimeve të papërjetuara, fjalëve që nuk gjetën kurrë kohën e duhur për t’u thënë. Çfarë mund të ishte shkruar brenda saj? Një lamtumirë që kurrë nuk u shqiptuar me zë? Një rrëfim që mbeti peng në shpirt? Apo ndoshta një premtim që priste të lexohej nga sy të etur për shpresë? Sa lehtë do të ishte ta hapje dhe ta lexoje. Sa e vështirë do të ishte ta kuptoje dhe ta mbaje brenda vetes. Sepse disa fjalë nuk janë thjesht fjalë. Ato janë pesha që vendosen mbi supet e atij që i lexon. Janë plagë që hapen e mbyllen brenda mendjes. Janë zjarre që ose ndriçojnë rrugën, ose djegin gjithçka përreth. Të jetosh nuk do të thotë të harrosh të shkuarën, por të mësosh nga ajo pa lejuar që të të robërojë. Do të thotë të ecësh përpara, me plagë, me kujtime, por edhe me dritën e një dite të re.

Andaj , ky libër, pra,  i shkruar disa vite me rradhë, paraqet  ndërgjegjen time njerëzore e humane, krenarinë dhe dinjitetin tim si shqiptar që kam edukatën dhe ndjenjën atdhetare të kombit që i takoj. Në vazhdimësi , libri , paraqet dramën individuale dhe pjesërisht kolektive të një shtrese njerëzish në kohë dhe hapësirë, kur unë jetoj apo kam jetuar,  në rrethana të një jete me batica dhe zbatica të saja që fërshkëllojnë në vorbulat e vetë jetës dhe fatit tragjik të njeriut apo të një populli të vogël me histori të bujshme dhe tradita të lashta, gjuhe, kulture dhe histori, duke shtjelluar brenda përmbajtjes së tij  të gërshetuar  me një stil të kapshëm, i kuptueshëm dhe i kulluar,  i shkruar për lexuesit pa përjashtim, i përshkuar me një rrëfim me tis të hollë,  që njëherit edhe zgjon asociacione të thella tek lexuesit e gjitha moshave, madje duke dhënë edhe një mori mesazhesh të fuqishme dhe të pamohueshme rreth  një ngjarrje nga e kaluara, dhe e cila është ngushtë e lidhur me vetë jetën dhe fatin tim prej  njeriu, i cili bëhet viktimë  ose duke më përdorur djajtë e një epoke si kurban  me përmasa të rrepta në shtigjet e Ballkanit.

Libri  “Testamenti im” u bë një detyrë serioze për mua,  ku më duhej të ndërthurja qenien e shpirtit tim dhe përçarjet e egra, realitetin dhe fatin tim si qenie njerëzore, që u referohet edhe njerëzve të tjerë në kuptimin e përgjithshëm të fjalës. Vetë jeta është si një det me valë të trazuara, si një lum që rrjedh e rrjedh dhe ka lakadredhat e tij, plotë zik-zake, ajo është ndonjëherë edhe si një këngë bilbile, shpesh edhe si vaji i kukuvajkës,  që herë këndon, herë ulërin, herë hesht, duke lënë gjurmë të padukshme, por të pashlyeshme në lavrën e rrëfimit.

… Edhe  RRËFIMI  dhe jeta kanë  rrjedhat e veta, sidomois kur njeriun e përcjell një fat tragjik ose burgosje si viktimë i kalamendur përballë stuhive dhe egërsive që mund të bejnë njerëzit në një shoqëri apo regjim. Por ndonjëherë, pikërisht këta demonë na mësojnë diçka për veten tonë. Na tregojnë se kush jemi, në thelb, kur gjithçka tjetër na është marrë, sidomos liria…! Lufta dhe sakrificat dhe pësimet në jetë janë  MËSIM ! Vetë jeta dhe dallgët e saja na mësojnë për kahjet dhe  brishtësitë e saja, për atë sa e përkohshme është çdo gjë dhe si e tillë, jeta duket si një ëndërr…

Të gjitha këto përjetime i mbaja në dejtë e mi dhe mendime gjersa gjendesha brenda hekurave të burgut ku nuk dukeshin as rrezet e dielli, koha dhge vitet që kalonin kishin monotoninë e tyre si diçka pa ndjenja, pa shpirt dhe pa ngjyra…!

Kur ato sfidojnë çdo ide që kemi për veten dhe botën, por gjithashtu na japin mundësinë për të rilindur nga hiri ynë, si një feniks i heshtur që nuk ka më frikë nga flakët e inskenimeve djallëzore që kurdisin çeta barbare e nëntokës shoviniste antishqiptare.   Andaj me këtë rast u drejtohem rinisë shqiptare me disa këshilla qëllimmirë duke dhënë edhe një pasqyrim të shkurtër të rolit të Shërbimeve secrete, të kiet një pasqyrë të qartë e botkuptim në zhvillimin e një shoqërie demokratike dhe me standarde europiane për një të ardhme më të denjë e më të mirë për shqiptarët…

Pra,  « Testamenti im » është një libër i cili , besoj, do jetë i mirëpritur nga lexuesit dhe që mund të lexohet  nga të gjitha shtresat, e veçanërisht nga brezi i ri,  sepse  edhe i  gjithë rrëfimi është një udhëtim mendimesh   i shtjelluar  nga heshtja  drejt çlirimit shpirtëror. Prandaj, mendja më thotë, gjersa isha në përplasje  përballë Shërbimeve antishqiptare sllave dhe diktaturës, Njeriu është më i lirë në vetmi me ndërgjegje të pastër,  sesa i shtrënguar në duart e turmës që hesht para padrejtësisë.

Ky Testament ka një themel shumë të fortë: kujtesën, dinjitetin, të vërtetën, edukatën dhe amanetin për brezat. Dhe mendoj se fjala juaj për gjurmën që lë njeriu duhet të mbetet një nga shtyllat kryesore të veprës.

Po. Do të ruaj zërin e parë, kujtesën e Çegranit, Lenishtës, Normalen e Shkupit, Irfanin, odën, këngët, Anton Çettën, Zenicën, burgun, shkrimet dhe kërkesën për të vërtetën.

TESTAMENTI

Unë, biri i Çegranit

Testament letrar mbi jetën, kujtesën, vuajtjen dhe të vërtetën

Nafi Çegrani

PROLOG

Ka ardhur një mbrëmje kur njeriu nuk e dëgjon më vetëm zhurmën e orës, por edhe hapin e viteve.

Ato vijnë njëra pas tjetrës, pa trokitur. Marrin me vete fytyra, shtëpi, rrugë, shokë, prindër, vëllezër, zëra. Marrin rininë. Marrin duart që dikur ishin të forta dhe i bëjnë të dridhen. Marrin flokët dhe i bëjnë të bardha. Por ka diçka që koha nuk duhet ta marrë: të vërtetën.

Prandaj po shkruaj.

Jo sepse kam përfunduar së jetuari, por sepse kam arritur në atë moshë kur njeriu e ndien se kujtesa nuk është më vetëm pronë e tij. Ajo bëhet përgjegjësi.

Më 10 tetor 1946 hyra në këtë botë. Tani, në prag të tetëdhjetë viteve, shikoj pas dhe shoh një rrugë të gjatë. Një rrugë me male, shkolla, oda, këngë, miqësi, ndarje, burgje, akuza, letra, libra, stuhi dhe kthime.

Kam kaluar nëpër shumë batica e zbatica.

Kam njohur gëzimin dhe kam njohur dhimbjen. Kam njohur bukën e fituar me djersë dhe heshtjen e imponuar me frikë. Kam njohur shkollën dhe qelinë. Kam njohur odën e burrave dhe korridoret e gjykatave. Kam njohur dorën që të përshëndet me respekt dhe dorën që të vë prangat.

Por mbi të gjitha kam njohur një gjë:

njeriu mund të humbasë shumëçka, por nuk duhet ta humbasë veten.

Këtë Testament ua lë fëmijëve të mi, nipërve e mbesave, familjes sime, Çegranit, çegranasve dhe, përtej tyre, kujtdo që do ta lexojë me zemër të hapur.

Nuk po ua lë vetëm historinë time.

Po ua lë një pjesë të kohës sonë.

                              Autori

TESTAMENTI IM

Dinjiteti që nuk u burgos

Ka jetë që ecin nëpër kohë si lumenj të qetë, dhe ka jetë që detyrohen të kalojnë përmes shkëmbinjve, stuhive dhe humnerave. E imja i përket kësaj të dytës. Kur shikoj pas, nuk shoh vetëm vitet e rinisë sime, por shoh një epokë të tërë që kërkonte t’i përkulte njerëzit para frikës, t’i zbrazte nga identiteti dhe t’i kthente në hije të vetvetes.

Isha i ri kur kuptova se regjimet totalitare nuk i frikësohen armëve aq sa i frikësohen ndërgjegjes. Një mendim i lirë, një fjalë e ndershme, një karakter që nuk blihet, përbëjnë rrezik më të madh për diktaturën sesa çdo kryengritje e armatosur. Prandaj, në vend që të luftonin idetë, luftonin njerëzit që i bartnin ato. Nuk kërkonin të shkatërronin argumentin, por personalitetin. Nuk synonin të mposhtnin të vërtetën, por ta mbulonin atë me baltën e shpifjes.

Kështu ndodhi edhe me mua.

Në vitet kur rinia duhej të ishte kohë ëndrrash, shprese dhe krijimi, ajo u kthye në një udhëtim përmes korridoreve të errëta të hetuesive, burgjeve dhe proceseve të montuara. Mbi emrin tim u hodhën akuza që nuk i kisha merituar kurrë. Dosje të fabrikuara, dëshmi të kurdisura, intriga të hartuara në zyrat e fshehta të një aparati që ushqehej me frikë dhe mbijetonin mbi fatkeqësinë e njerëzve.

Por sot, pas dekadash, e kuptoj se vuajtja ime nuk ishte thjesht personale. Ajo ishte pjesë e tragjedisë së një populli të tërë që jetonte nën hijen e mekanizmave të kontrollit politik dhe kombëtar. Në atë sistem, shqiptari i ndërgjegjshëm shihej si problem. Intelektuali që mendonte lirshëm shihej si kërcënim. Njeriu që nuk pranonte të bëhej vegël shihej si armik.

Nuk ishte drejtësia ajo që më gjykoi. Ishte frika e pushtetit nga e vërteta.

Dhe këtu fillon paradoksi më i madh i jetës sime.

Ata që më akuzuan mendonin se mund të më merrnin lirinë. Mundën. Ata mendonin se mund të më largonin nga vendlindja. E bënë. Mendonin se mund të më detyronin të largohesha drejt Amerikës për të shpëtuar jetën. Edhe kjo ndodhi. Por gabuan në një pikë themelore: menduan se mund të më thyenin.

Njeriu nuk thyhet kur humbet një vend pune, një post apo një privilegj. Njeriu thyhet vetëm kur humbet vetveten. Dhe unë nuk e humba kurrë.

Në burgjet e sistemeve totalitare mbyllen trupat, por aty sprovohen shpirtrat. Disa dalin të shkatërruar, disa dalin të heshtur, e disa dalin më të fortë se më parë. Unë mësova se liria nuk është vetëm hapësira ku ecën, por e drejta për të mbetur besnik ndaj ndërgjegjes sate.

Në këtë kuptim, burgimi im u shndërrua në një shkollë të dhimbshme filozofie. Aty kuptova se e vërteta nuk ka gjithmonë forcën e pushtetit, por ka forcën e kohës. Pushtetet bien, regjimet rrëzohen, dosjet pluhurosen, ndërsa e vërteta mbetet. Ajo ecën ngadalë, por mbërrin gjithmonë.

Prandaj nuk shkruaj për hakmarrje.

Hakmarrja është barrë që e rëndon shpirtin. Unë shkruaj për kujtesë. Sepse një popull që harron padrejtësitë e së kaluarës rrezikon t’i jetojë ato përsëri. Shkruaj që brezat e rinj të dinë se liria nuk është dhuratë, por sakrificë. Se dinjiteti nuk blihet me privilegje. Se njeriu mund të humbasë gjithçka, por mbetet i pathyer nëse nuk e tradhton ndërgjegjen.

Shpesh pyes veten për ata që më tradhtuan. Për ata që hanin bukën time dhe thurnin kurthe pas shpine. Për ata që shisnin miqësinë për një privilegj të vogël, për një pozitë kalimtare apo për një miratim nga pushteti.

Koha më ka mësuar të mos i urrej.

Ata janë viktima të një varfërie më të rëndë se ajo materiale: varfërisë morale. Njeriu që shet të vërtetën për interes mbetet rob i frikës gjatë gjithë jetës. Ai mund të duket fitimtar përkohësisht, por në gjyqin e ndërgjegjes mbetet i humbur.

Ndërsa njeriu që ruan dinjitetin, edhe kur humbet gjithçka tjetër, mbetet fitimtar.

Ky është mësimi më i madh që më ka dhënë jeta.

Sot, kur shoh pas, nuk shoh vetëm plagët. Shoh edhe kuptimin e tyre. Shoh se dhimbja mund të bëhet urtësi. Se vuajtja mund të kthehet në dëshmi. Se kujtesa mund të shndërrohet në letërsi.

Prandaj këto faqe nuk janë vetëm rrëfim. Janë testament.

Testament për brezat që do të vijnë.

Testament për të drejtën e njeriut për të qenë i lirë.

Testament për shqiptarin që nuk pranoi të përkulej.

Dhe mbi të gjitha, testament për një të vërtetë që asnjë burg, asnjë dosje dhe asnjë regjim nuk arriti ta mposhtë:

Dinjiteti nuk burgoset.

Ai mund të persekutohet, mund të shpifet, mund të internohet e të dëbohet, por nuk mund të vritet. Sepse dinjiteti jeton aty ku jeton ndërgjegjja, dhe ndërgjegjja e pastër është forma më e lartë e lirisë njerëzore.

Ky është testamenti im.

Një jetë në kërkim të së vërtetës

Njeriu nuk zgjedh gjithmonë kohën në të cilën lind, por zgjedh mënyrën se si do ta përballojë atë. Ka epoka që e lartësojnë njeriun dhe ka epoka që e vënë në provë. Ka kohë kur fjala është e lirë si era e maleve dhe ka kohë kur ajo burgoset në qelitë e frikës. Jeta ime i përket kësaj të dytës.

Kur i kthehem udhëve të largëta të rinisë, më duket sikur shoh një lumë të trazuar që zbret nga malet e kujtesës dhe humbet në horizontet e historisë. Në atë lumë rrjedhin ëndrrat e një djaloshi shqiptar që besonte te dituria, te drejtësia dhe te dinjiteti njerëzor. Por bashkë me to rrjedhin edhe hijet e një kohe të errët, kur pushteti e kishte shndërruar frikën në ligj dhe dyshimin në instrument sundimi.

Ky libër nuk është vetëm historia ime.

Ai është historia e një përplasjeje ndërmjet njeriut dhe sistemit.

Ndërmjet ndërgjegjes dhe dhunës.

Ndërmjet së vërtetës dhe gënjeshtrës.

Ndërmjet kujtesës dhe harresës.

Për shumë vite kam menduar se plagët duhet t’i mbajë njeriu brenda vetes, si një kryq të heshtur që e bart pa zhurmë. Mirëpo vitet më mësuan se heshtja nuk është gjithmonë virtyt. Ka raste kur heshtja bëhet aleate e padrejtësisë. Ka raste kur ajo e ndihmon gënjeshtrën të vishet me petkun e së vërtetës.

Prandaj vendosa të shkruaj.

Jo për të kërkuar mëshirë.

Jo për të hapur plagë.

Jo për të gjykuar njerëz.

Por për të dëshmuar kohën.

Për të lënë një gjurmë të së vërtetës në faqet e historisë.

Për t’u treguar brezave se edhe në epokat më të errëta mund të mbijetojë drita e dinjitetit njerëzor.

Ky është testamenti im.

Jo testamenti i pasurisë.

Jo testamenti i pushtetit.

Por testamenti i një njeriu që nuk pranoi të tradhtonte vetveten.

1. DREJTËSIA DHE KOHA

Në jetën e njeriut ekzistojnë dy gjykata.

E para është gjykata e pushtetit.

E dyta është gjykata e kohës.

E para mund të dënojë të pafajshmin dhe të shpërblejë fajtorin.

E dyta vonon, por rrallëherë gabon.

Në vitet kur jetoja nën hijen e sistemit totalitar jugosllav, drejtësia nuk ishte më drejtësi. Ajo ishte bërë një mekanizëm politik. Në sallat e gjykimit nuk vendosej gjithmonë fati i një vepre, por shpesh fati i një mendimi. Njerëzit dënoheshin jo vetëm për atë që kishin bërë, por edhe për atë që përfaqësonin.

Për shqiptarët, kjo padrejtësi merrte përmasa edhe më të rënda.

Identiteti kombëtar, gjuha, kultura dhe vetëdija historike shpesh shiheshin si kërcënime.

Kështu lindi një atmosferë ku dyshimi u bë politikë shtetërore dhe frika u bë metodë qeverisjeje.

Në atë kohë kuptova se drejtësia nuk mund të reduktohet vetëm në ligj.

Ligji është vepër e njeriut.

Drejtësia është kërkesë e ndërgjegjes.

Ligji ndryshon sipas regjimeve.

Drejtësia mbetet.

Pikërisht këtu fillon edhe drama e individit përballë pushtetit.

Kur ligji largohet nga morali, njeriu mbetet vetëm me ndërgjegjen e tij.

Dhe ndonjëherë ndërgjegjja është i vetmi atdhe që nuk mund të pushtohet.

Sot, pas dekadash, kur shikoj prapa, nuk ndiej urrejtje.

Ndiej vetëm trishtimin e historisë.

Sepse çdo padrejtësi e kryer ndaj një individi është një humbje për gjithë shoqërinë.

Dhe çdo regjim që mbështetet mbi padrejtësinë, në të vërtetë po ndërton varrin e vet moral.

Koha i rrëzon të gjitha perandoritë e gënjeshtrës.

Koha i zhvesh maskat.

Koha i rikthen emrat në vendin që meritojnë.

Prandaj besoj se drejtësia është vajza e vonuar e kohës.

Ajo vjen ngadalë.

Por kur vjen, sjell me vete dritën e së vërtetës.

1. BURGU SI SPROVË E NDËRGJEGJES

Ka njerëz që burgun e njohin vetëm si ndërtesë.

Ka të tjerë që e njohin si fat.

Unë e njoha si sprovë.

Burgu nuk është vetëm një hapësirë e mbyllur me mure dhe hekura.

Burgu është një laborator i shpirtit njerëzor.

Aty njeriu takohet me vetveten.

Aty bie maska.

Aty zhduken iluzionet.

Aty mbetet vetëm pyetja e madhe:

“Kush je ti në të vërtetë?”

Kur m’u mor liria, mendova se po më merrej gjithçka.

Por me kalimin e kohës kuptova se ekziston një liri që asnjë burg nuk mund ta prekë.

Liria e ndërgjegjes.

Liria për të mos gënjyer.

Liria për të mos tradhtuar.

Liria për të mos u përkulur.

Në qelitë e errëta të asaj kohe pashë njerëz që kishin humbur shpresën.

Pashë të tjerë që e ruanin si një flakë të vogël në mes të stuhisë.

Aty mësova se njeriu është më i fortë sesa mendon.

Sepse forca nuk matet me pushtetin që zotëron.

Forca matet me vuajtjen që përballon pa humbur dinjitetin.

Sistemi kërkonte të thyente jo trupin, por shpirtin.

Kërkonte ta kthente njeriun kundër vetvetes.

Kërkonte ta bindte se e vërteta nuk kishte vlerë.

Por pikërisht atëherë kuptova se dinjiteti nuk është privilegj.

Është zgjedhje.

Dhe çdo ditë në burg ishte një zgjedhje e re për të mbetur njeri.

Shpeshherë pyes veten nëse do të isha i njëjti njeri pa ato vite.

Ndoshta jo.

Sepse vuajtja, kur nuk të shkatërron, të mëson.

Ajo të mëson të dallosh thelbësoren nga e përkohshmja.

Të mëson se nderi është më i rëndësishëm se karriera.

Se ndërgjegjja është më e rëndësishme se frika.

Se e vërteta është më e rëndësishme se komoditeti.

Prandaj sot nuk e kujtoj burgun vetëm si vend dhimbjeje.

E kujtoj edhe si një shkollë të rëndë të karakterit.

Një universitet të heshtur të qëndresës.

Një vend ku mësova se njeriu mund të humbasë gjithçka, përveç asaj që vendos të mos e dorëzojë.

Jo testament i një njeriu të mundur nga koha, por i një njeriu që eci përmes saj pa e tradhtuar veten.

I

UNË, BIRI I ÇEGRANIT

Unë, biri i Çegranit.

Kjo fjali për mua nuk është titull. Është rrënjë.

Çegrani nuk është vetëm vendi ku kam lindur. Është vendi ku mësova të dëgjoj zërin e njerëzve, të dalloj erën e shiut, të njoh burrat nga mënyra si heshtnin dhe gratë nga mënyra si e mbanin shtëpinë gjallë.

Atje filloi gjithçka.

Atje ishte familja. Atje ishte oda. Atje ishin këngët. Atje ishte gjyshja. Atje ishte babai im, Tekiu. Atje ishin burrat që pas luftës mblidheshin në dimër, kur bora mbulonte rrugët dhe oda bëhej vendi ku ruhej kujtesa.

Sot e kuptoj se fëmijëria nuk është thjesht një periudhë e jetës.

Është themeli mbi të cilin njeriu ndërton gjithçka që do të bëhet më vonë.

Unë u rrita me malet përballë dhe me Fushën e Pollogut të shtrirë poshtë tyre. Kur shikoja Sharri, nuk dija atëherë se po shikoja një nga mësuesit e mi të parë.

Mali nuk fliste.

Por më mësoi qëndrimin

II

LENISHTA – SHKOLLA E PARË E JETËS

Kam qenë nëntë, dhjetë, njëmbëdhjetë, dymbëdhjetë vjeç.

Verat i kaloja në Lenishtë, në stan, me gjyshen.

Atje koha nuk kishte orë.

Koha ishte zëri i gjyshes.

Ishte mëngjesi kur ajo më zgjonte. Ishte buka me gjalpë. Ishte çaji i malit. Ishte blegërima e deleve. Ishte qeni që sillej rreth stanit. Ishte era e barit dhe e drurit të lagur.

Unë ecja me një bastun që dukej më i madh se unë.

Mendoja se isha bari.

Sot e kuptoj se isha nxënës.

Delët ishin klasa ime. Shkëmbinjtë ishin dërrasa e zezë. Retë ishin libri i parë që më mësoi të shikoja larg.

Ulesha mbi ndonjë gur dhe shikoja qiellin.

Nganjëherë pyesja veten:

A kanë edhe retë vëllezër atje lart, si unë me Irfanin këtu poshtë?

Nuk e dija atëherë se një ditë rrugët tona do të ndaheshin dhe njëri prej nesh do të merrte udhën përtej detit.

Por Lenishta më kishte mësuar tashmë një gjë: njeriu mund të largohet nga vendi, por vendi nuk largohet nga njeriu.

Sot, kur kujtoj atë bjeshkë, më duket se era e terfilit ende vjen deri te unë.

Dhe zëri i gjyshes.

Ajo nuk më la pasuri.

Më la kujtesë.

Dhe kujtesa, në fund të fundit, është një pasuri që nuk blihet.

III

NGA BARIU TE NORMALISTI

Pastaj jeta më mori nga stanet dhe më çoi në qytet.

Nga bariu i vogël u bëra nxënës.

Nga malet zbrita në Shkup.

Në Normalen e Shkupit mësova të bëhem mësues.

Unë dhe Irfani.

Dy vëllezër nga bjeshka, me libra në duar dhe me ëndrra në sy.

Në bankat e shkollës nuk e dinim se sa shumë do të na ndante jeta.

Mësuesit nuk na mësuan vetëm shkronjat.

Njëri prej tyre më pyeti një ditë:

“Çfarë keni parë sot rrugës?”

Pyetje e thjeshtë.

Por ajo pyetje më ka ndjekur gjatë gjithë jetës.

Sepse njeriu mund të mësojë shumë nga librat, por duhet të mësojë edhe të shohë.

Mësuesi na tha se përpara se të bëheshim mësues të fëmijëve, duhej të mësonim të ishim njerëz.

Kjo fjali u bë një nga gurët e themelit të jetës sime.

Më vonë, kur jeta u bë e vështirë, e kujtoja.

Kur më duhej të qëndroja drejt, e kujtoja.

Kur njerëzit kërkonin të më bindnin se e padrejta mund të bëhej e drejtë vetëm sepse e kishte shkruar pushteti, e kujtoja.

Mësuesi më kishte mësuar të shikoja drejtësinë.

IV

IRFANI – DY VËLLEZËR, DY RRUGË

Irfani.

Gjysmë shekulli larg.

Njëri këtu, tjetri përtej detit.

Një bankë shkolle.

Një fletore.

Dy vëllezër.

Pastaj një stacion.

Stacioni i Shkupit kishte erë hekuri dhe lamtumire.

Bagazhet ishin të vogla.

Malli ishte i madh.

Irfani mbante në dorë letrën nga Amerika.

Unë mbaja në gjoks vendin tim.

Treni u nis.

Unë qëndrova në peron derisa tymi u bë re dhe reja u bë kujtim.

Atë ditë mësova se ndarja nuk ka nevojë për shumë fjalë.

Mjafton një tren.

Mjafton një dorë që largohet.

Mjafton një bankë që mbetet bosh.

Më vonë letrat erdhën rrallë.

Ai pyeste për Lenishtën.

Unë i shkruaja për Shkupin.

Dy anë të botës.

Një gjak.

Dhe gjithmonë një vend i përbashkët brenda nesh.

V

ODA – BIBLIOTEKA QË KËNDONTE

Pas luftës, dimrat në Çegran ishin të ashpër.

Bora binte rëndë.

Por në oda kishte ngrohtësi.

Aty mblidheshin burrat.

Tekiu.

Emrullah Sallaku.

Sefë Peqi.

Nakil Baka.

Beqir Loku.

Xhezmi Koma.

Dhe shumë të tjerë që sot i thotë era, por kujtesa jonë nuk duhet t’i harrojë.

Ata uleshin.

Duhanin e pinin ngadalë.

Dhe pastaj fillonte kënga.

Babai im, Tekiu, kishte zërin e vet.

Kur këndonte për Pashën dhe zaptitë, oda ndryshonte.

Kënga nuk ishte vetëm këngë.

Ishte humor.

Ishte kujtesë.

Ishte kundërpeshë ndaj pushtetit.

Ishte mënyra e njerëzve të zakonshëm për të thënë atë që nuk mund ta shkruanin në dokumente.

Një popull mund të jetë i varfër dhe prapë të jetë i pasur në shpirt.

Mund t’i marrësh tokën.

Mund t’i marrësh paratë.

Mund t’i marrësh edhe lirinë për një kohë.

Por nëse nuk ia merr këngën, nuk ia ke marrë ende shpirtin.

VI

KËNGËT E BURRAVE

Nakil Baka kishte këngët e veta.

Beqir Loku kishte Mujin e Halilin dhe Krajlat e Budinit.

Baki Loku kishte këngët e veta.

Xhezmi Komja kishte “Aga Imerin” dhe këngën e Bilall Bajraktarit.

Çdo burrë dukej sikur kishte një bibliotekë brenda vetes.

Oda ishte biblioteka që këndonte.

Aty ruhej historia pa arkiv.

Aty ruhej kujtesa pa vulë.

Aty ruhej krenaria pa podium.

Kur jashtë binte bora, brenda këndohej.

Kur agimi zbardhte Çegranin, burrat dilnin nga oda me frymën që u bëhej avull.

Por kënga vazhdonte të rrinte brenda tyre.

Sot e kuptoj më mirë.

Ata nuk këndonin vetëm për të kaluar kohën.

Këndonin që koha të mos i kalonte ata.

VII

LETRAT PËR PRISHTINËN

Unë, si Normalist, nisa të mbledh këngë, zakone, skica për dasmat, vajtimet dhe jetën e odës.

Nuk e dija atëherë se këto shënime të vogla një ditë do të merrnin peshë.

I dërgoja në Prishtinë.

Aty ishte Anton Çetta.

Dhe Idriz Ajeti.

Në kujtesën time Anton Çetta mbetet njeriu që e dinte se një varg i humbur nuk ishte thjesht një varg.

Ishte një copëz e një populli.

Kur hyja në atë zyrë, kujtoj ngrohtësinë e pritjes.

“Mirëse erdhe, Nafi.”

Këto fjalë kanë mbetur në kujtesën time.

Ndoshta sepse nuk ishin vetëm një përshëndetje.

Ishte njohja e punës.

Unë sillja me vete zërat e Çegranit, të Lenishtës, të Fushës së Pollogut.

Anton Çetta i merrte ato dhe i ruante në kujtesën e shkruar.

Kështu, një këngë që kishte lindur në një odë mund të merrte udhën drejt një arkivi.

Kështu bëhej ura.

Nga goja në letër.

Nga oda në institucion.

Nga kujtesa e një plaku te brezat që ende nuk kishin lindur.

VIII

KUR JETA U KTHYE NË STUHI

Pastaj erdhën vitet që nuk dua t’i harroj dhe as t’i zbukuroj.

Vitet kur jeta ime u përplas me një sistem të fuqishëm.

Vitet kur emri im u fut në procese dhe akuza.

Vitet e Zenicës.

Vitet e Gjykatës së Qarkut.

Në materialet e mia të jetës kjo mbetet një plagë që kërkon të vërtetën dhe drejtësinë.

Nuk po shkruaj këtë Testament për të kërkuar hakmarrje.

Po e shkruaj për të mos lejuar që harresa të bëhet gjykatëse.

Sepse njeriu mund të dënohet nga një gjykatë.

Por historia ka një gjykatë tjetër.

Ajo është kujtesa.

IX

ZENICA

Kishte një qeli.

Beton.

Hapësirë e ngushtë.

Hekur.

Mure.

Dhe heshtje.

Në atë vend, njeriu kupton sa pak i duhet trupit për të mbijetuar dhe sa shumë i duhet shpirtit për të mos u dorëzuar.

Aty nuk kisha më klasën.

Nuk kisha bjeshkën.

Nuk kisha odën.

Nuk kisha familjen pranë.

Por i kisha brenda vetes.

Më vinin kujtimet.

Nxënësit.

Fytyrat e tyre.

Çegrani.

Lenishta.

Gjyshja.

Irfani.

Babai.

Këngët.

Nëse pushteti mund ta mbyllte trupin, nuk mund të mbyllte kujtesën.

Dhe kështu kuptova diçka që do ta mbaj deri në fund:

Njeriu nuk burgoset plotësisht përderisa ka ende të drejtë të kujtojë.

X

DITARI

Në historinë time ka edhe një ditar.

Fletë të shkruara me dorë.

Kujtime.

Këngë.

Skica.

Gjurmë të jetës.

Materiali im ruan kujtimin se ditari u dogj më 14 janar 1976 dhe se ato shënime u përdorën në rrethanat e akuzës ndaj meje.

Nëse letra digjet, kujtimi nuk digjet domosdoshmërisht.

Kjo është një nga ironitë më të mëdha të jetës.

Ata që duan të zhdukin një kujtim mendojnë se mjafton të zhdukin letrën.

Por kujtesa ka shumë kopje.

Një kopje jeton në mendjen e atij që e ka përjetuar.

Një tjetër në gojën e atij që e ka dëgjuar.

Një tjetër në dorën e atij që e ka shkruar.

Dhe një tjetër në brezin që vjen pas.

Prandaj unë shkruaj përsëri.

XI

E VËRTETA NUK KA NEVOJË PËR ZHURMË

Në jetën time ka pasur akuza.

Ka pasur dokumente.

Ka pasur gazeta.

Ka pasur dëshmi.

Ka pasur letra.

Ka pasur njerëz që kanë folur.

Ka pasur edhe njerëz që kanë heshtur.

Por unë kam mësuar se e vërteta nuk ka gjithmonë nevojë për zhurmë.

Ndonjëherë ajo ecën ngadalë.

Si lumi.

Kalojnë dhjetë vjet.

Njëzet.

Tridhjetë.

Më shumë.

Dhe një ditë një dokument del nga një sirtar.

Një dëshmi shfaqet.

Një njeri vendos të flasë.

Një letër ruhet.

Një libër botohet.

Dhe e vërteta merr frymë përsëri.

Prandaj nuk dua që fëmijët e mi të trashëgojnë urrejtje.

Dua të trashëgojnë kërkimin.

Mos e pranoni të vërtetën vetëm sepse dikush ka pushtet.

Mos e mohoni vetëm sepse është e vështirë.

Kërkojeni.

Lexojeni.

Krahasojeni.

Dëgjoni edhe tjetrin.

Dhe pastaj vendoseni ndërgjegjen tuaj në anën e asaj që besoni se është e drejtë.

XII

“BALLË PËR BALLË ME VDEKJEN”

Pas gjithë atyre viteve, unë shkrova.

Libri u bë mënyra ime për të dëshmuar.

“Ballë për ballë me vdekjen.”

Ky titull nuk ishte zbukurim.

Ishte një përmbledhje e një përvoje.

Kam qenë pranë frikës.

Kam parë se si njeriu mund të vihet përballë një sistemi.

Kam njohur atë ndjenjën kur jeta nuk të premton asgjë.

Por shkrimi më dha një mënyrë tjetër për të qëndruar.

Nëse nuk mund të ndryshoja të kaluarën, mund të dëshmoja për të.

Nëse nuk mund t’i ktheja vitet e humbura, mund t’u jepja kuptim.

Kështu libri u bë një tjetër formë mbijetese.

Ata mund të digjnin një dorëshkrim.

Por jo domosdoshmërisht fjalën.

XIII

FËMIJA E GURIT

Unë jam biri i ujit dhe i gurit.

I ujit që zbret nga mali.

I gurit që qëndron.

Furtuna më ka rrahur.

Koha më ka lodhur.

Rruga më ka rrëzuar.

Por mali mbetet.

Kjo është arsyeja pse guri më ka qenë gjithmonë figurë e afërt.

Guri nuk bërtet.

Nuk ankohet.

Nuk kërkon lavdi.

Vetëm qëndron.

Dhe mbi të koha shkruan.

Plagët e njeriut janë si shkronjat e gurit.

Çdo plagë ka historinë e vet.

Çdo heshtje ka arsyen e vet.

Çdo kthim ka një borxh ndaj së kaluarës.

Prandaj them:

Unë jam ai që nuk u dogj.

Jo sepse zjarri nuk më preku.

Por sepse pas zjarrit gjeta përsëri mënyrën për të shkruar.

XIV

ÇFARË MË MËSOI BURGU

Burgu më mësoi disa gjëra që asnjë shkollë nuk do të mund t’i mësonte.

Më mësoi se liria nuk është vetëm të ecësh.

Është të mendosh.

Të kujtosh.

Të flasësh me ndërgjegje.

Më mësoi se njeriu që ka frikë mund të jetë i gjallë, por njeriu që ia dorëzon ndërgjegjen frikës ka humbur diçka shumë më të madhe.

Më mësoi të mos e urrej njeriun vetëm sepse ai është pjesë e një sistemi.

Sistemet ndërtohen nga njerëzit.

Por edhe ndryshohen nga njerëzit.

Dhe historia duhet të dallojë midis fajit individual dhe përgjegjësisë së një mekanizmi.

Këtë dua t’ua them brezave.

Mos jetoni me hakmarrje.

Jetoni me drejtësi.

XV

FAMILJA

Në fund të jetës, njeriu kupton se librat janë të rëndësishëm, por familja është libri i parë.

Fëmijët.

Nipërit.

Mbesat.

Të afërmit.

Ata janë arsyeja pse po e shkruaj këtë Testament.

Nuk dua t’u lë vetëm emrin tim.

Dua t’u lë pyetjet e mia.

Dua t’u lë rrugën.

Dua t’u lë gabimet e mia që të mos i përsërisin.

Dua t’u lë të mirat që të mos i humbin.

Dua t’u them:

Mos u turpëroni nga rrënjët.

Mos harroni Çegranin.

Mos harroni gjyshen.

Mos harroni odën.

Mos harroni këngët.

Mos harroni njerëzit që ju kanë mësuar.

Por mos u mbyllni vetëm në të kaluarën.

E kaluara është rrënjë.

E ardhmja është dega.

Njeriu duhet t’i ketë të dyja.

XVI

ÇEGRANI DHE KUJTESA

Një ditë, brezat e rinj mund të mos i njohin më emrat që unë kam shkruar këtu.

Mund të mos dinë kush ishte Tekiu.

Mund të mos dinë kush ishte Nakil Baka.

Mund të mos dinë kush ishin burrat e odës.

Mund të mos e dinë si binte bora mbi Çegran.

Mund të mos e dinë si tingëllonte kënga në dimër.

Por nëse e lexojnë këtë libër, le ta imagjinojnë.

Një odë.

Një zjarr.

Burrat ulur.

Një këngë.

Jashtë bora.

Brenda kujtesa.

Kjo ishte pasuria jonë.

Jo luksi.

Jo madhështia.

Por aftësia për të mbajtur gjallë njëri-tjetrin me fjalë.

XVII

AMANET PËR SHKRIMIN

Mos e përdorni fjalën vetëm për t’u dukur.

Përdoreni për të dëshmuar.

Mos shkruani vetëm atë që njerëzit duan të dëgjojnë.

Shkruani edhe atë që duhet të dëgjohet.

Por mos e ngatërroni guximin me padrejtësinë.

Mos shpifni në emër të së vërtetës.

Mos e zbukuroni dhimbjen.

Mos e përdorni vuajtjen e tjetrit si dekor.

Shkrimtari ka përgjegjësi.

Ai mund të ngrejë një njeri.

Mund të rrëzojë një njeri.

Mund të ruajë një kujtim.

Mund të zhdukë një kujtim.

Prandaj fjala duhet të ketë ndërgjegje.

Këtë e kam mësuar gjatë gjithë jetës.

XVIII

PËR SHQIPTARIN

Kam lindur shqiptar.

Kjo është një pjesë e pandashme e identitetit tim.

Por dashuria për kombin nuk duhet të jetë urrejtje për tjetrin.

Dashuria për gjuhën nuk duhet të jetë përbuzje për gjuhën tjetër.

Dashuria për vendin nuk duhet të jetë verbëri.

Përkundrazi.

Sa më shumë ta duash atë që je, aq më shumë duhet të kërkosh që ai të bëhet më i drejtë, më i ditur dhe më njerëzor.

Unë dua që brezat shqiptarë të mësojnë.

Të lexojnë.

Të mos kenë frikë nga dija.

Të mos e shesin dinjitetin për përfitim të vogël.

Të mos harrojnë historinë.

Por as të mos bëhen robër të saj.

Kombet jetojnë kur kujtojnë.

Por përparojnë kur mësojnë.

XIX

KUR KOHA KTHEHET PAS

Tani, në moshën e vonë, koha më duket sikur nuk ecën vetëm përpara.

Ajo kthehet.

Më sjell përsëri te Lenishta.

Te gjyshja.

Te stanet.

Te Normalja.

Te Irfani.

Te stacioni.

Te oda.

Te Tekiu.

Te këngët.

Te Anton Çetta.

Te Prishtina.

Te Zenica.

Te qelia.

Te ditari.

Te librat.

Dhe pastaj më sjell përsëri këtu.

Në tavolinë.

Me dorën që mund të lodhet.

Por me fjalën që ende kërkon të dalë.

Ndoshta kjo është pleqëria.

Jo vetëm të shohësh se sa vite kanë kaluar.

Por të kuptosh se çfarë kuptimi kanë pasur.

XX

JETA SI BATICA DHE ZBATICA

Jeta ime nuk ka qenë vijë e drejtë.

Ka qenë det.

Ka pasur ditë të qeta.

Ka pasur dallgë.

Ka pasur stuhi.

Ka pasur momente kur kam menduar se bregu ishte larg.

Por një gjë më ka mbajtur:

Besimi se pas natës vjen mëngjesi.

Pas dimrit vjen pranvera.

Pas heshtjes mund të vijë fjala.

Pas padrejtësisë duhet të kërkohet drejtësia.

Dhe pas harresës duhet të vijë kujtesa.

Njeriu nuk matet vetëm me vitet që ka jetuar.

Matet me atë që ka ruajtur brenda vetes.

Unë kam ruajtur kujtimin.

Kam ruajtur emrin.

Kam ruajtur fjalën.

XXI

PËR ATA QË NUK U KTHYEN

Në odat e Çegranit këndohej edhe për ata që nuk u kthyen nga lufta.

Kjo më ka mbetur në mendje.

Sepse një popull nuk jeton vetëm me të gjallët.

Jeton edhe me kujtimin e të vdekurve.

Ata që nuk u kthyen nuk duhet të jenë vetëm emra.

Duhet të jenë mësim.

Çdo brez duhet të pyesë:

Pse ndodhi?

Çfarë mësuam?

Çfarë duhet të mos përsëritet?

Nëse kujtimi i të vdekurit na bën më njerëzorë, atëherë ai nuk ka vdekur plotësisht.

XXII

NUK DUA TË LË URREJTJE

Nëse dikush mendon se ky Testament është një libër hakmarrjeje, nuk më ka kuptuar.

Unë nuk dua të lë urrejtje.

Dua të lë dëshmi.

Ka dallim.

Hakmarrja shikon pas për të goditur.

Drejtësia shikon pas për të kuptuar.

Unë zgjedh të dytën.

Nuk dua që nipërit e mi të rriten duke urryer.

Dua të rriten duke ditur.

Dija është më e fortë se urrejtja.

Kujtesa është më e dobishme se hakmarrja.

E vërteta është më e gjatë se propaganda.

MËRGIMI SI FAT DHE MISION

Ka çaste në jetën e njeriut kur rrugët nuk zgjidhen nga dëshira, por nga domosdoshmëria.

Ashtu ndodhi edhe me mua.

Nuk u largova nga vendlindja sepse e humba dashurinë për të. Përkundrazi. U largova sepse e desha aq shumë sa nuk pranova të jetoja në gjunjë. U largova sepse ajri ishte mbushur me hijet e frikës, me dosjet e fshehta, me kurthet e ngritura në korridoret e errëta të pushtetit dhe me duart e padukshme të atyre që e kishin shndërruar ndjekjen e shqiptarëve në profesion politik.

Shpesh njerëzit e shohin mërgimin si një lëvizje gjeografike.

Por mërgimi është shumë më tepër se kaq.

Ai është një ndarje e dhimbshme mes trupit dhe shpirtit.

Trupi largohet.

Shpirti mbetet.

Ai endet përherë nëpër rrugët e vendlindjes, nëpër kujtimet e fëmijërisë, nëpër zërat e njerëzve që mbeten pas.

Kur mora rrugën drejt Amerikës, nuk po largohesha vetëm nga një territor. Po largohesha nga një sistem që kishte vendosur të më mohonte si njeri, si intelektual dhe si shqiptar.

Në ato ditë të rënda kuptova se liria ka një çmim.

Nganjëherë ai çmim është vetmia.

Nganjëherë është malli.

Nganjëherë është dhimbja e ndarjes.

Por pavarësisht kostos së saj, liria mbetet më e çmuar se çdo rehati e fituar në kurriz të ndërgjegjes.

Amerika u bë streha ime.

Por ajo nuk e zëvendësoi vendlindjen.

Ajo më dha hapësirën për të marrë frymë, për të shkruar, për të menduar dhe për të jetuar pa frikë.

Në atë kontinent të largët kuptova më qartë se sa e rëndësishme është rrënja për njeriun.

Pema mund të rritet larg pyllit ku ka mbirë.

Por nuk e harron kurrë tokën që e ushqeu.

Edhe unë nuk e harrova.

Përkundrazi.

Sa më larg që ndodhesha, aq më afër më dukej atdheu.

Sa më shumë kalonin vitet, aq më e fortë bëhej përgjegjësia ime për ta ruajtur kujtesën e tij.

Në mërgim kuptova se intelektuali shqiptar nuk ka të drejtë të jetë vetëm vëzhgues.

Ai duhet të jetë dëshmitar.

Ai duhet të jetë mbrojtës i së vërtetës.

Ai duhet të jetë ura që lidh kujtesën me të ardhmen.

Kjo ishte arsyeja pse vazhdova të shkruaj.

Sepse fjala ishte arma ime më e fuqishme.

Jo për të sulmuar.

Por për të ndriçuar.

Jo për të hakmarrë.

Por për të dëshmuar.

Në fund të fundit, mërgimi nuk ishte fundi i rrugës sime.

Ishte fillimi i një misioni tjetër.

Misionit për të mos e lënë të vërtetën të vdesë.

1. KUJTESA KUNDËR HARRESËS

Ka popuj që jetojnë me historinë.

Ka popuj që jetojnë pa të.

Por nuk ka popull që mund të mbijetojë duke e harruar atë.

Kujtesa është ndërgjegjja e kombit.

Ashtu si njeriu që humbet kujtesën humbet identitetin e vet, edhe kombi që harron humbet rrugën e vet.

Pikërisht për këtë arsye regjimet totalitare gjithmonë kanë pasur frikë nga kujtesa.

Ato nuk mjaftohen duke kontrolluar të tashmen.

Ato përpiqen të kontrollojnë edhe të kaluarën.

Ato nuk duan vetëm bindjen e njerëzve.

Ato duan edhe harresën e tyre.

Sepse harresa është aleatja më e madhe e padrejtësisë.

Një padrejtësi e harruar është një padrejtësi që mund të përsëritet.

Një krim i harruar është një krim që mund të rikthehet.

Një e vërtetë e heshtur është një fitore për gënjeshtrën.

Në jetën time kam parë sesi janë fabrikuar histori.

Kam parë sesi janë deformuar ngjarje.

Kam parë sesi janë përmbysur rolet, duke e paraqitur viktimën si fajtor dhe fajtorin si viktimë.

Kam parë sesi dosjet janë përdorur si armë kundër njeriut.

Prandaj ky libër nuk është vetëm kujtim.

Është kundërshtim ndaj harresës.

Është përpjekje për të shpëtuar nga errësira e kohës ato copëza të së vërtetës që përndryshe do të humbnin përgjithmonë.

Historia nuk është pronë e pushtetarëve.

Historia është pronë e së vërtetës.

Dhe e vërteta nuk duhet të mbetet peng i askujt.

Kur brezat e ardhshëm të hapin këto faqe, unë nuk dua që ata të lexojnë vetëm për vuajtjet e një njeriu.

Dua që ata të kuptojnë mekanizmat e padrejtësisë.

Dua që ata të shohin se si lind frika dhe si luftohet ajo.

Dua që ata të mësojnë se liria nuk është e përhershme nëse nuk mbrohet.

Sepse kujtesa nuk është vetëm shikim prapa.

Ajo është përgjegjësi përpara.

Ajo është drita që ndriçon rrugën e së ardhmes.

1. TESTAMENTI I DINJITETIT

Në fund të jetës, njeriu fillon të kuptojë se nuk janë vitet ato që kanë rëndësi.

Rëndësi ka mënyra si janë jetuar ato.

Nuk kanë rëndësi pasuritë që ke mbledhur.

Por vlerat që ke ruajtur.

Nuk kanë rëndësi postet që ke mbajtur.

Por parimet që nuk ke tradhtuar.

Kur i hedh sytë pas, nuk shoh një rrugë të lehtë.

Shoh një udhëtim të gjatë nëpër sprova.

Shoh plagë.

Shoh humbje.

Shoh padrejtësi.

Por mbi të gjitha shoh një përpjekje të vazhdueshme për të mbetur besnik ndaj vetvetes.

Kjo është fitorja më e madhe e njeriut.

Jo të mundë të tjerët.

Por të mos humbasë veten.

Sistemet politike lindin dhe bien.

Perandoritë ngrihen dhe shemben.

Ideologjitë vijnë dhe ikin.

Por dinjiteti mbetet.

Ai është pasuria që nuk konfiskohet.

Ai është flamuri që nuk digjet.

Ai është liria që nuk burgoset.

Në qelitë e burgjeve, në vitet e përndjekjeve, në netët e gjata të mërgimit, shpesh kam pyetur veten se çfarë mbetet nga njeriu kur gjithçka tjetër i merret.

Sot e di përgjigjen.

Mbetet karakteri.

Mbetet ndërgjegjja.

Mbetet e vërteta.

Dhe nëse këto mbeten, atëherë njeriu nuk është mundur.

Ky është kuptimi më i thellë i këtij libri.

Ai nuk është vetëm historia e një individi.

Ai është dëshmia se dinjiteti njerëzor është më i fortë se frika.

Se kujtesa është më jetëgjatë se propaganda.

Se e vërteta është më e fuqishme se shpifja.

Se drejtësia mund të vonojë, por nuk shuhet.

Prandaj po e lë këtë testament.

Jo si një akt përmbylljeje.

Por si një akt vazhdimësie.

Që brezat që vijnë të dinë.

Që historia të mos harrojë.

Që e vërteta të mos mbetet pa zë.

Dhe që njeriu shqiptar, kudo që ndodhet, të kujtojë se pasuria më e madhe që mund të trashëgojë nuk është pushteti, as pasuria materiale, por dinjiteti.

Sepse dinjiteti është atdheu i fundit i njeriut.

Dhe ky atdhe nuk pushtohet kurrë.

Nafi Çegrani
Nga dorëshkrimi i librit “Testamenti Im”

 

… Kur fillova të shkruaj këtë libër më ra ndërmend një thënie e Sami Frashërit: ”Mos shiko çka ke fituar, shiko çka ke bërë, sepse pasurimi që ke fituar do ta humbasësh kur do të vdesësh, se mirësitë do të qëndrojnë në botë dhe shumë kohë, dhe do të bëjnë të përmendesh për të mirë” Kurse babai im, i cili ishte njeri i drejtë dhe i guximshëm, shpesh më thoshte : “Biro, kur ti je në hakun tënd dhe rrugën e Zotit të madhërishëm , mos u mërzit kur qent lehin, ti ec rrugës tënde të drejtë dhe ruaje dinjitetin dhe shpirtin human si njeri i devotshëm !” Por, çfarë më mësoi jeta? Në thelb çfarë bëjnë përvojat dhe rrethanat në kohën dhe hapësirat ku jeton njeriu?

Familja Muje kishte një histori të pasur dhe të respektuar në Çegran. Traditat, vlerat morale dhe patriotizmi i përhapur në këtë familje formuan karakterin e Tekit dhe e bënë të ndiente  përgjegjësi të thellë ndaj bashkëkombasve të tij.

Fjala nuk është thjesht tingull. Ajo është urë, është kujtesë, është thirrje për brezat që vijnë. Fjala ngrihet mbi padrejtësinë dhe torturën si një dritë që nuk shuhet, duke shërbyer si mision shpirtëror dhe testament për të ardhmen.

Të rinjtë duhet të mos heshtin kurrë para padrejtësisë. Ata duhet të mbajnë ndërgjegjen e tyre të pathyeshme, të ruajnë të vërtetën dhe të mos lejojnë që zëri i drejtësisë të shuhet. Çdo plagë, çdo padrejtësi dhe çdo vuajtje mund të shndërrohet në dritë dhe mësim për brezat, duke treguar se historia dhe dëshmia janë armët më të fuqishme të njerëzimit për të ruajtur dinjitetin dhe lirinë, dhe çdo zë që nuk hesht pasqyron guximin dhe drejtësinë të cilat do të frymëzojnë brezat për të ardhmen.

Të jesh njeri nuk është një privilegj i zakonshëm; është mision shpirtëror – një përkushtim ndaj të vërtetës, dashurisë dhe dhembshurisë. Njeriu është i thirrur të ruajë harmoninë, të japë më shumë sesa të marrë dhe të ndërtojë ura, jo mure.

Fjala, siç tregoi jeta e Teki Rexhepit, nuk është thjesht tingull. Ajo është urë, kujtesë dhe thirrje për brezat. Fjala ngrihet mbi padrejtësinë dhe torturën si dritë që nuk shuhet, duke shërbyer si mision shpirtëror dhe testament moral për të ardhmen.

Në brendësi të qenies ekzistojnë dy shtylla: kuptimi dhe qëllimi. Vetëm kur ato bashkohen, njeriu fillon të jetojë vërtet, jo thjesht të ekzistojë. Tekiu jetoi me këtë filozofi: çdo veprim, çdo sakrificë dhe çdo qëndresë e tij kishte kuptim dhe qëllim, duke lënë një trashëgimi të pakrahasueshme morale dhe atdhetare.

Brezat e rinj janë thirrur të mbajnë amanetin e tij të madh: të jetojnë drejt, të qëndrojnë të fortë dhe të ruajnë kujtesën e një burri që nuk jetoi për lavdi, por për nder dhe të ardhmen e kombit. Çdo plagë dhe çdo padrejtësi mund të kthehet në dritë dhe mësim për brezat. Historia dhe dëshmia janë mjetet për të ruajtur dinjitetin, drejtësinë dhe integritetin.

Mbaje ndezur dritën e ndërgjegjes, ruaje të vërtetën, dhe mos lejo që flamuri i dinjitetit të thyhet. Vetëm kështu, njeriu dhe një popull i tërë mund të qëndrojnë të lirë. Fjala, veprimet dhe jeta e Tekit janë udhërrëfyes i përjetshëm, një testament moral që do të frymëzojë brezat e ardhshëm për të jetuar me kuptim, drejtësi dhe humanizëm.

… E nëse njeriu nuk ja njeh vlerat vetes, ose nuk ke frikë nga gjykimi para Zotit të madhërishëm , ai është i mbuluar me myshkin dhe blozën e injorancës dhe ndjenjës së keqbërësisë. Të tillët merren me paragjykimet e të tjerëve dhe mëkatet. “Jeta për mua është vijë horizonti që puthet me kaltëritë qiellore dhe shpresës, kureshtje për të njohur se çfarë natyre apo jetë njerëzish dhe dhe çfarë gjallesash jetojnë pas horizontit , në botën që ka falë Perëndia!- do të thotë autori. Andaj dhe ne që jemi njerëz dhe kemi shpirt human si krijesa të gjalla, na intereson të njohim enigmat dhe të panjohurat e universit, kosmosit dhe hapsirave qiellore ku gravitojnë me mija e miliona yje që ndrisin natën. Por, njeriut, mbi të gjitha i intereson edhe e ardhmja e jetës së tij bashkë me ëndërrat e fëmirisë, rinisë dhe ato të pjekurisë. Dueht të kemi edhe bindjen e plotë se Perëndia që na krijoi në këtë botë dhe na dha jetë, ai na do sa edhe ne e duam NËNËN që na lindi dhe jetën ,na do aq sa ne e duam vetë Zotin. Jeta më mësoi si të qëndrojmë me dinjitet përballë rrëmujave, furtunave e tufaneve që na sjellë ajo gjatë shtigjeve të jetës, rrugëve të saj kah ecim, duke qenë përballë gjithmonë me sfidat si një shkëmb mali i pathyer! Ndryshe mbetemi viktimë e padrejtësive, egërsirave, injorancës dhe rrymave blozake të cilat e brrejnë njeriun e devotshëm dhe shoqërinë njerëzore në përgjithësi.

Kështu ka qenë… !

Jeta është sfidë, përballje, realitet dhe dinjitet! “Kam vuajtuar vitet më të mira të rinisë sime, por më të rëndat të jetës ‘81-‘90 të shekullit të kaluar. Kam vuajtur shumë, ka qenë e vështirë mbi të gjitha në aspektin emotiv, mendor dhe krijues. Sepse, nuk është lehtë ato vite rinie t’i kalosh brenda mureve të burgut e kazamateve. Megjithatë, ndihem me fat sepse i kam përballuar të gjitha uraganet e tmerreve, edhe kur më kanë nxjerr përpara korodonit për pushkatim. Apo gjitha ato peripeci e vuajtje në qeli betoni me vite e vite…

Dhe, mbeta gjallë!

Më ka ruajtur Zoti me mendje të shëndoshë dhe prirje në aspektin emotiv, mendor dhe krijuas, Andaj edhe shkruaj për brezat që vijnë ! »

. Shpresa – si dritë që nuk shuhet kurrë

Në burg, e vetmja shpresë është mendimi se një ditë, dikush do ta dëgjojë zërin tënd.
Njeriu që ka përjetuar padrejtësinë, por nuk është thyer, është një shkëmb që ka njohur stuhinë dhe nuk ka lëvizur.
Shpresa është fryma që i mban gjallë njerëzit që nuk kanë më asgjë, përveç dinjitetit.

“Isha vetëm, por nuk isha bosh. Kishja shpresën.”

E vërteta – si amaneti më i shenjtë

E vërteta nuk është vetëm fakt. Ajo është një besëlidhje shpirtërore që njeriu i ndershëm e ruan me jetën e vet.
Në diktaturë, gënjeshtra bëhet ligj, por njeriu që ruan të vërtetën në shpirt – është më i fuqishëm se një sistem i tërë.

“Ata kërkonin të më ndryshonin fjalën, por nuk mundën të më ndryshonin të vërtetën.”

Madje, si  një burrë i qëndresës – që  nuk thërras  për ndëshkim, por për kujtesë.

***

Heshtja e shpirtit dhe udha e fortë e njeriut Biri im, dëgjoje fjalën time dhe mbaje në zemër si gurin më të rëndë e më të shtrenjtë. Mos ia rrëfe botës dhimbjen tënde, sepse bota nuk është prehër nënash e as krah vëllai. Njerëzit janë të uritur për brishtësinë e tjetrit, sikur ujqit që ndjekin gjurmët e gjakut. Ata që duken të butë, shpesh janë të parët që hedhin gurin e ftohtë mbi plagën tënde. Kur ta ndiesh litarin në fyt, biri im, mos kërko dorë që të ta zgjidhë. Kërko forcën brenda vetes. Litarët e jetës nuk zgjidhen nga të tjerët, por këputen nga zemrat e forta, nga shpirtrat që nuk dorëzohen. Mëso ta mbash dhimbjen pa u ankuar, ta mbash peshën e saj me dinjitet. Mos u mposht nga errësira, sepse nata është më e zezë para agimit. Kur ta ndjesh veten të thyer, kujtohu: edhe mali dridhet nga stuhia, por nuk rrëzohet. Edhe deti trazohet nga era, por sërish gjen qetësinë e tij. Edhe ti, biri im, je një mal e një det në këtë botë. Mos iu dorëzo askujt, sepse kush e sheh dobësinë tënde, do ta përdorë kundër teje. Nëse do të rrëfesh dhimbjen, rrëfeja Zotit, sepse Ai nuk të tradhton. Nëse do të kërkosh ndihmë, kërkoje në veten tënde, sepse forca e njeriut nuk vjen nga të tjerët, por nga zjarri që digjet brenda tij. Biri im, qëndro! Lufto! Mos lejo që jeta të të mposhtë. Mëso të ecësh edhe kur rruga është e mbushur me gurë, mëso të buzëqeshësh edhe kur zemra qan. Sepse në këtë jetë, i forti nuk është ai që nuk bie, por ai që ngrihet sa herë rrëzohet.

Duke bërë rrugëtimin e njeriut për dritën e diellit, në këtë kontekst bëj apologjinë e një fjale të thjeshtë njerëzore, por vetëm rrëfimi im, që një jetë e tërë e ka mbajtur të mbyllur në vetvete, si një mbijetesë e shpirtit përballë padrejtësisë…si formë mbijetese përballë një padrejtësie që donte të më shkatërronte. Në errësirën e qelive ku drita kishte frikë të hynte, mësova se e vërteta nuk bërtet gjithmonë. Nganjëherë, ajo është vetëm një psherëtimë në errësirë, një mendim që nuk arrin dot as te muri i lagësht. Por ajo që nuk munda ta thosha me fjalë, mbeti në gjakun tim – dhe gjaku nuk harrohet.

FJALA  E  REDAKTORIT

Prof dr Hfz Hajredin Hoxha, Doka  – Katar :

Autorit të librit me titull  TESTAMENTI  IM,  Nafi Çegranit,  iu bë një e padrejtë e çuditshme në analet dhe historinë e gjykatave të cilët vepronin sipas stilit kominternist të kohës, dhe… duke pasur parasyshë faktin se ai, që në vitet e rinisë kishte ardhur në përplasje me disa rryma të nëntokës antishqiptare  dhe shoviniste nga rradhët e UDB-së të egër dhe tinëzare, kur ishte zyrtar i asaj makinerie, arratiset në SHBA… Por, me  këthimin  e tij në Jugosllavi, arrestohet nga UDB-a dhe KOS-i jugosllav fillë pas nisjes së demostratave shqiptare në Kosovë  më 1981 dhe lidhur në pranga, dëbohet në skëterrat e burgut famkeq të Zenicës në Bosne, ku nuk dukej drita e diellit… Atje, pas kalimit me tortura hienësh, i përgjakur, me akuza të kurdisura sipas planit të fshehtë dhe  në baza nacionale me motive politike, dënohet me vdekje-pushkatim! Falë Zotit të madhërishëm  ai, duke u përlindur  nga  hiri si Feniksi ,  mbeti gjallë, një hero i vërtetë…Por, që beteja e tij për drejtësi dhe zbardhjen e të vërtetës, edhe pas 40 vitesh vazhdon (!)    Është një vepër gjithsesi e rrallë në kulturën tonë.  E quaj të rrallë për disa arsye: e para, e rrallë për nga rëndësia e saj dokumentare në historiografinë tonë të re; e dyta, sepse është e frymëzuar prej ngjarjesh të mëdha në historinë e Kosovës dhe të popullit shqiptar në përgjithësi; dhe, e treta, sepse është e rrallë edhe si trajtë shkrimi në letërsinë tonë. Si  testament i shkruar me një stil të veçantë, që në letërsinë  moderne evropiane shkruhen shpesh e çmohen shumë, ashtu edhe  TESTAMENTI IM  i autorit Nafi Çegranit  ka rëndësi të trefishtë: historike dokumentare, kulturore dhe letrare artistike me rëndësi të veçantë në letrat tona.   Libri  i Nafi Çegranit  „TESTAMENTI  IM“   nuk është  aq  voluminoz, por i ngjeshur dhe i qëlluar si amanet  për  brezat që vijnë duke patur parasyshë se   DREJTËSIA  është virtyti i parë i institucioneve shoqërore dhe atyre që duhet të ndajnë drejtësinë, ashtu si e VËRTETA është për sistemet e mendimit juridik. E kundërta e saj është PADREJTËSIA   E  EGËR, E QËLLIMSHME  DHE HAKMARRËSE. Kështu ia thoshte  mëndja  autorit për të shkruar për dinjitetin njerëzor dhe si amanet, duke  ecur me hallet dhe brengat e tij në rrugën që ka zgjedhur: për DREJTËSI dhe të VËRTETËN. Madje,  për të qenë i kuptueshëm nga të tjerët, edhe pas vdekjes së tij, në librin në fjalë, autori  shtjellon çështje delikate si nga asperkti sociologjik, psikologjik dhe i ngërthyer me disa  reflekseone etnopedagogjike, ashtu siç mund të veprojnësipas autorët e  devotshëm dhe  njeriut të mirë duke respektuar standardet humane, njerëzore dhe edukative. Prezenca e tij në mexhlis, edhe në mes Çegranit ose Gostivarit,  Shkupit e Tetovës, apo edhe në mes Tirane dhe gjetiu në Kosovë, në shoqëri me intelektualë, njerëz të shkencës, gjenerala ushtrie etj. e ndryshontë atmosferën rrënjësisht dhe bisedimet merrnin kahje të duhur, sidomos kur ishte fjala rreth lirive dhe të drejtave njerëzore, kauzës  dhe çështjes kombëtare shqiptare për NJË  ATDHE  TË  LIRË E TË  BASHKUAR. Mbantë një qëndrim dinjitoz dhe gjithmonë kur ishtë ai zhvilloheshin biseda serioze dhe të rëndësishme për shoqërinë e civilizuar, duke i shembur adutet e injorancësapo botkuptimet e tyre tinëzare  dhe blozake. Nafi Çegrani, si njeri me dinjitet, edhe pas daljes nga burgjet jugosllave komuniste, mbetet një vijues i traditës së hershme të arsimtarëve  shqiptarë, madje edhe si gazetar i lirë, i  cili  e nisi rrrugën e veprimit  për hir të dashurisë për këtë vend dhe njerëzit që i donte pa hile, për këtë botë, për Arbërinë dhe Mëmëdheun e tij etnik, për shqipen dhe hijeshinë e saj, për viset shqiptare që i krahasojnë me vendet e lashta të bukura, për lirinë e bashkëatdhetarëve dhe të fluturonin lirshme shpendët me shqiponjën hyjnore mbi male. “Jam tëpër i emocionuar, – u shpreh  recenzenti  Lirim Deda, – që marr pjesë në pregatitjen e  recensionit rreth  librit të ngjeshur me titull TESTAMENTI IM  të autorit të zellshëm Nafi Çegranit  i cili vuajti me vite e vite burgje të kota, duke ndarë fatin tragjik të popullit që i takon … Njeriu plaket ndërsa natyra mbetët po e njëjtë, baticat dhe zbaticat e jetës  mbetën të  pamasë dhe të pa  pabesë,   të  njeriut trim dhe njërit prej figurave të shquara të kulturës sonë shqiptare të trevës së Pollogut.” Autori i këtij  libri , Nafi Çegrani, i cili shkruan për rrugën e drejtë ku duhet hapëruar NJERIU , është tëmë e zgjedhur, e gërshetuar bukur dhe e ngjeshur me stilin e veçantë dhe nuanca letrare gjatë shtjellimit, duke përfshirë këtu, si në shtigje të mugulluara, edhe ndjenjën  e atdhetarisë që e do  kombin e vetë. Këto faktë e bëjnë librin intëresant e tërheqës për lexuesin. Në fund, mbetët të shtoj se si  redaktor i këtij libri  të bukur e të qëlluar ,  kam kënaqësi  dhe në veçanti ishtë nder  i madh që m´u dha rasti e mundësia ta jap një kontribut minimal në shërbimin për ndriçimin e figurave të merituara siç  është autori ynë i nderuar Nafi Çegrani,  i cili vuajti në vitet e rrënuara komuniste si  shqiptar dhe si gazetar i lire e njeri shkrimesh  në misionin e tij të shejtë të intelektualit të denjë,  mbetët  një hero  i gjallë !   « Ky është TESTAMENTI  IM  të cilin ua lë gjeneratave dhe brezave të kombit tim me vullnet e dëshirë , bindje të drejtë, duke e shkruar personalisht në vitet e mia pas daljes nga burgjet e gjindosura jugosllavo-komuniste, dhe duke e botuar në formën e librit për lexuesit e gjërë në këtë cep të Ballkanit. Këtë Testament e bëj dhe ua lë amanet brezave të kombit tim, sidomos atyre që vijnë pas, përkitazi me faktin dhe mejtimin e veprimit kundër heshtjes dhe shembjen e  krijimit të kahershëm të shoqërisë injorante, si elemente atishqiptare dhe kundër klaneve shoviniste, të cilët në jetën e përditshme  qarkullojnë si fantazma djalli, si fenomen i egër në mes popullatës shqiptare të cilët, ne, si popull dhe si komb jemi të urtë e të drejtë  ndaj çdokujt apo kombësie tjetër qoftë, e që shtrihen në të gjitha trojet tona etnike dhe rruzullin e këtij planeti ku jetojmë… Ju lë Testamentin tim,sepse e kam obligim ndaj racës sime, që njëherit të jeni edhe të devotshëm në kohë dhe hapësirë, duke patur si preokupim të domosdoshëm drejtësinë dhe të vërtetën përballë vorbulave apo baticave dhe zbaticave që ka jeta bashkëkohore,- thotë autori Nafi Çegrani !   Libri « Testamenti im » paraqet dramën e popullit në aspektin individual dhe kolektiv, arketepike të kohës ku autori me anë të kujtesës së tij shtjellon çështjen në përputhje me anën tjetër të realitetit , ka për qëllim vetëdijësimin e  shqiptarëve, të gjeneratave të tashme dhe brezave të ardhshëm.

Libri në fjalë përbën një tekst thellësisht të pasur në përmbajtje, ku ndërthuren aspektet letrare, morale, shpirtërore dhe historike, duke u ngritur si një lloj prologu solemn, një parathënie me përmasa testamentare në vetvete. Ky tekst është më shumë se një redaktim – është një dëshmi për një jetë të jetuar me bindje, me dhimbje, me qëndresë dhe me dritën e një ideali që nuk u shua as në terrin më të thellë të burgjeve politike. Në planin letrar, fjala e redaktorit shërben si një hyrje narrative që jo vetëm e pozicionon autorin Nafi Çegrani në një kontekst të qartë historik e politik, por edhe e vesh atë me një aureolë tragjike dhe heroike. Ajo që bie në sy është gjuha e përdorur – e përthyer me ritëm emocional, me figura të pasura stilistike si metafora e Feniksit, krahasime të fuqishme, dhe një ndjeshmëri që buron nga një vetëdije e thellë për drejtësinë e shkelur dhe vullnetin për të mos harruar. Ky lloj rrëfimi është i ngjashëm me testamentet shpirtërore të kohëve të trazuara, ku fjala bëhet mburojë, udhërrëfyes dhe akuzë njëkohësisht. Libri i autorit Çegrani, ashtu siç përshkruhet në fjalën e redaktorit, paraqet një tekst ku njeriu përballet me kohën si me një armik dhe një aleat të njëjtën herë – një kohë që i rrëmben gjithçka, por që ai nuk e lejon të ia marrë dinjitetin.

Dr  Prof. Hfz  Hajredin Hoxha

10 tetor 2022,  Doha

Rruga  gazmore e  dritës

… Klasën e dytë të Normales e kreva me korrespodencë, (pas rënies së tërmetit katastofal kur e rënoi dhe shembi Shkupin), na u mundësua të jepnim provime. Ate vjeshtë posa kishin nis e binin gjethet e pemëve, u punësova si mësues në Çegran, në moshën 17 vjeçare për vitin shkollor 1963/1964. E që më pastaj vitin e ardhshëm shkollor vazhdova mësimet në klasën e tertë të Normales si i rregullt, tanimë bashkë me vllaun Irfanin i cili me sjellje shembullore dhe sukses të shkëlqyeshm vazhdon në klasën e parë të Normales “Zef Lush Marku” në Shkup, dhe qëndronim bashkë në konviktin që e siguronte shkolla.

… Gjersa vëllau  Tefiku më pas   nisi të studjonte juridikun në Prishtinë. Ato vite kisha filluar të bashkëpunoja dhe shkruaja për revistën “Zëri i rinisë” në Prishtinë, kryeredaktori i së cilës ishte, Ali Sutaj. Njeri me zemër të madhe. Ashtu, ende i ri, u njoha edhe me kreshnikun Anton Çettën, Prof Idriz Ajetin, Rexhep Qosen, Ukshin Hotin, historianin Prof Ali Hadrin ( dhe vllaun e tij Muhedin Hadrin në  gjimnazin e Tetovës),. Burra fisnikë dhe profesorë të denjë ishin edhe Xhevat Gega, Tahir Zajazi, Eshref Saraçini etj. ky i fundit, shte rigoroz për disciplinë e dije, për edukatë dhe formim të plotë, sepse kështu ishte mësuar të nxjerrte kuadro të duhur dhe mësues të përgatitur që do të mësonin me devotshmëri gjeneratat e reja. Këto emra , edhe sot mbeten  në piedestalin e mendimit dhe kujtimeve të mia. Ata  më mësuan dhe  dhe këshilluan .

… Shokët e mi të Normales së atëhershme, sot gjenden në punë dhe merrren me aktivitete të ndryshme në Shkup, Tetovë, Kumanovë, Ohër, Strugë, Gostivar, Dibër, Kërçovë,Preshevë, por edhe në Kosovë. Disa janë arsimtarë, disa gazetarë, shkrimtarë e poetë, disa pedagogë, psikologë, sociologë, filozofë…pos një numri fare të vogël të cilët merrren me politikë. (Gjithashtu më kanë mbetur për mirë në kujtesë edhe profesorët Lutfi Mojsiu,Abedin Krasniqi, Abdullah Ukshini, Shukri Rahimi, Remzi Nesimi, Rexhep Rexhepi, Asim Vranovci, Ibish Kastrati etj. etj., të cilët ndonëse të linin përshtypjen se ishin të rreptë, ishin pedagogë shumë të mirë. Ata mbetën idol në mëndjen dhe shpirtin tim!

Mësonim deri vonë natën, ndërsa zgjoheshim shumë herët për të përsëritur mësimet, kur të tjerët ende flinin…. Këtë e kishim praktikë për të mësuar sa më shumë. Njëherë Irfani më solli një libër interesant, të cilin ia kishte dhënë një shoqja e tij. Më vonë na ranë në dorë edhe vepra të tjera të shkrimtarëve të mëdhenj, si Hygosë, Dikensit, Zolës, Dostojevskit, Kafkës, Heminguejit, Zhyl Vernit, Sholohovit, Tagorës etj., etj.. Më kujtohet një rast interesant, kur po përpiqesha t’i sqaroja disa momente nga romani “Plaku dhe deti”, Irfani më tha: “Vëlla e kam gjetur se ç’ka do të lexoj. Më pëlqejnë romanet historike, si “Konti i Monte Kristos”, “Mbretëresha Margo”.Por edhe,,Hasta la vista,, e Petro Markos. Ndjeja kënaqësi nga ky vendim i Irfanit sepse e dija se ai do t’u përshtatej shijeve të tij dhe do të fitonte një farë pavarësie duke zgjedhur literaturën që i pëlqente. Mirëpo, nuk e lash pa e këshilluar që të mos i harronte mësimet, pasi ato ishin parësore dhe detyrim i përditshëm. Më vonë, ai botoi në “Zëri” poezinë e parë kushtuar poetit “Migjeni”. Një ditë mora letër nga babai ishte e shkurtër dhe plot porosi: “Dja1i im, kujdesu për Irfanin! Mësoni dhe bëhuni shembull për të tjerët. Ndoshta jeni të veshur keq dhe të ushqyer dobët, por pa sakrifica dhe mundime nuk ka suksese. Vetëm kështu mund të bëheni njerëz të ditur”. Këtë letër e lexonim shpesh me zë të lartë dhe porosinë e babait e kishim mirë parasysh. Ishte njëra ndër letrat më të shtrenjta, e shkruar nga dora tashmë e plakur e babait, i cili ishte gati të bënte çdo sakrificë për shkollimin tonë, të ardhmen tonë. Gjithnjë në jetë jam përpjekur të gjeja stilin tim të shkrimit. Më pëlqente Heminguei, Tolstoi, Esenini, Zola, Sholohovi et. Megjithatë, ata të Rilindjes sonë kombëtari i doja dhe adhuroja me zemër, në veçanti Naimin, Ndre Mjedën, Çajupin, Asdrenin, Mitrush Kuteli, por amdiroja edhe Migjenin, Hivzi Sulejmanin,Nolin,Petro Markon etj. Në veprat e tyre gjithnjë gjeja fraza të ndryshme dhe, kështu, duke lexuar e shkruar, fillova të hapëroja,të ecja drejt rrugës sime, sepse edhe dielli e di rrugën e vetë. Që në vitet e rinisë sime fillova të krijoja vargje dhe ndonjë skicë letrare. Dhe, kur nisa të shkruaj poezi, fillimi ishin ato që ia kushtoja Nënës dhe vendlindjes sime, për bukuritë mahnitëse të aravetë mbjellura buzë Vardarik lakadredhës dhe për ato kurora të bukura malesh mbi suakat e Sharrit… Përpiqesha të shprehesha për të bukurën me të gjithë fuqinë e shpirtit. Gjithçka në mua ishte njerëzore, asgjë nuk ishte e huaj, ishte bindja ajo që më jepte shtysë që edhe në shkrime të ruaja dinjitetin njerëzor. Sot, edhe tani kur po shkruaj këto rreshta më kaplon dhe ngërthen një mallë dhe një nostalgji, më kaplojnë hallet, fëmijët tanë janë ata që më nxisin, më japin kurajë dhe ma lehtësojnë jetën….

… E admiroja gazetarinë dhe me kalimin e kohës po krijoja shprehjen  time sa më  kreative  në shkrimet e  mia gazetareske . Atëherë u njoha me disa gazetarë, shkrimtar , publicistë e poet, njerëz të  shquara  të shkrimeve dhe kulturës sonë nga Prishtina e Shkupi, si Anton Çettën, Idriz Ajetin, Rexhep Qosen, Muhedin Hadrin, Abdylazis Islamin, Ali Aliun, Murat Isakun, Masar Kodrën, Ali Sutajn, Abdyl Bunjakun, Rexhep Zllatkun, Rrustem Berishën,Ramiz Kelmendin, Sadri Kelmendin, Jusuf Ferizin, Nehat Islamin, Maksut Shehun, Sanije Kushevicën, Daut Demakun,Teki Dërvishin, Gani Bobin, Musa Ramadanin, Ali Llunjin, Ibrahim Kadriun, Arif Demollin, Fejzi Bojkun, Adem Gajtanin  dhe shumë të tjerë… Ndonjëherë me shokët e mi të shkollës; Alush Kamberin, Remzi Xhambazin, Nexhat Abazin shkruanim dhe shpesh rrihnim mendimet me njëri-tjetrin .

Pasi kreva maturën pranë Shkollës normale “Zef Lush Marku”, në Shkup, ndërsa vëllai im Irfani e përfundoi klasën e dytë shkëlqyeshëm, u kthyem në shtëpi. Babai im, më kujtohet fare mirë, më bëhej se sillej si Taras Bulba ndaj nesh, gjakut të tij. Ende nuk e kam plotësisht të qartë se pse babai ynë sillej ashtu ndaj meje dhe vëllait tim. Mirëpo, siç tregonte më vonë, ai sillej në këtë mënyrë se dëshironte të sigurohej në pjekurinë tonë, dëshironte të bindej në fuqinë tonë morale, në sinqeritetin tonë. Kur mora në dorë diplomën e mësuesisë, meqë nuk kisha kurrfarë mundësish të vazhdoja studimet, vendosa të punësohesha si arsimtar në vendlindjen time. Mirëpo, unë atëherë kisha rënë në konflikt me disa individë të plejadës së vjetër, të kuadrit mësimor në Çegran, të cilët kishin thurur rrjetin e monopolit lokal dhe e konsideronin veten të pazëvendësueshëm. Atëherë bija lehtas në konflikt me njerëzit që ishin të pirur t’i paraqitnin të mjegulluara dhe me plot gënjeshtra faktet e jetës sonë. Meqë isha i padëshirueshëm për klanin e drejtorit të atëhershëm të shkollës fillore të Çegranit, që gjithnjë mundoheshin të më vinin stërkëmbëshin më transferuan të punoja mësues në një fshat, pas shtatë malesh, buzë rrëzave mbi bjeshkë të Malit të Thatë, nja dhjetë kilometra larg Gostivarit, në të cilin mund të shkohej vetëm me këmbë. Ky ishte fshati i vogël Koritë, që shtrihej ndërmjet kurorave malore. Që të arrinte atje, njeriu duhej të nisej nga Gostivari ose Tetova dhe të merrrte drejtimin e lindjes. Rruga ishte shumë e vështirë, e mundimshme dhe e gjatë, përtej horizontit. I vetmi mjet udhëtimi për të të çuar deri atje ishte kali ose gomari. Në të kundërt do të të duhej të ecje në këmbë nëpër një rrugë dhish pasi shtigje të tjera nuk kishte. Rruga nëpër të cilën kaluan me shekuj malësorët e kësaj ane për të zbritur në qytet një herë në javë ose në muaj, që sërish i qepeshin asaj për t’u ngrohur në vatrat e tyre, i ngjante një vije të madhe e dredhake, një gjarpri të mbledhur kulaç në dhijasanë, mes shkurresh e shkëmbinjsh theporë. U nisa plot optimizëm të punoja me fëmijët atje. E mora rrugën, që si thoshte Komenski, të bëhesha mësues për të shpërndarë dije nën qiellin e hapur, atje ku nxirrnin krye vetëm majat e maleve. Isha i etur që atje të shpërndaja dritën e diturisë, e cila si shigjetë therëse do të fluturonte e do të godiste armikun më të madh, mosdijen dhe analfabetizmin. Kisha në dorë shpatën time, përgatitjet e duhura pedagogjike-arsimore, si të vetmen armë, prandaj isha i sigurt se do të ngadhënjeja në atë betejë, në atë front. Përgatitesha që të rrënoja çdo gjë që ishte konservatore dhe e dëmshme për jetën e fshatarëve, sepse, siç thoshin plakat “jetohej kështu ç’prej se korbat u bënë të zinj”. Ngjitesha asaj rruge, dhe kur perëndonte dielli, i afrohesha kurorës malore, ngjitesha majave të Malit të Thatë. Këmbët shkelnin shtigjet nëpër të cilat dikur në lashtësi ka kaluar karvani i malësorëve sypatrembur e bujarë. E përfytyroja këngën e tyre të përcjellë nga tingujt e butë të lahutës kreshnike dhe zëri magjepsës i këngëtarit popullor për Mujin e Halilin, për Gjergj Elez Alinë. Këto këngë kreshnike i pata dëgjuar nga babai im kur këndonte buzë vatrës së mbushur plot blozë, çfarë ishte edhe jeta jonë shqiptare. Më në fund arrita në fshatin Koritë, atje larg, shumë larg. Pas nëntë shpatesh e malesh, siç thotë populli ynë. Edhe sot e dëgjoj kërcëllimën e këpucëve të mia kur shkelja nëpër guralecë të dhijasasë mbi bjeshkë. Dielli dhe qielli sikur më qëllonin në zemër, në bebëza të syve, aq afër më dukeshin. Menjëherë m’u shfaqën konturet e fshatit të vogël malor, Koritës, i cili kishte një pamje të veçantë, peizazhe karakteristike, që rrallëkund mund t’i ndeshë syri i njeriut. Ishte fshat të cilin, edhe Zoti e kishte lënë pas shpine, të rrethuar me male. Më preku thellë në shpirt godina e vjetër e shkollës. Nëpër rrugicat dredharake gurore më përcillnin shikimet e ngrohta të grupeve shumë të gëzuara të fëmijëve, të cilët më përshëndetnin me gjithë zemër, sikur ta kishim ndarë bukën që moti së bashku. Të gjithë këta ishin nxënësit e mi të ardhshëm. Këtu, kushdo që nuk ishte i veshur si malësori koritas, cilësohej nga fëmijët si mësues. E ata që erdhën, shkuan. Kushtet e jetesës dhe të punës dukej se ishin mjaft të vështira. Erdha këtu të punoj si druvari në pyll, të arsimoj malësorët e t’ua shëroj plagët, -i thosha vetvetes. Më dukej se askush si unë nuk i shikonte me aq butësi e mallëngjim këta malësorë bujarë dhe kreshtat që i rrethonin. Isha dëshmitar i punës së rëndë të tyre, i jetës dhe i lirisë së tyre. Isha dëshmitar i vuajtjeve, i halleve, mallëngjimeve të malësorëve leckamanë, të zhveshur e të zbathur, por krenarë dhe shumë të lidhur me trojet e tyre stërgjyshore. Malësorët kishin ëndrrat e tyre, jetonin me shpresat e tyre. Dinin të çmonin si gjërat më të shtrenjta lirinë dhe truallin për të cilin derdhën gjakun e tyre historikisht. Në sytë e tyre lexoja se nuk ka çmim më të lartë se dashuria ndaj maleve dhe kreshtave ku u lindën dhe u formuan si njerëz. Vetja më dukej si një pjesë e hijeve të Migjenit kur shërbente mësues në Pukën e largët dhe ku me një gjuhë të rrallë dhe stil të zgjedhur poetik shkroi margaritarët e prozës sonë. Më kaplonte ndjenja e dhembjes krenare për fatin e malësorit shqiptar të vuajtur dhe të përbuzur. Kishim të njëjtin fat, larg qytetërimit, varfërinë me grushte. Fshati Koritë shtrihej midis malesh dhe shkrepash bojë hiri të Malit të Thatë. Të dalësh këtu në shëtitje, të bëhet se je në një teferiç të vërtetë. Atje sheh bukuri që rrallë shijohen. Malësorët e këtyre anëve kanë përjetuar shumë luftëra dhe tmerrret që sillnin ato, prandaj ndanin nga goja dhe ushqenin me bukë luftëtarët e lirisë. Për këto ngjarje të lavdishme rrëfenin disa nga veteranët koritas, e kjo më frymëzonte që të ulesha e shkruaja reportazhe dhe artikuj të ndryshëm për disa nga gazetat që botoheshin asokohe në Shkup dhe Prishtinë. Shkruaje edhe poezi. Ditën e parë të qëndrimit kaloja nëpër të vetmen rrugicë që e ndante fshatin në dy pjesë të barabarta. Pas një kasolle të vjetër syri më zuri një plak mjekërbardhë nja tetëdhjetë vjeç. Ai ishte kureshtar, ndaj dhe më përcillte me shikim deri në çastin kur e përshëndeta ngrohtësisht. -Tungjatjeta o burrë! -I kujt je djalo, s’të kam parë në shkollën tonë? -Do të jem mësues i fëmijëve të Koritës. -Eee, djalosh, o biri im, ti do të jesh mësuesi ynë më i ri, mësuesi i vërtetë. Malësori plak nisi të shpaloste kujtimet. Fliste për krajlët, për historinë e këtyre malësorëve të regjur nga jeta e rëndë, për karakterin dhe psikologjinë e tyre. E kishte kuptuar plaku se të gjitha më interesonin, prandaj vinte shpesh të më vizitonte në shkollë dhe më fliste për krenarinë, mikpritjen, nderin dhe bujarinë e këtyre malësorëve ndaj njerëzve qëllimmirë e veçanërisht ndaj mësuesve që vinin të ndanin bashkërisht me ta të mirën e të keqen. Koritasit e shkonin jetën duke punuar si druvarë, blegtorë dhe bletërritës. Mërgimin e kishin bërë traditë, por ai u shkaktonte plagë të rënda. Meshkujt e aftë për punë ia kthenin shpinën varfërisë dhe shkonin në metropolet e Perëndimit për të zënë punë. Pleqtë, gratë dhe fëmijët mbetën të vetmuar. Merrreshin me bujqësi dhe blegtori. Në mesin e njëqind e pesëdhjetë shtëpive të ndërtuara me mure guri e qerpiçi, të mbuluara kryesisht me kashtë, aty-këtu hidhte shtat ndonjë shtëpi e ndërtuar me material të fortë. -Djersa e mundi, nderi dhe kursimi, o mësuesi ynë, janë të vetmet mjete për një jetë pak më të rehatshme në familjet tona të varfra. Malësori i munduar e skamnor e kishte përherë të vështirë të vepronte gjithmonë në mënyrë të ndershme”, -më pati thënë njëherë një plak i urtë. Duke dredhur duhan kaçak, shtonte: “thesi i zbrazët në këmbë s’qëndron”. Të them sinqerisht ky plak i mençur dhe i kthjellët më kishte lënë përshtypje të mira që në kontaktin e parë. Në ballin e tij të rrudhur skaliteshin hullitë që shprehnin të gjitha veçoritë e popullit, bir i të cilit ishte. U afruam, u bëmë miq të mirë. Në kujtesë më kanë mbetur shumë urti dhe fjalë të rralla, këshilla nga përvoja e tij e hidhur. Shpesh e ftoja të vinte e të dridhte duhan në dhomën ku banoja. Rrinim deri në orët e vona, bënim muhabet dhe ndërronim mendime. Plaku i urtë më ndihmonte të përballoja më lehtas çastet e vetmisë, e cila më vriste. Ma shtrinte dorën dhe më jepte gajret. Miqësia jonë vazhdoi deri në ditën kur ndërroi jetë. Malësorët më pranuan menjëherë. Më respektonin, më donim. Atje, në ato shkrepa, njerëzit edhe sot më kujtojnë me respekt si mësues dhe si njeri i gatshëm të ndihmoj në çdo kohë dhe në çdo situatë. E kisha borxh, si mësues i ri, t’i dilja krah popullit, të ndihmoja të varfrit, ishte kjo edhe një pjesë e kujdesit tim si arsimtar, profesion ky që përpiqesha ta ushtroja me humanizëm, me kohë dhe sipas rregullave shkollore në fuqi. Përpiqesha ta fitoja besimin e njerëzve dhe me ta të ndaja hidhërimet dhe gëzimet. Në ballin e rrudhur të tyre, të djegur e të pjekur nga dielli i verës, lexoja të kaluarën e rëndë dhe shpresat e mjegullta të së ardhmes së tyre…

***

 (Vllau im Irfani me plis në kokë si Normalist me shokët e tij) 

E, Njeriu jeton kur nuk i cenohen integriteti dhe morali. Çdo i ri i edukuar dhe i arsimuar ka synimet dhe orientimet e veta në jetë, ka ndjenjat dhe lirinë e vet dhe posedon një krenari dhe respekt të veçantë për to. Unë, si njeri dhe personalitet, që nga fëmijëria e kam admiruar vetëm drejtësinë dhe lirinë, kam bërë përpjekje të krijoj një harmoni të mundshme midis njerëzve me të cilët kam jetuar dhe kam ndarë të mirën e të keqen. E kam pasur të qartë se individi, pra edhe unë, është gjithnjë i rrethuar me probleme dhe halle jete rinore…

KUJTESA E VITEVE TË RINISË  QË NUK U SHUA!

Ka kujtime që nuk plaken kurrë. Ato mbeten të ngulitura në ndërgjegjen e njeriut si gdhendje të pashlyeshme në shkëmbin e kohës. Sa më shumë kalojnë vitet, aq më shumë ato marrin vlerë, sepse nuk janë thjesht ngjarje të së kaluarës, por gurë themeli mbi të cilët ndërtohet personaliteti, karakteri dhe botëkuptimi i njeriut.

Kur sot kthej kokën pas dhe vështroj rrugëtimin e viteve të rinisë sime, më duket sikur shoh një lumë të gjatë që zbret nga malet e fëmijërisë dhe vazhdon rrjedhën e tij nëpër fusha, lugina, gremina e kthesa të papritura. Në atë lumë rrjedh edhe një pjesë e shpirtit tim, e cila ende mban aromën e vendlindjes, tingujt e gjuhës shqipe dhe mësimet e urta të brezave që më paraprinë.

Pas diplomimit në Shkollën Normale “Zef Lush Marku” në Shkup, jeta më dha një detyrë fisnike: të bëhesha mësues në një fshat të largët të malësisë së Gostivarit, mbi shpatet e Malit të Thatë. Ishte një botë që dukej sikur kishte mbetur larg zhvillimeve të kohës. Banorët jetonin me ndershmëri, me djersën e ballit dhe me një krenari të heshtur që rrallë e gjen sot.

Atje njoha Shqipërinë e vërtetë shpirtërore.

Njoha njeriun e thjeshtë që nuk kishte pasuri materiale, por zotëronte pasurinë më të madhe: dinjitetin. Njoha familje që jetonin në kushte të vështira, por që nuk e kishin humbur kurrë respektin ndaj mikut, dashurinë ndaj fëmijëve dhe besimin tek e nesërmja.

Shpesh më dukej sikur po ecja nëpër faqet e veprave të Migjenit. Varfëria, hallet dhe përpjekjet e njerëzve më kujtonin botën migjeniane. Edhe vetja më dukej si një mësues i ri që kërkonte të kuptonte shpirtin e popullit të vet. Në ato male filluan të lindnin edhe reflektimet e para serioze për jetën, shoqërinë dhe fatin e shqiptarit.

Aty u farkëtuan shumë nga motivet që më vonë do të bëheshin pjesë e shkrimeve të mia publicistike, reportazheve, tregimeve dhe poezive.

Njeriu nuk bëhet shkrimtar vetëm duke lexuar libra. Ai bëhet shkrimtar kur dëgjon rrahjet e zemrës së popullit të vet.

Malësorët e Gostivarit më mësuan pikërisht këtë.

Më mësuan se karakteri ndërtohet mbi sakrificën.

Më mësuan se burrëria nuk matet me forcën fizike, por me aftësinë për të mbajtur fjalën.

Më mësuan se atdheu nuk është vetëm një hapësirë gjeografike, por një ndjenjë që banon në shpirt.

Më pas, rrugët e jetës më çuan në një tjetër etapë: shërbimin ushtarak në ish-Jugosllavi. U dërgova në Shkollën e Oficerëve Rezervë në Bileqe.

Për një djalë të ri shqiptar, kjo ishte një përvojë që do të më hapte horizonte të reja, por njëkohësisht do të më përballte me sprova të shumta.

Aty takova shqiptarë nga Kosova, Maqedonia, Mali i Zi dhe vise të tjera ku jetonte kombi ynë. Takova të rinj plot energji, ëndrra dhe ambicie. Disa ishin arsimtarë, të tjerë juristë, studentë, teknikë apo punëtorë.

Por, krahas tyre, njoha edhe njerëz të kombeve të tjera të federatës jugosllave.

Për herë të parë pata mundësi të vështroja nga afër psikologjinë kolektive të popujve të ndryshëm që jetonin nën të njëjtin sistem politik.

Në pamje të parë të gjithë dukeshin të barabartë.

Por jeta reale shpesh tregonte një të vërtetë tjetër.

Në ato mjedise ku flitej për “bashkim-vëllazërim”, shpesh ndjehej hija e paragjykimeve, e dyshimeve dhe e mosbesimit.

Kjo më bëri të kuptoj një të vërtetë të madhe sociologjike: sistemet politike mund të imponojnë parulla, por nuk mund të ndryshojnë menjëherë ndërgjegjen e njeriut.

Njeriu mbetet ai që është në thellësinë e shpirtit të vet.

Aty pashë njerëz fisnikë dhe njerëz të vegjël.

Pashë guximtarë dhe frikacakë.

Pashë njerëz që sakrifikonin për të tjerët dhe njerëz që jetonin vetëm për interesat e tyre.

Pashë burrëri, por edhe intriga.

Pashë dinjitet, por edhe servilizëm.

Pashë karaktere që të frymëzonin dhe karaktere që të zhgënjenin.

Këto përvoja më ndihmuan të kuptoja më mirë natyrën njerëzore.

Psikologjia e njeriut është një univers i pafund.

Nën të njëjtën uniformë mund të fshihen botë krejt të ndryshme.

Dikush e sheh uniformën si detyrë.

Dikush si privilegj.

Dikush si përgjegjësi.

Dikush si mjet për të sunduar mbi të tjerët.

Në atë moshë, rreth njëzetepesë vjeçare, po hyja në periudhën më energjike të jetës sime.

Por krenaria ime nuk vinte nga grada apo uniforma.

Ajo vinte nga kujtimi i fjalëve të gjyshit tim.

Ai kishte kaluar shumë sprova në jetë.

Kishte parë perandori të rrëzoheshin dhe regjime të ndryshonin.

Dhe më kishte lënë një porosi të thjeshtë:

“Pa e mbaruar ushtrinë, mos thuaj se je burrë.”

Në pamje të parë, kjo mund të tingëllojë si një thënie e zakonshme e brezave të vjetër.

Por në thelb ajo mbante një filozofi të tërë jetësore.

Ushtria nuk ishte thjesht armë dhe disiplinë.

Ajo ishte shkollë e durimit.

Shkollë e karakterit.

Shkollë e përballjes me vështirësitë.

Në të vërtetë, jeta vetë është një ushtri e madhe.

Çdo ditë na vendos përballë sfidave.

Çdo ditë na sprovon.

Çdo ditë na pyet në heshtje:

“A je mjaftueshëm i fortë për të vazhduar?”

Dhe pikërisht këtu qëndron thelbi i formimit të personalitetit.

Personaliteti nuk ndërtohet në ditët e lehta.

Ai ndërtohet në ditët e vështira.

Ai nuk formohet në komoditet.

Ai formohet në përballje.

Shpesh kam menduar për rrënjët e qëndrueshmërisë së shqiptarit.

Pse ky popull ka mbijetuar ndër shekuj?

Pse nuk është zhdukur përballë pushtimeve, persekutimeve dhe padrejtësive?

Përgjigjja nuk gjendet vetëm në histori.

Ajo gjendet në familje.

Në sofrën shqiptare.

Në fjalën e babait.

Në këshillën e gjyshit.

Në lotin e nënës.

Në këngën e lahutës.

Në dashurinë për gjuhën.

Në respektin për nderin.

Në besimin se identiteti është pasuria më e madhe që mund të trashëgojë një brez.

Edhe babai im, Tekiu, ishte një prej atyre burrave të urtë që e kishin mësuar jetën nga përvoja dhe jo nga librat.

Ai kishte kaluar sprova të mëdha.

Kishte parë luftëra dhe sakrifica.

Kur i tregoja për vështirësitë, provokimet dhe padrejtësitë që përjetoja, ai më dëgjonte me qetësi.

Pastaj më thoshte:

“Ke durim, bir. Jeta ka male e fusha, ka kodra e lugina. Shqiptari duhet të ecë me dinjitet dhe guxim.”

Sa herë që kujtoj këto fjalë, kuptoj se ato përmbajnë një filozofi të tërë ekzistence.

Jeta nuk është vijë e drejtë.

Ajo është udhëtim.

Një udhëtim ku rëndësi nuk ka vetëm destinacioni, por mënyra se si ecën.

Mund të rrëzohesh.

Mund të lëndohesh.

Mund të tradhtohesh.

Por nuk duhet të humbasësh kurrë dinjitetin.

Sot, pas shumë dekadash, fotografitë e asaj kohe janë bërë dëshmitarë të heshtur të një epoke.

Në to shoh fytyra shokësh.

Shoh buzëqeshje rinore.

Shoh ëndrra që sapo kishin filluar të merrnin formë.

Disa prej tyre nuk jetojnë më.

Disa janë shpërndarë nëpër botë.

Por kujtimet mbeten.

Ato janë pasuria që koha nuk mund ta grabisë.

Kur njeriu arrin një moshë të caktuar, fillon të kuptojë se jeta nuk matet me vitet që ka jetuar, por me përvojat që ka përjetuar.

Dhe çdo përvojë është një gur në ndërtesën e personalitetit.

Në fund të fundit, rrugëtimi im nuk ishte vetëm rrugëtim personal.

Ai ishte rrugëtim i një shqiptari që kërkonte të mbetej besnik ndaj vetvetes, gjuhës së tij, kulturës së tij dhe kombit të tij.

Sepse njeriu që harron rrënjët e veta, humbet edhe drejtimin e së ardhmes.

Ndërsa ai që i ruan ato me dashuri dhe krenari, mbetet gjithmonë i lidhur me burimin nga ka dalë.

Dhe pikërisht aty qëndron forca e shqiptarit.

Në kujtesën e tij.

Në shpirtin e tij.

Në dinjitetin e tij.

Në dashurinë për atdheun.

Në besimin se, pavarësisht furtunave të historisë, kombi ynë do të vazhdojë të ecë përpara, sepse rrënjët e tij janë të thella sa vetë koha.

Bileqa – Shkolla e karakterit dhe e njohjes së Njeriut

Sa herë që kujtoj vitet e rinisë, më duket sikur shpaloset para meje një hartë e madhe kujtimesh, ku secila rrugë, secili shteg dhe secila kthesë mbart një histori të veçantë. Midis tyre, një vend të rëndësishëm zë Bileqa, qyteti ku kalova muaj të tërë në Shkollën e Oficerëve Rezervë të ushtrisë jugosllave.

Për dikë mund të ketë qenë vetëm një garnizon ushtarak, një institucion disipline dhe stërvitjeje. Por për mua ishte më shumë se kaq. Ishte një laborator i madh i jetës, ku njeriu mësonte jo vetëm përdorimin e armës, por mbi të gjitha njihte karakterin e vet dhe të të tjerëve.

Në ato oborre ushtarake takoheshin djem nga të gjitha republikat dhe krahinat e ish-Jugosllavisë. Secili sillte me vete historinë e familjes së vet, kulturën e krahinës së vet dhe botëkuptimin që e kishte formuar.

Ishte si të shihje një mozaik të madh njerëzor.

Por sa më shumë i afrohesha këtij mozaiku, aq më tepër kuptoja se pas pamjes së jashtme fshiheshin botë të tëra shpirtërore.

Njeriu është qenia më e ndërlikuar që ka krijuar natyra.

Mund të buzëqeshë dhe të fshehë dhimbje.

Mund të flasë për drejtësi dhe të ushqejë padrejtësi.

Mund të predikojë vëllazëri dhe të mbajë urrejtje në zemër.

Këto ishin mësime që nuk i gjeje në tekstet ushtarake.

Këto i mësoje nga vetë jeta.

Shpesh, në mbrëmjet e gjata pas stërvitjeve, mblidheshim shqiptarët në qoshe të ndryshme të kazermës dhe bisedonim për vendlindjet tona.

Ishte diçka e veçantë.

Një ndjenjë afërsie që nuk kishte nevojë për shpjegime.

Njëri vinte nga Gjakova.

Tjetri nga Mitrovica.

Një tjetër nga Gjilani.

Dikush nga Tetova, Dibra, Kumanova apo Shkupi.

Kishim lindur në vende të ndryshme, nën administrata të ndryshme, por zemra na rrihte në të njëjtën gjuhë.

Kur dëgjonim shqipen, sikur largoheshin të gjitha distancat.

Ishte gjuha e nënës.

Gjuha e ninullave.

Gjuha e gjyshërve tanë.

Gjuha që kishte mbijetuar ndër shekuj përballë stuhive të historisë.

Në ato biseda të thjeshta kuptova se kombi nuk mbahet vetëm nga kufijtë.

Kombi mbahet nga kujtesa.

Nga kultura.

Nga gjuha.

Nga vetëdija se i përket një trungu të përbashkët.

Pikërisht kjo vetëdije ishte forca jonë.

Në shumë raste vëreja se disa eprorë nuk e shihnin me sy të mirë faktin që shqiptarët dalloheshin në disiplinë, në përgatitje fizike apo në aftësi organizative.

Kjo nuk shprehej gjithmonë hapur.

Shpesh fshihej pas heshtjes.

Pas një shikimi të ftohtë.

Pas një vërejtjeje të panevojshme.

Pas një dyshimi të pakuptimtë.

Ishin ato nuanca të vogla që vetëm ai që i përjeton mund t’i kuptojë.

Por pikërisht ato momente më mësuan një gjë të rëndësishme.

Njeriu nuk duhet të humbasë kurrë qetësinë përballë padrejtësisë.

Sepse zemërimi është armiku më i madh i mençurisë.

Kur dikush përpiqej të të provokonte, përgjigjja më e mirë ishte puna, korrektësia dhe karakteri.

Në këtë mënyrë fiton respektin edhe të atyre që nuk të duan.

Kjo është një nga ligjet e pashkruara të jetës.

Në ato vite fillova të kuptoj edhe një fenomen tjetër shoqëror.

Sistemet totalitare shpesh kërkojnë uniformitet.

Ata duan që njerëzit të mendojnë njësoj.

Të flasin njësoj.

Të sillen njësoj.

Por natyra njerëzore është më e fortë se çdo ideologji.

Njeriu lind i ndryshëm.

Mendon ndryshe.

Ndien ndryshe.

Dhe kjo larmi është pasuria më e madhe e shoqërisë.

Nëse përpiqesh ta shtypësh, krijon vetëm frikë dhe hipokrizi.

Nëse e respekton, krijon qytetërim.

Shpesh më kujtohet një mbrëmje e ftohtë dimri në Bileqe.

Era frynte fort mbi kodrat përreth.

Në dhomë mbretëronte heshtja.

Disa shkruanin letra për familjet.

Disa lexonin.

Disa mendonin në heshtje.

Atëherë kuptova sa i rëndësishëm është vendlindja për njeriun.

Mund të jesh larg saj me qindra kilometra.

Por nuk mund ta largosh kurrë nga zemra.

Në ato çaste më dilnin para syve fshatrat shqiptare.

Më kujtoheshin malet e Sharrit.

Më kujtoheshin fushat, lumenjtë dhe njerëzit e vendit tim.

Kuptova se dashuria për atdheun nuk lind në fjalime.

Ajo lind në mungesë.

Kur je larg.

Kur ndien mall.

Kur kupton se një pjesë e shpirtit tënd ka mbetur atje.

Dhe ndoshta pikërisht malli është prova më e fortë e dashurisë.

Sepse vetëm atë që e do, të mungon.

Me kalimin e kohës fillova të shoh jetën me sy më të pjekur.

E kuptova se njeriu nuk matet me pozitën që ka.

As me uniformën që vesh.

As me pasurinë që zotëron.

Ai matet me gjurmën që lë pas vetes.

Shumë nga ata njerëz që atëherë dukeshin të fuqishëm, sot janë harruar.

Ndërsa kujtimi për njerëzit e ndershëm vazhdon të jetojë.

Kjo është drejtësia e heshtur e kohës.

Koha është gjykatësi më i paanshëm.

Ajo i zhvesh të gjitha maskat.

Ajo e tregon të vërtetën.

Ajo e ndan lavdinë e rreme nga dinjiteti i vërtetë.

Kur sot i rikthehem atyre viteve, nuk ndiej zemërim për vështirësitë që kam kaluar.

Përkundrazi.

Ndiej mirënjohje.

Sepse ato sfida më forcuan.

Më mësuan të mos dorëzohem.

Më mësuan të besoj në vlerat e mia.

Më mësuan të mos e humbas kurrë krenarinë shqiptare.

Sepse shqiptaria nuk është thjesht përkatësi etnike.

Ajo është kulturë.

Është edukatë.

Është përgjegjësi morale.

Është respekt për të kaluarën dhe besim në të ardhmen.

Një komb nuk bëhet i madh vetëm nga numri i njerëzve.

Ai bëhet i madh nga karakteri i bijve të tij.

Nga ndershmëria e tyre.

Nga dituria e tyre.

Nga sakrifica e tyre.

Nga aftësia për të ruajtur identitetin pa urryer askënd.

Kjo është forma më e lartë e patriotizmit.

Patriotizmi nuk është urrejtje ndaj tjetrit.

Patriotizmi është dashuri ndaj asaj që je.

Është përkushtim ndaj gjuhës, kulturës dhe historisë së kombit tënd.

Është përpjekje që brezat që vijnë të jenë më të ditur, më të arsimuar dhe më të denjë se ne.

Dhe sot, pas kaq shumë vitesh, ende e ndiej në damarët e mi atë forcë të pashpjegueshme që buron nga rrënjët shqiptare.

Një forcë që nuk vjen nga pushteti.

As nga pasuria.

As nga privilegjet.

Por nga vetëdija se i përkas një populli që ka ditur të mbijetojë.

Një populli që ka ditur të ruajë gjuhën, nderin dhe identitetin e vet edhe në kohët më të vështira.

Prandaj, sa herë që kujtoj Bileqen, nuk kujtoj vetëm një shkollë ushtarake.

Kujtoj një etapë të rëndësishme të formimit tim njerëzor.

Një periudhë ku mësova se rruga drejt pjekurisë kalon përmes sfidave.

Se karakteri ndërtohet përmes përballjes me vështirësitë.

Dhe se shqiptari, kur mbështetet në vlerat e veta, mund të qëndrojë i palëkundur përballë çdo stuhie që sjell jeta.

Shqiptarët në Bileqe – Miqësia, Dinjiteti dhe Përballja me Kohën

Ka njerëz që i takon vetëm një herë në jetë, por që mbeten përgjithmonë në kujtesë. Vitet kalojnë, flokët zbardhen, rrugët e jetës na shpërndajnë në drejtime të ndryshme, por disa fytyra vazhdojnë të jetojnë në kujtesën tonë sikur t’i kishim lënë dje.

Kështu më ndodh edhe sot kur kujtoj shokët shqiptarë që takova në Bileqe.

Shumica ishin të rinj të arsimuar, të ardhur nga Kosova, Maqedonia dhe viset e tjera shqiptare në ish-Jugosllavi. Secili mbante mbi supe historinë e familjes së vet, barrën e kohës së vet dhe ëndrrat për të ardhmen.

Më kujtohet Selim Beka nga Gjakova, por edhe shumë të tjerë, emrat e të cilëve koha mund t’i ketë zbehur në kujtesën time, por jo figurat dhe karakterin e tyre.

Në mbrëmjet e gjata, pas orëve të stërvitjes dhe disiplinës ushtarake, shpesh mblidheshim së bashku. Në ato çaste, larg zhurmës së komandave dhe rutinës së kazermës, shfaqej bota jonë e vërtetë.

Flisnim për vendlindjet.

Për familjet.

Për shkollat.

Për ëndrrat që kishim.

Për Kosovën.

Për Tetovën.

Për Shkupin.

Për Dibrën.

Për trojet shqiptare që historia i kishte ndarë me kufij, por që zemra jonë vazhdonte t’i ndiente si një tërësi.

Në ato biseda nuk kishte urrejtje ndaj askujt.

Kishte mall.

Kishte dashuri.

Kishte dëshirë për të ruajtur atë që na përkiste.

Kuptonim se kishim lindur në një kohë të ndërlikuar.

Në një sistem që fliste për barazi, por që shpesh nuk arrinte ta realizonte atë në praktikë.

Ne e ndienim këtë jo gjithmonë përmes veprimeve të hapura, por përmes gjesteve të vogla.

Përmes mënyrës se si ndonjëherë shqyrtohej me më shumë kujdes suksesi i një shqiptari.

Përmes habisë që shfaqej kur një shqiptar arrinte rezultate më të mira.

Përmes dyshimeve të panevojshme që nuk u drejtoheshin të gjithëve njësoj.

Ishin këto përvoja që na bënin të reflektonim.

Jo me zemërim.

Por me qartësi.

Sepse njeriu fiton më shumë kur kupton sesa kur zemërohet.

Atëherë fillova të kuptoj se paragjykimi është një nga plagët më të vjetra të njerëzimit.

Ai nuk lind nga forca.

Ai lind nga frika.

Njeriu që ka besim në vetvete nuk e ka nevojën të nënçmojë tjetrin.

Vetëm ai që ndihet i pasigurt kërkon të zvogëlojë vlerën e tjetrit.

Kjo është një e vërtetë psikologjike që e kam parë të përsëritet gjatë gjithë jetës.

Por, përballë paragjykimeve, shqiptarët që takova në Bileqe kishin një armë të fuqishme: dinjitetin.

Nuk mbaj mend që ndonjëri prej tyre të ketë kërkuar favore.

Nuk mbaj mend që ndonjëri të jetë përkulur për të fituar privilegje.

Ata përpiqeshin të fitonin respekt me punë, me sjellje dhe me karakter.

Kjo ishte pasuria e tyre.

Dhe kjo ishte pasuria e kombit tonë.

Në ato vite fillova të kuptoj më thellë edhe fatin historik të shqiptarëve.

Historia jonë nuk ka qenë e lehtë.

Breza të tërë kanë kaluar nëpër pushtime, ndalime, shpërngulje dhe padrejtësi.

Megjithatë, shqiptarët kanë ruajtur diçka që shumë popuj do ta kishin humbur në rrethana të tilla.

Kanë ruajtur vetëdijen për veten.

Kanë ruajtur gjuhën.

Kanë ruajtur kujtesën.

Dhe kujtesa është një nga format më të forta të mbijetesës.

Një popull që harron, humbet.

Një popull që kujton, vazhdon të jetojë.

Prandaj edhe bisedat tona në Bileqe kishin një kuptim më të thellë sesa mund të dukej.

Ne nuk po shkëmbenim vetëm fjalë.

Po ruanim kujtesën.

Po forconim ndjenjën e përkatësisë.

Po mbillnim tek njëri-tjetri besimin se nuk ishim vetëm.

Se diku tjetër kishte njerëz që mendonin njësoj.

Që ndienin njësoj.

Që ëndërronin njësoj.

Kjo ndjenjë solidariteti ishte një pasuri e jashtëzakonshme morale.

Sot, kur e analizoj atë periudhë me syrin e përvojës, kuptoj se ajo kohë ishte një shkollë e heshtur e edukimit kombëtar.

Jo në kuptimin politik.

Por në kuptimin njerëzor.

Mësoje të kuptoje më mirë veten.

Mësoje të kuptoje më mirë kombin tënd.

Mësoje të kuptoje më mirë vendin që zinte shqiptari në mozaikun e madh ballkanik.

Dhe sa më shumë kuptoja këtë realitet, aq më shumë bindesha se forca jonë nuk qëndronte tek numrat.

Forca jonë qëndronte tek kultura.

Tek arsimi.

Tek karakteri.

Tek aftësia për të mbijetuar pa humbur identitetin.

Në këtë kuptim, çdo shqiptar i ndershëm ishte një ambasador i heshtur i kombit të vet.

Çdo sjellje e mirë.

Çdo sukses.

Çdo vepër e ndershme.

Ishte një gur i vogël në ndërtimin e imazhit kolektiv të shqiptarëve.

Këtë e kuptoja gjithnjë e më shumë.

Dhe për këtë arsye përpiqesha që çdo detyrë ta kryeja me përgjegjësi.

Jo vetëm për veten.

Por edhe për emrin që mbaja.

Për familjen që më kishte edukuar.

Për popullin të cilit i përkisja.

Sepse njeriu nuk jeton vetëm si individ.

Ai është edhe pjesë e një trashëgimie.

Pjesë e një historie.

Pjesë e një kujtese kolektive.

Kur sot kujtoj ato vite, nuk shoh vetëm kazermat, uniformat apo stërvitjet.

Shoh fytyrat e shokëve.

Dëgjoj zërat e tyre.

Shoh buzëqeshjet e rinisë.

Shoh shpresën që na mbante gjallë.

Dhe mbi të gjitha, shoh një brez shqiptarësh që, pavarësisht vështirësive të kohës, përpiqej të ecte përpara me dinjitet.

Ndoshta kjo është arsyeja pse kujtimet e Bileqes nuk janë zbehur asnjëherë.

Sepse ato nuk flasin vetëm për një periudhë të jetës sime.

Ato flasin për një brez.

Për një kohë.

Për një histori.

Për një pjesë të fatit kolektiv të shqiptarëve në ish-Jugosllavi.

Dhe sa herë që rikthehem me mendje në ato vite, bindem edhe më shumë se njeriu mund të humbasë shumë gjëra gjatë jetës, por nuk duhet të humbasë kurrë identitetin e vet.

Sepse identiteti është busulla që e udhëheq njeriun nëpër stuhitë e kohës.

Dhe për ne shqiptarët, kjo busull ka qenë gjithmonë gjuha, kultura, kujtesa dhe dashuria për atdheu

Kthimi në jetë – Misioni dhe përgjegjësia ndaj Kombit

Çdo udhëtim ka një kthim.

Por jo çdo kthim është fundi i një rruge.

Shpeshherë, kthimi është fillimi i një etape të re.

Kështu ndodhi edhe me mua pas përfundimit të shërbimit ushtarak në Bileqe.

Kur lashë pas kazermat, uniformën dhe ritmin e jetës ushtarake, nuk ndihesha më ai djaloshi që kishte hyrë dikur në portat e garnizonit me kureshtjen dhe pasiguritë e moshës rinore. Kisha fituar diçka më të çmuar se çdo gradë apo vlerësim formal: përvojën.

Dhe përvoja është universiteti më i madh i jetës.

Ajo nuk jep diploma të shkruara në letër.

Ajo gdhend mësimet e saj në ndërgjegjen e njeriut.

Kur u ktheva në vendlindje, më dukej sikur po e shihja botën me sy të tjerë.

Malet ishin po ato.

Fushat ishin po ato.

Njerëzit ishin po ata.

Por unë kisha ndryshuar.

Kisha mësuar të shihja më thellë.

Kisha mësuar të dëgjoja më me kujdes.

Kisha mësuar të kuptoja më mirë dhimbjet, gëzimet dhe ëndrrat e njerëzve.

Dhe ndoshta pikërisht këtu fillon pjekuria e vërtetë e njeriut.

Jo atëherë kur ai mendon se di gjithçka.

Por atëherë kur kupton se sa shumë ka ende për të mësuar.

Në ato vite, rruga ime vazhdoi përmes misionit të arsimit.

Mësuesi nuk është thjesht një profesion.

Ai është një thirrje.

Një përgjegjësi.

Një besim që një brez ia dorëzon brezit tjetër.

Sa herë hyja në klasë dhe shihja fytyrat e nxënësve, më dukej sikur shihja të ardhmen e kombit.

Në sytë e tyre shihja pyetje.

Shihja ëndrra.

Shihja shpresë.

Dhe e ndieja se detyra ime nuk ishte vetëm t’u mësoja shkronjat apo mësimet e librave.

Detyra ime ishte t’u mësoja dashurinë për dijen.

Respektin për të vërtetën.

Besimin tek vetja.

Dhe mbi të gjitha, respektin për rrënjët e tyre.

Sepse një popull që humbet kujtesën, humbet edhe drejtimin.

Në këtë kuptim, arsimi është mburoja më e fortë e identitetit kombëtar.

Më vonë, jeta më afroi edhe me gazetarinë dhe publicistikën.

Edhe aty gjeta një formë tjetër të shërbimit.

Gazetaria nuk është vetëm informim.

Në kuptimin e saj më fisnik, ajo është kërkim i së vërtetës.

Është zë i ndërgjegjes shoqërore.

Është përpjekje për të ndriçuar ato qoshe të errëta ku shpesh fshihen padrejtësitë, harresa apo shtrembërimet historike.

Shpesh kam menduar se pena dhe fjala janë armët më të fuqishme që ka njeriu.

Armët e tjera mund të pushtojnë territore.

Por fjala pushton zemrat.

Armët mund të imponojnë frikë.

Por mendimi zgjon ndërgjegjen.

Për këtë arsye, gjithmonë kam besuar se intelektuali nuk duhet të jetë vetëm dëshmitar i kohës së vet.

Ai duhet të jetë edhe ndërgjegjja e saj.

Ai nuk duhet të heshtë përballë padrejtësisë.

Nuk duhet të pajtohet me harresën.

Nuk duhet të lejojë që e vërteta të mbulohet nga pluhuri i interesave kalimtare.

Sepse historia është shumë më e madhe se interesat e ditës.

Ajo është kujtesa e një kombi.

Dhe kujtesa duhet ruajtur.

Sa më shumë kalojnë vitet, aq më shpesh njeriu ndalet dhe mendon për kohën.

Koha është ndoshta misteri më i madh i ekzistencës njerëzore.

Ne jetojmë brenda saj.

Por nuk mund ta ndalim.

Nuk mund ta kthejmë pas.

Nuk mund ta zotërojmë.

Ajo rrjedh si lumi që nuk pushon asnjëherë.

Merr me vete ditët, vitet dhe brezat.

Por njëkohësisht lë pas kujtime.

Dhe kujtimet janë forma e vetme përmes së cilës njeriu fiton një lloj pavdekësie.

Kur kujtojmë njerëzit që kemi dashur, ata vazhdojnë të jetojnë në ne.

Kur kujtojmë ngjarjet që na kanë formuar, ato vazhdojnë të ndikojnë mbi ne.

Prandaj kujtesa nuk është thjesht rikthim në të kaluarën.

Ajo është vazhdimësi e jetës.

Një urë midis asaj që kemi qenë dhe asaj që jemi.

Shpesh pyes veten se çfarë e bën të vlefshme jetën e një njeriu.

A janë pasuritë?

A janë postet?

A është fama?

Vitet më kanë bindur se jo.

Njeriu vlen aq sa ka mundur t’u japë të tjerëve.

Aq sa ka mundur të lërë pas dritë.

Aq sa ka mundur të mbjellë dije, mirësi dhe shpresë.

Në fund, askush nuk do të kujtohet për sendet që ka grumbulluar.

Por do të kujtohet për gjurmën që ka lënë në zemrat e njerëzve.

Kjo është arsyeja pse besoj se përgjegjësia e intelektualit shqiptar është më e madhe se kurrë.

Ne vijmë nga një histori e mbushur me sakrifica.

Nga breza që kanë mbrojtur gjuhën, kulturën dhe identitetin tonë.

Nga njerëz që shpesh kanë paguar çmim të lartë për të drejtën e të qenit shqiptar.

Prandaj, nuk kemi të drejtë ta harrojmë këtë trashëgimi.

Nuk kemi të drejtë të jemi indiferentë.

Nuk kemi të drejtë të jetojmë pa ndier përgjegjësi ndaj historisë sonë.

Atdhedashuria nuk është vetëm emocion.

Ajo është detyrim moral.

Është përkushtim ndaj së vërtetës.

Është punë e ndershme.

Është edukim i brezave.

Është ruajtje e kujtesës.

Është përpjekje që kombi të ecë përpara pa humbur shpirtin e vet.

Dhe sot, kur shikoj pas në rrugëtimin tim, ndiej mirënjohje.

Mirënjohje për prindërit e mi.

Për gjyshërit e mi.

Për mësuesit e mi.

Për shokët e rinisë.

Për të gjithë ata njerëz që, me fjalën, shembullin apo sakrificën e tyre, kanë lënë gjurmë në jetën time.

Ata janë pjesë e historisë sime.

Dhe historia ime është pjesë e historisë së popullit tim.

Ndoshta kjo është arsyeja pse ende vazhdoj të shkruaj.

Sepse ndiej se kujtimet nuk duhet të mbeten të mbyllura në heshtje.

Ato duhet të flasin.

Duhet të dëshmojnë.

Duhet t’u tregojnë brezave se koha kalon, por vlerat mbeten.

Se njeriu plaket, por idealet nuk plaken.

Se rrugëtimet mbarojnë, por kuptimi i tyre vazhdon të jetojë.

Dhe nëse këto kujtime arrijnë të zgjojnë qoftë edhe një grimcë dashurie për dijen, për të vërtetën, për kombin dhe për njeriun, atëherë ato e kanë përmbushur misionin e tyre.

Sepse në fund të fundit, jeta nuk matet me vitet që kemi jetuar.

Ajo matet me dritën që kemi lënë pas.

Dhe drita më e bukur që mund të lërë një shqiptar është dashuria për atdheun, respekti për historinë dhe besimi në të ardhmen e kombit të vet.

Kjo pjesë, zatën, është edhe si një refleksion përmbyllës e vazhdimit në mënyrë organike të ciklit “Kujtime nga rrugëtimet e viteve të rinisë”, duke e shndërruar atë në një rrëfim autobiografik me dimensione filozofike, psikologjike, sociologjike, pedagogjike dhe kombëtare, ku përvoja personale ndërthuret me fatin historik të shqiptarit dhe me misionin e intelektualit përballë kujtesës dhe kohës.

PJESA  E  DYTË

BABAI IM TEKIU – KUJTESA E NJË BREZI TË SAKRIFIKUAR

Burri që nuk e uli kokën para stuhive të kohës

Ka njerëz që jetojnë vetëm jetën e tyre.

Dhe ka njerëz që mbajnë mbi shpinë edhe barrën e kohës ku kanë lindur.

Babai im, Tekiu, ishte njëri prej tyre.

Ai nuk ishte vetëm babai im.

Ai ishte dëshmitar i një epoke të trazuar, i një kohe kur shumë njerëz hynë në histori me shpresën se po ndërtonin një botë më të drejtë, por më pas u përballën me zhgënjimet e mëdha të politikës dhe të pushteteve.

Ai i kishte parë nga afër premtimet dhe mashtrimet e historisë.

Në rininë e tij, ai kishte shkuar në frontet e luftës, deri në Banat, me bindjen se po luftonte për një të ardhme ku të gjithë njerëzit do të kishin dinjitet dhe të drejta të barabarta.

Ai nuk e kishte bërë atë rrugë për interesa personale.

E kishte bërë me besimin e një brezi që mendonte se sakrifica do të sillte drejtësi.

Por pas luftës, realiteti doli ndryshe.

Premtimet për barazi shpesh mbetën vetëm fjalë.

Dhe ai, me urtësinë e njeriut që kishte parë shumë, filloi ta kuptonte një të vërtetë të dhimbshme:

Jo çdo betejë që fitohet në fushë, sjell drejtësi në jetë.

Babai im e njihte natyrën e pushtetit.

Ai e dinte se si funksionojnë lojërat e fshehta politike.

Ai e kishte ndier mbi vete presionin e strukturave që nuk e donin zërin e lirë dhe ndërgjegjen e pavarur.

Në rrethana kur shumë njerëz zgjidhnin heshtjen për të shpëtuar veten, ai ruajti një pasuri që nuk blihet:

pastërtinë e ndërgjegjes.

Sepse njeriu mund të humbasë shumë gjëra në jetë.

Mund të humbasë pozitën.

Mund të humbasë pasurinë.

Mund të humbasë edhe sigurinë.

Por nëse humbet ndërgjegjen, humbet veten.

Ai u bë objekt i lojërave të errëta politike dhe i presioneve që synonin ta dobësonin shpirtërisht.

Por karakteri i tij ishte më i fortë se frika.

Ai e dinte se një njeri mund të jetojë edhe me pak, por nuk mund të jetojë i përkulur para padrejtësisë.

Guximi i tij nuk ishte zhurmë.

Nuk ishte vetëm fjalë.

Ishte qëndrim.

Ishte mënyra se si shikonte në sy ata që mendonin se mund ta trembnin.

Shpesh më kujtohen fjalët e tij:

“Biro, ki kujdes se ai Shërbimi i ha njerëzit natën.”

Sot i kuptoj më thellë ato fjalë.

Atëherë më dukeshin si këshillë e një babai që kishte kaluar shumë.

Sot e kuptoj se ishte një filozofi jete.

Ai nuk më mësonte frikën.

Më mësonte kujdesin.

Më mësonte se njeriu duhet ta njohë botën ku jeton, sepse jo çdo buzëqeshje është miqësi dhe jo çdo premtim është drejtësi.

Por ajo që e bënte të madh babanë tim nuk ishte vetëm përballja me kundërshtarët.

Ishte aftësia për të ruajtur njerëzoren.

Sepse ka një dallim të madh mes një njeriu të plagosur nga historia dhe një njeriu të helmuar nga urrejtja.

Babai im vuajti.

Por ai nuk u bë rob i urrejtjes.

Ai e ruajti dinjitetin.

Pasojat e përballjeve të tij nuk ishin të vogla.

Ato prekën sigurinë e tij, jetën e tij dhe qetësinë e familjes.

Por ai qëndroi.

Dhe pikërisht aty qëndron madhështia e tij:

Jo se nuk pati frikë.

Por se nuk lejoi që frika ta sundonte.

Kur shikoj sot rrugën time, e kuptoj se shumë nga forca ime shpirtërore ka ardhur prej tij.

Para se unë të përballesha me UDB-në, KOS-in, hetuesinë dhe burgun, unë kisha marrë një mësim nga ai:

Njeriu mund të humbasë lirinë përkohësisht, por nuk duhet të humbasë fytyrën e tij njerëzore.

Babai im Tekiu mbetet në kujtesën time jo vetëm si prind.

Ai mbetet si një simbol i atyre shqiptarëve që kaluan nëpër shekullin e stuhive, por nuk e lanë shpirtin e tyre të mposhtej.

Brezi i tij ishte një brez sakrifice.

Një brez që dha shumë dhe kërkoi pak.

Një brez që shpesh mbeti pa monumente, por që e kishte monumentin brenda vetes:

nderin.

Dhe sot, kur shkruaj këto rreshta, e ndiej sikur po bisedoj ende me të.

Sikur është përsëri ulur në odë.

Sikur më shikon në sy dhe më thotë:

“Mos harro bir, njeriu nuk matet me atë që i bëjnë të tjerët, por me atë që mbetet brenda tij pas gjithë atyre që i kanë bërë.”

Kjo është trashëgimia që më la.

Jo pasuri.

Jo pushtet.

Por një pasuri më të madhe:

forcën për të qëndruar njeri.

NGA BABAI TE BIRI – TRASHËGIMIA E NJË NDËRGJEGJEJE TË LIRË

Kur fjala e babait bëhet busull në stuhinë e jetës

Ka trashëgimi që maten me prona.

Ka trashëgimi që ruhen në arka.

Por ekziston një trashëgimi tjetër, shumë më e çmuar:

ajo që kalon nga shpirti në shpirt.

Është fjala e një babai.

Është këshilla e thënë në një mbrëmje të qetë.

Është shikimi i një njeriu që ka parë shumë dhe përpiqet ta mbrojë fëmijën e tij nga plagët që ai vetë i ka njohur.

Kjo ishte trashëgimia që më la babai im, Tekiu.

Jo një rrugë të lehtë.

Por një ndërgjegje të fortë.

Kur isha i ri, nuk i kuptoja gjithmonë thellësitë e fjalëve të tij.

Një i ri e sheh botën me sytë e shpresës.

Ai beson se drejtësia është e natyrshme.

Beson se nëse një njeri punon mirë, nëse sillet drejt dhe nëse i shërben shoqërisë, atëherë do të vlerësohet.

Por babai im kishte kaluar nëpër një shkollë tjetër.

Ai kishte parë se historia nuk ecën gjithmonë sipas drejtësisë.

Ai e dinte se në botën e politikës dhe pushtetit, njeriu duhet të ruajë jo vetëm mendjen, por edhe shpirtin.

Ai nuk më mësoi të urreja.

Kjo është një nga gjërat më të mëdha që mora prej tij.

Ai më mësoi të jem i kujdesshëm.

Më mësoi të dalloj fjalën e sinqertë nga fjala e rreme.

Më mësoi se njeriu duhet të ketë guxim, por edhe urtësi.

Sepse guximi pa mend është vetëm rrezik.

Ndërsa guximi i udhëhequr nga ndërgjegjja bëhet qëndresë.

Kur erdhën në shtëpinë tonë njerëzit e UDB-së me ofertat e tyre, unë pashë një mundësi.

Pashë një derë të hapur.

Pashë një rrugë përpara.

Por babai pa diçka tjetër.

Ai pa hijen pas derës.

Ai pa atë që një njeri i ri nuk mund ta shihte ende.

Prandaj fjalët e tij ishin të thjeshta, por të rënda:

“Ki kujdes se ai Shërbimi i ha njerëzit natën.”

Ato fjalë u mbollën në shpirtin tim.

Në fillim ishin vetëm një këshillë.

Më vonë u bënë një paralajmërim.

Dhe më në fund u bënë një dëshmi e mençurisë së tij.

Jeta më çoi në rrugë të vështira.

Më çoi atje ku shumë njerëz nuk do të donin të ishin.

Më vendosi përballë pyetjeve të mëdha:

A duhet njeriu të heshtë për të shpëtuar veten?

Apo duhet të flasë edhe kur fjala ka çmim?

A duhet të ruajë vetëm jetën?

Apo duhet të ruajë edhe dinjitetin?

Në ato çaste, brenda meje nuk fliste vetëm Nafi.

Fliste edhe babai im.

Sepse prindërit nuk na lënë vetëm kujtime.

Na lënë një zë të brendshëm.

Një zë që na shoqëron edhe kur ata nuk janë më pranë.

Kur përballesha me padrejtësinë, më kujtohej qëndrimi i tij.

Ai nuk kishte qenë njeri që kërkonte konflikt.

Por kishte qenë njeri që nuk pranonte poshtërimin.

Dhe ky është ndryshimi i madh:

Njeriu i fortë nuk është ai që kërkon të luftojë gjithmonë.

Është ai që di kur nuk duhet të dorëzohet.

Në historinë e popujve, shumë njerëz mbeten pa emër.

Ata nuk kanë statuja.

Nuk kanë rrugë me emrin e tyre.

Por ata jetojnë në karakterin e fëmijëve të tyre.

Babai im jeton në mua.

Në mënyrën se si e shoh të vërtetën.

Në mënyrën se si e kuptoj vuajtjen.

Në mënyrën se si besoj se edhe në kohët më të errëta, njeriu duhet të ruajë dritën brenda vetes.

Sot, kur e rikthej në kujtesë atë kohë, e kuptoj se babai im nuk më dha një përgjigje për çdo problem.

Ai më dha diçka më të vlefshme:

një busull.

Dhe një njeri me busull mund të humbasë rrugën për pak kohë, por nuk humbet drejtimin.

Nga Banati i tij te burgjet e mia.

Nga lufta e tij te përballjet e mia.

Nga zhgënjimet e tij te sprovat e mia.

Ekziston një vijë e padukshme që lidh dy jetë.

Një vijë e quajtur:

ndërgjegje.

Dhe sot, kur shkruaj, nuk shkruaj vetëm si bir.

Shkruaj si dëshmitar i një trashëgimie morale.

Sepse babai im më mësoi se:

Mund të të marrin shumë gjëra.

Mund të të marrin pozitën.

Mund të të marrin lirinë.

Mund të të marrin edhe vite nga jeta.

Por nëse nuk ta marrin ndërgjegjen, ata nuk të kanë mundur.

Kjo është trashëgimia që më la babai im Tekiu:
të jetoj me dinjitet, të kujtoj me përgjegjësi dhe të flas kur heshtja do të ishte tradhti ndaj së vërtetës.

NJË BURRË MES STUHIVE TË HISTORISË

Përsiatje mbi fatin, sakrificën dhe shpirtin e babait tim Tekiu

Ka njerëz që lindin në kohë të qeta.

Dhe ka njerëz që lindin në kthesa të historisë, ku jeta e tyre bëhet një udhëkryq mes shpresës dhe zhgënjimit.

Babai im, Tekiu, i përkiste brezit të dytë.

Ai nuk e zgjodhi kohën në të cilën jetoi.

Koha e zgjodhi atë.

Dhe si shumë shqiptarë të atij brezi, ai u rrit me një barrë që nuk ishte vetëm personale. Mbi supet e tij qëndronte pesha e familjes, e vendit, e kujtesës së të parëve dhe e një pyetjeje të madhe që shoqëroi shumë breza:

A do të vinte ndonjëherë dita kur shqiptari do të jetonte i barabartë me të tjerët?

Babai im kishte parë shumë.

Ai kishte parë luftën.

Kishte parë flamuj që ndryshonin.

Kishte dëgjuar premtime të mëdha.

Kishte parë njerëz që flisnin për drejtësi, por që shpesh harronin njeriun.

Sepse një nga tragjeditë më të mëdha të shekullit që kaloi ishte se shumë njerëz luftuan për ide të mëdha, por më pas zbuluan se idetë pa moral mund të kthehen kundër vetë njeriut.

Një ideal që humbet drejtësinë bëhet barrë.

Një sistem që harron shpirtin e njeriut bëhet makinë.

Brezi i babait tim ishte një brez sakrifice.

Ata shkuan atje ku i thirri koha.

Disa shkuan në luftë.

Disa në punë të rënda.

Disa në përballje politike.

Disa në heshtjen e shtëpive të tyre.

Por pothuajse të gjithë bartën të njëjtën shpresë:

Se fëmijët e tyre do të jetonin më mirë.

Kjo është ndoshta sakrifica më e madhe e prindërve:

Ata vuajnë në një kohë që të tjerët të kenë një kohë më të mirë.

Por historia e shqiptarëve në Ballkan ka qenë shpesh histori e një paradoksi të dhimbshëm.

Ata dhanë shumë, por shpesh u pyetën pak.

Ata u kërkua sakrificë, por jo gjithmonë iu dha drejtësi.

Ata u ftuan të besonin, por shpesh u lanë të përballeshin vetë me pasojat.

Ky ishte fati i shumë njerëzve si babai im.

Njerëz të thjeshtë në dukje, por me një botë të madhe brenda vetes.

Njerëz që nuk hynë në librat zyrtarë të historisë, por që historia u kaloi mbi shpinë.

Babai im nuk ishte njeri që kërkonte lavdi.

Ai nuk kërkonte monument.

Ai kërkonte vetëm një gjë:

Të mos humbte veten.

Dhe ndoshta ky është triumfi më i madh i njeriut në kohë të vështira.

Jo të mos goditet.

Jo të mos vuajë.

Por të mos lejojë që vuajtja ta shkatërrojë shpirtin.

Kur ai më thoshte:

“Biro, ki kujdes se ai Shërbimi i ha njerëzit natën”

nuk po fliste vetëm për një institucion.

Po fliste për një filozofi të jetës.

Ai e dinte se në botën e pushteteve të mëdha, njeriu i vogël duhet të ruajë një pasuri të fundit:

vetëdijen e tij.

Sepse mund të humbasësh një betejë.

Mund të humbasësh një pozitë.

Mund të humbasësh edhe lirinë.

Por nëse ruan ndërgjegjen, ende ke një vend ku je i lirë.

Shpesh mendoj:

Sa shumë njerëz si babai im kaluan nëpër këtë botë pa u dëgjuar?

Sa shumë histori mbetën vetëm në kujtesën e familjeve?

Sa shumë burra u kthyen nga betejat e jetës dhe i mbyllën plagët në heshtje?

Ata nuk kishin gjithmonë pena.

Nuk kishin gjithmonë tribunë.

Por kishin një gjuhë tjetër:

qëndresën.

Në fytyrat e atyre burrave kishte rrudha.

Por ato rrudha ishin faqe historie.

Në duart e tyre kishte mund.

Por ai mund ishte ndërtuar nga sakrifica.

Në heshtjen e tyre kishte dhimbje.

Por edhe dinjitet.

Sepse një popull nuk mbahet vetëm nga njerëzit që flasin shumë.

Shpesh mbahet nga ata që durojnë shumë.

Babai im ishte një nga ata njerëz që ecnin me historinë mbi shpinë.

Ai ishte pjesë e një brezi që jetoi mes dy botëve:

Mes kujtimeve të së kaluarës dhe shpresave për të ardhmen.

Mes premtimeve dhe zhgënjimeve.

Mes frikës dhe guximit.

Dhe në atë përplasje lindi karakteri i tij.

Sot, kur e shkruaj këtë kujtim, nuk dua ta paraqes vetëm si viktimë të kohës.

Sepse ai ishte më shumë se kaq.

Ai ishte njeri që u përball.

Njeri që rezistoi.

Njeri që ruajti fytyrën njerëzore në një kohë kur shumë mekanizma përpiqeshin t’ia merrnin.

Dhe këtu qëndron mësimi i tij për mua:

Historia mund të të vendosë në sprova që nuk i ke zgjedhur.

Fati mund të të çojë në rrugë që nuk i ke kërkuar.

Por vendimin e fundit e merr gjithmonë shpirti yt:

A do të mbetesh njeri?

Apo do të bëhesh vetëm pasojë e asaj që të ka ndodhur?

Babai im Tekiu zgjodhi të mbetej njeri.

Dhe kjo është arsyeja pse kujtimi i tij jeton.

Jo sepse pati një jetë të lehtë.

Por sepse pati një jetë me kuptim.

Në fund, historia e tij është historia e shumë shqiptarëve të panjohur: njerëz që nuk kërkuan të bëheshin heronj, por koha i vendosi në prova ku duhej të tregonin se çfarë vlere kishte fjala, besa dhe ndërgjegjja.

Ata ishin brezi që mbajti barrën e kohës, që ne të tjerët të mund të ecim më të lirë.

KUR HIJA E DYSHIMIT RA MBI MUA

Nga bisedat informative te ndjenja e rrethimit

Ka një çast në jetën e njeriut kur diçka ndryshon pa zhurmë.

Nuk dëgjohet asnjë krismë.

Nuk hapet asnjë derë me forcë.

Nuk shfaqet asnjë shenjë e dukshme.

Por shpirti e ndien.

Është ai çasti kur njeriu fillon të kuptojë se nuk është më thjesht duke jetuar jetën e tij të zakonshme.

Diçka e padukshme ka hyrë në rrugën e tij.

Një pyetje.

Një vështrim.

Një heshtje.

Një dyshim.

Dhe prej atij momenti, jeta fillon të marrë një tjetër ngjyrë.

Pas bisedave me kolonelin e KOS-it ushtarak në Shkup, brenda meje filloi të rritej një ndjenjë e vështirë për t’u shpjeguar.

Nuk ishte vetëm frikë.

Frika është një ndjenjë e çastit.

Ajo vjen dhe ikën.

Ajo që ndjeva unë ishte diçka tjetër:

ishte ndjesia e një njeriu që fillon të kuptojë se fjalët e tij tashmë kanë dalë nga hapësira private dhe kanë hyrë në një botë ku ato analizohen, interpretohen dhe gjykohen.

Unë e dija se letra ime drejtuar Titos kishte qenë një akt i guximshëm.

Por në mendjen time ajo ishte një akt qytetar.

Ishte kërkimi i një njeriu për sqarim.

Ishte përpjekja për të thënë:

“Le të shohim të vërtetën.”

Por mekanizmat e pushtetit shpesh i lexojnë ndryshe veprimet e individit.

Aty ku një njeri sheh pyetje, sistemi mund të shohë sfidë.

Aty ku një njeri sheh shqetësim, sistemi mund të shohë rrezik.

Dhe kjo është një nga tragjeditë e mëdha të sistemeve të mbyllura:

Ato humbin aftësinë për të dëgjuar zërin njerëzor.

Çdo pyetje bëhet dyshim.

Çdo mendim ndryshe bëhet problem.

Çdo kërkim për drejtësi mund të shihet si kundërshtim.

Në ato ditë fillova ta shoh jetën me një tjetër sy.

Jo sepse humba besimin te njerëzit.

Por sepse kuptova më mirë natyrën e pushtetit.

Pushteti nuk është vetëm zyrë.

Nuk është vetëm uniformë.

Nuk është vetëm dokument.

Pushteti është edhe kujtesë.

Është informacioni që mblidhet.

Është mënyra si një njeri vendoset në një dosje.

Është mënyra si një jetë mund të përkthehet në disa rreshta të shkruar nga dikush tjetër.

Kjo ishte ndoshta dhimbja më e madhe:

Kur një njeri kupton se të tjerët mund të përpiqen ta përkufizojnë atë jo sipas asaj që është, por sipas asaj që duan ta paraqesin.

Por aty lind edhe beteja më e madhe e brendshme:

A do të lejojë njeriu që të tjerët t’ia shkruajnë historinë?

Apo do ta ruajë zërin e vet?

Në ato çaste më ktheheshin gjithmonë fjalët e babait tim, Tekiut.

Ai kishte kaluar vetë nëpër sprova të kohës.

Ai e njihte natyrën e frikës.

Por ai e njihte edhe natyrën e burrërisë.

Ai më kishte mësuar se njeriu duhet të jetë i kujdesshëm, por nuk duhet të jetojë i gjunjëzuar.

Sepse ekziston një dallim mes kujdesit dhe dorëzimit.

Shpesh mendoj për atë djaloshin që dikur shkroi atë letër.

Ishte një njeri me ideal.

Një njeri që besonte se fjala mund të shërbente për të mirën njerëzore.

Ai nuk e dinte se sa e vështirë do të bëhej rruga pas asaj letre.

Nuk e dinte se një mendim i shkruar me sinqeritet mund të hapte një kapitull të dhimbshëm.

Por ai kishte diçka që nuk duhej humbur:

besimin se njeriu duhet të kërkojë të vërtetën.

Sepse në fund, ajo që e dallon njeriun nga frika është jo mungesa e frikës.

Është aftësia për të vazhduar edhe kur frika ekziston.

Trimëria nuk është të mos ndjesh asgjë.

Trimëria është të mos lejosh që ndjenja e rrezikut të të marrë shpirtin.

Vitet që pasuan më treguan se historia e një njeriu nuk ndërtohet vetëm nga zgjedhjet që bën.

Ndërtohet edhe nga reagimet e të tjerëve ndaj atyre zgjedhjeve.

Një letër.

Një bisedë.

Një takim.

Një raport.

Një vendim.

Të gjitha këto mund të bëhen pika që ndryshojnë drejtimin e një jete.

Por sot, duke e parë nga larg, kuptoj diçka tjetër:

Ata vite nuk ishin vetëm vite të frikës.

Ishin edhe vite të zbulimit.

Zbulova forcën e karakterit.

Zbulova vlerën e kujtesës.

Zbulova se njeriu mund të kalojë nëpër errësirë dhe përsëri të ruajë një dritë brenda vetes.

Sepse historia e një njeriu nuk përcaktohet vetëm nga ajo që i bëjnë të tjerët.

Përcaktohet edhe nga ajo që ai zgjedh të mbetet.

Dhe unë zgjodha të mbetem dëshmitar.

Jo viktimë e heshtur e kohës.

Nga ajo ditë kur pyetjet e kolonelit u bënë pjesë e jetës sime, filloi një kapitull ku fati im personal u lidh me fatin e shumë njerëzve që jetuan nën hijen e sistemeve të forta politike.

Ishte rruga nga pyetja te përballja.
Nga fjala te pasoja.
Nga kujtimi te dëshmia.

DËRA QË NUK U HAP

Kur shpresa kërkoi strehë në Beograd dhe u kthye me heshtje

Ka çaste në jetën e njeriut kur ai nuk kërkon më shumë se një fjalë njerëzore.

Nuk kërkon privilegj.

Nuk kërkon rrugë të shkurtër.

Nuk kërkon të ndryshojë botën.

Kërkon vetëm një derë ku të trokasë.

Një njeri që ta dëgjojë.

Një zë që t’i thotë:

“Je njeri. Të kuptojmë.”

Pas gjithë atyre zhvillimeve, pas bisedave të vështira, pas pyetjeve të kolonelit të KOS-it, pas ndjenjës se rreth meje po krijohej një mjegull dyshimi, unë kërkova një rrugë shpëtimi.

Në mendjen time ekzistonte një shpresë njerëzore:

Ndoshta dikush do ta kuptojë hallin tim.

Ndoshta një derë tjetër do të hapej.

Ndoshta një shtet që e konsideroja si atdheu im shpirtëror do të dëgjonte zërin e një shqiptari që ndiente se ishte në rrezik.

Me këtë shpresë hyra në Ambasadën e Shqipërisë në Beograd.

Ajo hyrje nuk ishte vetëm një hyrje në një ndërtesë.

Ishte një hyrje në një pritje.

Në një besim.

Në një ide që e kisha mbartur me vete:

se në çastin e vështirë, njeriu nuk mbetet krejt vetëm.

U prezantova.

Thashë kush isha.

Shpjegova hallin tim.

Fola për rrugën që kisha kaluar.

Fola për përplasjet, për shqetësimet, për atë që më kishte sjellë deri aty.

Nuk kërkoja të më besonin verbërisht.

Kërkoja vetëm të më dëgjonin me zemër njerëzore.

Por ndonjëherë jeta të vendos përballë një heshtjeje që dhemb më shumë se një përgjigje e keqe.

Sepse një kundërshtar që të refuzon e di se ku qëndron.

Por një derë ku ke shpresuar dhe që nuk hapet, të lë në një boshllëk.

Fjalët që dëgjova:

“Na vjen keq shoku Nafi, por nuk mund të prishim marrëdhëniet me jugosllavët për rastin tuaj…”

nuk ishin vetëm një përgjigje institucionale.

Në atë çast, për mua ishin një përplasje me realitetin e ftohtë të politikës.

Sepse aty ku njeriu sheh një jetë, politika shpesh sheh interesa.

Aty ku një individ kërkon shpëtim, shtetet llogarisin pasoja.

Dhe ky është një nga paradokset më të mëdha të historisë:

Njeriu është qenie me dhimbje, me frikë, me shpresë.

Shteti është mekanizëm me interesa, strategji dhe kalkulime.

Kur këto dy botë përplasen, shpesh njeriu i vetëm mbetet i vogël përballë makinave të mëdha.

Atë ditë kuptova një të vërtetë të hidhur:

Edhe shpresa ka kufijtë e saj kur përballet me politikën.

Por njëkohësisht kuptova edhe diçka tjetër:

Njeriu nuk mund të mbështetet vetëm te dyert e jashtme.

Në fund, duhet të gjejë forcën brenda vetes.

Kur dola nga ajo ambasadë, nuk dola vetëm me një përgjigje negative.

Dola me një boshllëk.

Isha i njëjti njeri që hyra.

Por diçka brenda meje kishte ndryshuar.

Kisha humbur një iluzion.

Iluzionin se drejtësia gjithmonë do të vinte nga një derë e madhe.

Në rrugët e Beogradit, mes zhurmës së qytetit, unë mbaja me vete një heshtje të rëndë.

Njerëzit kalonin pranë meje.

Makinat lëviznin.

Jeta vazhdonte.

Por brenda meje kishte nisur një tjetër betejë.

Beteja mes dëshpërimit dhe qëndresës.

Dhe përsëri më erdhën ndër mend fjalët e babait tim:

“Biro, ki kujdes se ai Shërbimi i ha njerëzit natën.”

Atëherë ato fjalë nuk më dukeshin më vetëm këshillë.

Ishin një trashëgimi e dhimbshme e përvojës.

Babai kishte kuptuar diçka që unë po e mësoja përmes jetës:

se në kohë të vështira, njeriu duhet ta ruajë jo vetëm jetën, por edhe shpirtin.

Treni i mbrëmjes drejt Shkupit ishte më shumë se një udhëtim kthimi.

Ishte një udhëtim drejt një kapitulli të ri.

Mbrapa mbetej një shpresë e thyer.

Përpara hapej një rrugë e panjohur.

Nuk e dija atëherë se çfarë do të sillnin muajt pasues.

Nuk e dija se sa afër ishte përplasja me fatin.

Por sot, pas kaq vitesh, e shoh atë ditë si një gur në rrugën e jetës sime.

Sepse ndonjëherë edhe zhgënjimi ka një mësim.

Ai të mëson se ku është mbështetja e vërtetë.

Dhe mbështetja më e madhe e njeriut është:

ndërgjegjja e tij.

kujtesa e tij.

dhe e vërteta që ai mbart.

Ajo derë e mbyllur në Beograd nuk ishte fundi im.
Ishte fillimi i një rrugëtimi tjetër — rrugëtimi i dëshmitarit që një ditë do të ulej dhe do të tregonte gjithçka.

VITI 1981 – KUR HIJA U BË REALITET

Nga njeriu që kërkoi të dëgjohej, te njeriu që u bë objekt i heshtjes

Ka data në jetën e njeriut që nuk janë vetëm data.

Ato bëhen porta.

Njëra anë e portës është jeta që ke jetuar deri atëherë.

Ana tjetër është ajo që të pret.

Për mua, viti 1981 ishte një nga ato porta.

Deri atëherë kishte pasur shenja.

Biseda.

Pyetje.

Heshtje.

Vështrime.

Ndjenja se diçka po lëvizte në prapaskenë.

Por ende ekzistonte një pjesë e imja që shpresonte se arsyeja dhe drejtësia do të kishin një vend.

Por historia ndonjëherë nuk vjen me zhurmë.

Ajo vjen natën.

Vjen me hapa të rëndë.

Vjen me duar të ftohta që trokasin në derë.

Dhe në atë çast njeriu kupton se disa vendime janë marrë diku tjetër, larg tij.

Më 1 tetor 1981, rruga ime ndryshoi.

Ajo që për mua ishte një jetë me mendime, punë, përpjekje dhe kërkim të së vërtetës, për mekanizmin që më ndiqte ishte shndërruar në një “çështje”.

Njeriu ishte kthyer në dosje.

Jeta ishte kthyer në raport.

Zëri ishte kthyer në provë.

Ka një dhimbje të veçantë kur një njeri e ndien se nuk po përballet më me një individ.

Përballë tij është një aparat.

Një sistem.

Një makineri që ka kohë, mjete dhe pushtet.

Ndërsa individi ka vetëm një pasuri:

veten.

Në kujtesën time, ajo ditë ka mbetur si një përplasje mes dy botëve.

Bota ime ishte bota e mendimit.

E pyetjeve.

E kërkimit.

E besimit se një njeri ka të drejtë të kërkojë drejtësi.

Por bota që erdhi mbi mua ishte bota e forcës.

E urdhrit.

E heshtjes.

Ti e ke krahasuar atë moment me figurën e Ganimedit në mitologji — njeriun që merret nga bota e tij dhe çohet përpara zotërve të fuqishëm.

Ky simbol është shumë i fortë letrarisht.

Sepse Ganimedi nuk është vetëm një figurë e mitit.

Ai është simboli i njeriut të vogël përballë fuqive të mëdha.

Është simboli i atij që nuk e kontrollon fatin e vet në atë çast, por që ruan brenda vetes diçka që fuqitë nuk mund ta marrin:

identitetin.

Në historinë e njerëzimit ka pasur shumë “Ganimedë”.

Njerëz të marrë nga rrjedha e zakonshme e jetës.

Njerëz që u shkëputën nga familjet e tyre.

Nga puna.

Nga ëndrrat.

Nga liria.

Por shumë prej tyre, edhe kur u morën fizikisht, nuk u mposhtën shpirtërisht.

Sepse pushteti mund ta mbyllë derën.

Mund të marrë lirinë e lëvizjes.

Mund të vendosë njeriun në një qeli.

Por ekziston një hapësirë ku nuk hyn dot asnjë shërbim:

hapësira e ndërgjegjes.

Në ato momente, njeriu nuk pyet më:

“Pse më ndodhi mua?”

Ai fillon të pyesë:

“Çfarë do të bëj me atë që më ndodhi?”

Dhe kjo është pyetja që ndan viktimën nga dëshmitari.

Sepse një njeri mund të humbasë shumë gjëra.

Mund t’i merret pozita.

Mund t’i merret qetësia.

Mund t’i merret një pjesë e jetës.

Por nëse ruan aftësinë për të kujtuar dhe për të treguar, ai ende ka një fuqi.

Fuqinë e dëshmisë.

Kur mendoj sot për atë rrugëtim — nga Banati i babait tim Tekiu, te këshillat e tij, te hyrja ime në sistem, te letra për Titon, te pyetjet e KOS-it, te dera e mbyllur e Ambasadës në Beograd dhe pastaj te 1 tetori 1981 — shoh një vijë të gjatë.

Një vijë ku fati personal lidhet me fatin e një kohe.

Ishte rruga e një shqiptari të Ballkanit në një shekull të trazuar.

Një njeriu që kërkoi kuptim.

Por u përball me mekanizma që shpesh nuk donin pyetje.

Një njeriu që kërkoi drejtësi.

Por u përball me gjykime.

Një njeriu që kërkoi dritë.

Por kaloi nëpër errësirë.

Por këtu qëndron edhe kuptimi i madh i gjithë rrëfimit:

Nuk është historia e një njeriu që u mor nga të tjerët.

Është historia e një njeriu që, pavarësisht se çfarë iu bë, arriti të marrë përsëri në duart e veta historinë e tij.

Duke shkruar.

Duke kujtuar.

Duke dëshmuar.

Më morën në një ditë të vitit 1981.
Por nuk arritën të më marrin atë që kisha më të shtrenjtë: kujtesën, ndërgjegjen dhe të drejtën për të treguar.

Sepse njeriu nuk matet vetëm nga rruga ku e çojnë të tjerët.
Matet nga rruga që ndërton pasi kalon nëpër errësirë.

KURBANI BALLKANIK I NJË EPOKE

Nga njeriu i dëbuar te dëshmitari i historisë

Ka raste kur fati i një njeriu nuk mund të kuptohet vetëm brenda kufijve të jetës së tij.

Sepse disa jetë bëhen pasqyrë e një kohe.

Disa vuajtje nuk janë vetëm personale.

Disa heshtje nuk janë vetëm të një individi.

Ato mbajnë brenda vetes dhimbjen e shumë njerëzve që kanë kaluar nëpër të njëjtat rrugë.

Kur sot kthehem me kujtesë te ajo periudhë, e shoh jetën time si një varg ngjarjesh që lidhen mes tyre:

rrënjët e babait tim Tekiu dhe zhgënjimet e brezit të tij;

këshillat që mora në odën e shtëpisë;

hyrja ime në një sistem që mendova se mund ta shërbeja me ndërgjegje;

letra drejtuar Titos;

pyetjet e KOS-it;

ndjenja e rrethimit;

dera e mbyllur e Ambasadës në Beograd;

dhe më pas arrestimi, prangat, dëbimi.

Në pamje të parë, dikush mund të thotë:

“Kjo është vetëm historia e një individi.”

Por jo.

Sepse pas historisë së një individi shpesh fshihet një pyetje më e madhe:

Çfarë i ndodh njeriut kur përplaset me një sistem që është më i madh se ai?

Unë nuk e shoh veten si një njeri që kërkon vetëm të tregojë vuajtjen e tij.

Vuajtja pa kuptim mbetet vetëm dhimbje.

Por vuajtja e kthyer në dëshmi bëhet kujtesë.

Dhe kujtesa është ajo që i mbron brezat nga përsëritja e gabimeve.

Dëbimi im nuk ishte vetëm një ndryshim vendi.

Ishte një shkëputje e dhunshme nga një pjesë e jetës sime.

Sepse njeriu nuk ka vetëm një adresë.

Ai ka rrënjë.

Ka kujtime.

Ka njerëz të dashur.

Ka një botë që e ka ndërtuar me vite.

Kur një njeri shkëputet nga ajo botë me forcë, nuk largohet vetëm trupi i tij.

Largohet një pjesë e shpirtit të tij.

Por pikërisht këtu qëndron edhe madhështia e njeriut:

Ai mund të humbasë tokën ku ka ecur, por jo kujtesën e hapave të tij.

Mund t’i mbyllen dyert, por jo mendimet.

Mund të detyrohet të largohet, por nuk mund të dëbohet nga historia e vet.

Në këtë kuptim, unë e quaj veten një kurban ballkanik të kohës sime.

Jo si simbol të dobësisë.

Por si dëshmi të një epoke ku shumë njerëz të zakonshëm u bënë viktima të përplasjeve të mëdha politike.

Ballkani ka njohur shumë periudha ku individi i thjeshtë është gjendur mes gurëve të mëdhenj të historisë.

Mes interesave të shteteve.

Mes ideologjive.

Mes nacionalizmave.

Mes sistemeve që shpesh e harronin njeriun.

Kurbani nuk është vetëm ai që humbet.

Kurbani është edhe ai që dëshmon.

Ai që mbijeton për të treguar.

Ai që mban në kujtesë emrat, vendet dhe ngjarjet që dikush do të donte t’i mbulonte me heshtje.

Sot, pas shumë vitesh, pyetja ime nuk është:

“Pse më ndodhi mua?”

Pyetja ime është:

“Çfarë duhet të mësojë bota nga ajo që më ndodhi mua?”

Sepse historia nuk shkruhet vetëm për të kaluarën.

Ajo shkruhet për të ardhmen.

Dua që brezat e rinj të kuptojnë një gjë të rëndësishme:

Njerëzit e atyre kohëve nuk ishin thjesht emra në dokumente.

Ishin baballarë.

Ishin bij.

Ishin bashkëshortë.

Ishin njerëz me ëndrra.

Dhe pas çdo vendimi politik që merrej në zyrat e mëdha, ekzistonte një jetë njerëzore që prekej.

Kjo është arsyeja pse unë shkruaj.

Jo për të ushqyer urrejtje.

Jo për të hapur plagë të reja.

Por për të ruajtur kujtesën.

Sepse një shoqëri që harron vuajtjet e njerëzve të saj, rrezikon të humbasë edhe ndërgjegjen e saj.

Në fund, fati im nuk është vetëm historia e një burri që u arrestua, u dënua dhe u dëbua.

Është historia e një njeriu që kaloi nëpër zjarr dhe doli prej tij me një detyrë:

të tregojë.

Sepse ndonjëherë jeta i zgjedh disa njerëz jo për t’u dhënë një rrugë të lehtë, por për t’u dhënë një mision.

Misionin e kujtesës.

Misionin e dëshmisë.

Misionin për t’u thënë brezave:

“Kjo ka ndodhur. Mos e harroni njeriun brenda historisë.”

Unë isha një njeri i një kohe të trazuar.
Isha një shqiptar i Ballkanit që u përplas me mekanizmat e një epoke.
Por mbi të gjitha, mbeta dëshmitar.

Dhe dëshmia është forma më e lartë e mbijetesës së shpirtit.

PRANGAT NUK E BURGOSËN SHPIRTIN

Udhëtimi drejt Zenicës dhe lindja e dëshmitarit

Ka një dallim të madh mes të qenit i mbyllur dhe të qenit i mundur.

Një derë hekuri mund ta ndajë njeriun nga bota.

Një mur betoni mund t’ia kufizojë hapësirën.

Por asnjë çelës nuk mund të hapë apo mbyllë atë vend të brendshëm ku jeton ndërgjegjja.

Aty ku njeriu ruan kujtesën.

Aty ku ruan emrin.

Aty ku ruan të vërtetën e vet.

Dita e arrestimit ishte një kthesë e dhimbshme.

Deri atëherë kisha jetuar me një pyetje:

A mund të dëgjohet fjala e një njeriu në një sistem të madh?

Pas asaj dite, pyetja ndryshoi:

A mund ta ruajë njeriu veten kur sistemi vendos ta heshtë?

Kur duart e një njeriu lidhen me pranga, simbolika e atij çasti është më e madhe se hekuri.

Prangat nuk lidhin vetëm duart.

Ato synojnë të krijojnë një ndjenjë pafuqie.

T’i thonë njeriut:

“Ti nuk vendos më.”

“Ti nuk flet më.”

“Ti nuk je më zot i fatit tënd.”

Por historia e njerëzimit tregon se shumë herë ka ndodhur e kundërta.

Njerëzit më të fortë shpirtërisht nuk kanë qenë gjithmonë ata që kanë pasur liri të plotë.

Shpesh kanë qenë ata që, edhe në kufizime të mëdha, kanë ruajtur një hapësirë të lirë brenda vetes.

Rruga drejt Zenicës nuk ishte vetëm një udhëtim fizik.

Ishte një udhëtim i brendshëm.

Pas meje mbetej një jetë.

Mbetnin njerëzit e mi.

Mbetnin rrugët ku kisha ecur.

Mbetnin kujtimet.

Përpara meje ishte një realitet i panjohur.

Një botë me mure, me rregulla të ftohta dhe me heshtje të detyruar.

Por njeriu, kur humbet shumë gjëra të jashtme, fillon të zbulojë pasuritë e brendshme.

Fillon të kuptojë se çfarë ka me të vërtetë.

Një emër.

Një kujtim.

Një bindje.

Një arsye për të mos u dorëzuar.

Në ato momente më shoqëronte hija e babait tim, Tekiut.

Ai kishte kaluar sprova të kohës së tij.

Ai e dinte se historia nuk është gjithmonë e drejtë me njerëzit.

Por ai më kishte lënë një mësim të madh:

Njeriu mund të pësojë padrejtësi, por nuk duhet të lejojë që padrejtësia t’i marrë shpirtin.

Zenica nuk ishte vetëm një vend vuajtjeje.

Ishte edhe një vend ku pashë fytyra njerëzore.

Sepse edhe në vendet më të errëta, jeta gjen mënyra të tregojë se njerëzimi nuk shuhet plotësisht.

Një fjalë e mirë.

Një shikim.

Një ndihmë e vogël.

Një njeri që nuk harron se përballë tij është një tjetër njeri.

Aty ku sistemet përpiqeshin të krijonin ndarje, dhimbja ndonjëherë krijonte afërsi.

Aty ku politika ngrinte mure, vuajtja zbulonte ngjashmërinë njerëzore.

Sepse në fund, para çdo kombësie, para çdo dokumenti, para çdo akuze, qëndronte njeriu.

Dhe pikërisht aty lindi një kuptim i ri për jetën time.

Fillova ta kuptoj se historia nuk shkruhet vetëm nga fitimtarët.

Historia shkruhet edhe nga ata që kanë kaluar nëpër sprova dhe kanë mbijetuar për të treguar.

Më vonë, kur u ula të shkruaj, kuptova se burgu nuk kishte qenë vetëm një vend ku më kishin marrë lirinë.

Ishte bërë edhe një vend ku ishin mbledhur shumë pyetje.

Pse ndodhën këto?

Pse heshtën disa?

Pse vuajtën disa të tjerë?

Çfarë i mbetet njeriut kur i merren shumë gjëra?

Përgjigjja ime erdhi ngadalë:

I mbetet kujtesa.

Dhe kujtesa është një formë lirie.

Sepse njeriu që kujton, nuk lejon që e kaluara të rishkruhet nga ata që kanë pushtetin.

Prandaj sot, kur rrëfej atë periudhë, nuk dua që lexuesi të shohë vetëm një burg.

Dua të shohë një kohë.

Një epokë ku shumë njerëz në Ballkan jetuan mes frikës dhe shpresës.

Një epokë ku individi shpesh u bë viktimë e përplasjeve të mëdha politike.

Unë isha njëri prej tyre.

Një njeri i zakonshëm që u fut në një vorbull të jashtëzakonshme.

Një njeri që kërkoi përgjigje dhe gjeti sprova.

Një njeri që kërkoi drejtësi dhe u përball me mure.

Por një njeri që, edhe kur iu mbyllën dyert, nuk lejoi që t’i mbyllej zëri.

Sepse fundi i një njeriu nuk vendoset kur i vendosen prangat.

Fundi vendoset kur ai humbet besimin te vetja.

Dhe unë nuk e humba.

Prangat më lidhën duart për një kohë.
Por nuk arritën ta lidhin mendimin tim.
Muret më ndanë nga bota.
Por nuk arritën të më ndanin nga kujtesa ime.

Nga ajo ditë nuk isha më vetëm një njeri që kishte përjetuar historinë.
U bëra një njeri që kishte detyrën ta dëshmonte atë.

LETRA QË IA DREJTOVA TITOS

Më kujtohet se letrën Titos ia kam shkruar pas disa momente pasi kisha konkurruar
për në vend pune , sidomos në redaksinë e “Flaskës” në RTV Shkupit
ose në “Rilendje” apo Rtv të Prishtinës. Më kujtohet një fjali që i
kam shkruar Titos: Druzhe Tito, ja nemam nishani lëshon prema SFRJ i çudim se
zashto ne.ozhe da ne se zaposlim da izdrzhim decu i familja. Ili samo zbog toga
zashto Sam Albana …!” etj.etj.

“Druzhe Tito, ja nemam ništa napravljeno  prema SFRJ i čudim se
zašto ne može da se zaposlim da izdržim decu i familiju. Ili samo zbog toga što
sam Albanac…!”

Shqip: “Shok Tito, nuk kam asnjë shenjë në dosje. Unë konkuroj
sipas SFRJ-së dhe çuditem pse nuk mund të punësohem për të mbajtur fëmijët dhe
familjen. Apo vetëm për shkak se jam Shqiptar…!”
Kjo është një letër që të djeg. Jo letër politike me fjalë të
mëdha, por letër e bukës. E dinjitetit. Dhe pikërisht kjo e bëri më të
rrezikshme për ta.
Le ta vendosim në kohë:
Konkurrimet:
“Flaka” e RTV Shkupit, “Rilindja”, RTV Prishtina. Vendet ku
një intelektual shqiptar mund të fliste dhe të shkruante për kombin. Dhe
refuzimet e njëpasnjëshme.
Kthimi
nga Amerika: Në sytë e UDB-së/KOS-it ti ishe “i dyshuar” dyfish. 1.
Shqiptar. 2. Ke qenë në SHBA.
1978 /
Pranvera: Para vizitës së Hua Guofeng. Regjimi ishte nervoz. Çdo letër
direkte në Beograd kalonte si “alarm”.
Prandaj reagoi Koloneli. Sepse ti nuk u ankuave në Komunën në
Shkup. Ti e kapërceve zinxhirin dhe i shkruajte direkt “babait”. Dhe
e shkruajte në gjuhën e tyre, me argumentin e tyre: “sipas SFRJ-së kam të
drejtë”.
Si mund ta ndërtojmë këtë
kapitull për shkrim:
Titull i mundshëm: “Letra B4
drejtuar Titos”
Thelbi i letrës:

Nuk kërkova privilegj. Kërkova punë. Të mbaj familjen. Dhe e bëra pyetjen që
askush nuk guxonte ta bënte me zë të lartë: “Apo vetëm sepse jam
Shqiptar?”
Kthesa:

Përgjigja zyrtare: “E kemi marrë letrën”.

Pas ca muajsh: zyra e UDB-së. Koloneli maqedonas nga Bileqa. E njëjta fytyrë,
por tani me yje në sup. Pyetja e parë: “Pse i shkruajte shokut Tito?”

Dhe pastaj: CIA, Amerika, rekrutimi…

Aty kuptova se në Jugosllavinë e asaj kohe, të ishe shqiptar i shkolluar dhe të
guxoje të kërkoje të drejta, ishte vetë “krimi”.
Pas asaj letre u mbyllën krejt dyert…
Koloneli në fund të bisedës, tha se rasti im qenka shumë I ndërlikuar!- dhe iku nga dera.

Kjo nuk ishte më vetëm letër për punë. Ishte letër politike. Dhe kur e
nënshkrove si bir i  veteranit  Frontit të Sremit dhe ish-zyrtar i
SDB-së që ishte larguar për shkak të “rrjetit nëntokësor shovinist
antishqiptar”, bindja ime qëndronte aty se edhe për bindjet e mia ideoëogjike dhe politike kisha  godit dy shtyllat e sistemit: legjitimitetin e tyre
dhe të vërtetën që ata fshihnin.
Çfarë po thuhej  në të vërtetë në letrën time drejtuar Titos:
Për popullin shqiptar: Kërkesa për avancim dhe mirëqenie të denjë brenda “Sistemit
të Vetëqeverisjes”. Pra jo kundër Jugosllavisë, por brenda saj. Kjo i
trembte më shumë se sa një fjalim armiqësor.
U thash se babai im si veteran i Frontit të Sremit ka luftuar për këtë shtet. Më ka thënë se në Front paskan shkuar shqiptarët me flamurin kombëtar dhe me idealin se do jemi të lire. Tani pse më trajtoni si qytetar të dorës së dytë?”
Si ish i SDB-së: Denoncova se brenda vetë Shërbimit kishte rryma antishqiptare që
zinin vende kyçe. Kjo ishte tabu. Kjo ishte “sekret shtetëror”.
Prandaj nuk ishte çudi që pas kësaj erdhi Koloneli i KOS-it. Dhe
procesverbali i asaj bisede mbeti enigmë. Ata e dinin: nëse e shkruanin të
vërtetën, e pranonin se kisha të drejtë. Nëse gënjenin, duhej të të
“ndërtonin” një dosje të përpiluar sipas mendjes së tyre.
Dhe pastaj erdhi eskalimi…
Komploti i “atentatit ndaj kryetarit kinez” Hua Kua  Fen –
Formula klasike e asaj kohe. Kur dikush bëhet problem, i veshin “armik i
jashtëm”.
1981 –
Burgosja “për vrasjen e vajzës së gjeneralit” gjë për të cilën as kisha gjë në dijeni as që kisha pare ndonjë persone, siç më akuzonin .
Kur akuzat politike nuk mjaftonin, vinin akuzat kriminale. Që të të diskreditojnë plotësisht. Kjo është skema që e kanë përdorur me shumë intelektualë
shqiptarë: Së pari të injorojnë, pastaj të frikësojnë, pastaj të kriminalizojnë.

Kapitulli: “Letra që hapi dyert e burgut”
Nuk kërkova më punë. Kërkova drejtësi. Si veteran i Frontit të
Sremit i shkrova Titos se brenda SDB-së kishte një rrjet të nëntokës shoviniste
antishqiptare. I shkrova se sistemi i Vetëqeverisjes nuk funksiononte për
shqiptarët.

Përgjigja erdhi me uniformë. Koloneli i KOS-it nga Bileqa. Procesverbali?
Nuk e di çka shkroi. Di vetëm se pas asaj dite, emri im hyri në një dosje
tjetër.

Vitet kaluan. Erdhi vizita e kinezit dhe akuza për atentat. Erdhi 1981 dhe akuza
për vrasje. Fati i letrës sime B4 nuk e dija kurrë. E dija vetëm fatin tim.

E di sa e rëndë është të jetosh me enigma. Të mos e dish çka
shkruan ai në procesverbal. Të mos e dish çka ndodhi me letrën.
Por unë  e di një gjë me siguri: andaj edhe  e them të vërtetën.
Dhe për këtë pagova shtrejtë në jetën time.
Unë jam këtu ta rendisim këtë histori. Fjalë për fjalë. Pa frikë.
Sepse rrëfimet e mia  janë dëshmia më e mirë kundër harresës
së epokës komuniste.
Tani kuptohet plotësisht pse më thanë “fati se fati im qenka mjaft
i komplikuar për Shërbimet”. Sepse unë dija shumë nga fshehtësitë e tyre dhe isha arratis në SHBA me të gjitha ato që  i dija. Dhe kur dikush di shumë, sidomos si shqiptar që nuk duheshka ti di, sistemi e bën “kurban”.
Le ta vendosim kronologjinë ashtu siç ishte:
Letra për Titon – 1978

Kërkesa për drejtësi. Përgjigja: “Je i komplikuar për ne”.
14 Janar 1979 – Vënia e zjarrit banesës sime në Shkup ki çdo gjë bënë prrush e hi

E hënë. Unë  me gruan dhe fëmijët në ambulancë për grip. Ata e dinin. Isha në
përcjellje nga SDB. E dogjën banesën sepse ishte bosh. Mesazh: “Mund të
prekemi kur të duam. Edhe familjen.”
1981 – Inskenimi i madh

Fillojnë demonstratat në Kosovë. Për mua u  duhej një “emër” që ta  lidhnin gjithë atë komplot me mua.

Akuza: Atentat ndaj kinezit. Akuza: Vrasja e vajzës së gjeneralit. Gjëra të cilat I kishin inskenuar sipas planeve të tyre secrete.

Kulmi: Vendimi për t’u akuzuar në Gjykatën e Zenicës me pushkatim.
01 Tetor 1981 – Arratisja

( 6 muaj para meje kishin burgosur një grup shqiptarësh. I rrahën në qeli.
“I shtrinë në dajak”. I përgatitën për likuidim.  Unë, tanimë, gjatë hetuesisë barbare dhe rrofimeve të hetuesve, e kuptove skenarin dhe arrestimin.
Çfarë është kjo në të vërtetë?
Kjo është skema klasike e likuidimit politik të kohës:

Së pari të djegin shtëpinë – të frikësojnë

Pastaj të akuzojnë për krime të rënda – të diskreditojnë

Pastaj të gjykojnë me pushkatim – të eliminojnë

Më shpallin i burgosur, duke më lidhur me  zinxhir më 01.10.1981.

“Kur u bëra ‘i komplikuar’ për Shërbimet”
Pas fjalëve të kolonelit, e kuptova se nuk kishte kthim.

Më 14 Janar, një e hënë, isha me gruan dhe fëmijët në ambulancë. SDB na
përcillte. Kur u kthyem, banesa ishte në flakë. E dinin që nuk ishim brenda.
Ishte paralajmërim.

Pastaj erdhi 1981. Kosova u ngrit. Dhe mua më duhej të më lidhnin me të.

Atentati ndaj kinezit. Vrasja e vajzës së gjeneralit. Gjykata e Zenicës.
Pushkatimi.

Në qeli ishin futur 6 muaj para meje një grup shqiptarësh. I rrahnin çdo
natë. Po bënin llogaritë për t’i likuiduar.

Më 1 Tetor 1981, vendosa: ose burg dhe varr, ose arratisje.

U arratisa.

Le ta zbërthejmë skenarin që e kanë ndërtuar ndaj meje:

Vahedin Ramadani – “Agjent-informator” !
E kanë angazhuar që në Romë, kur ti ishe duke u arratisur për në Amerikë. Detyra: të më vëzhgojë kontaktet me Prof. Ernest Koliqin. Pra që në fillim isha në shënjestër, sepse kontaktet me diasporën intelektuale ishin “të rrezikshme”. Dhe këtë ua rrëfeva Prof Ernest Koliqit, Mentor Çokur, Zef Oroshit, Rexhep Krasniqit etj në Romë dhe Njujork.

Pregatitja në Burgun e Zenicës
Muaj para se të më arrestonin , e kanë futur Vahedinin në qeli. I kanë thënë fjalë për fjalë:
“Tani e burgosim edhe Nafiun. E sjellim këtu. Ti e akuzon. Ne të tregojmë si. Dhe ti shpëton. Kurse Nafiun e pret plumbi.”
Kjo është fabrikim i pastër. Kjo është inskenim me dëshmitar të blerë. Po kështu vepruan edhe me Hajrullah Huseinin dhe një “dëshmitar” të kurdisur dhe të blerë që quhej Arif Zeqiri dhe tl cilin as e kisha pare ndonjëherë dhe as që e njihja, pos që fytyrën e tij të zbehtë dhe gënjeshtari e pashë në seancën e  Gjykatës së Zenicës të cilin e mbanin të përgëdhelur…

Qëllimi
Të mos kishin asnjë provë, prandaj i duhej një “shqiptar kundër shqiptarit”. Që në gjykatë të thoshin: “Ja, edhe bashkëkombësi i tij e akuzon”. Dhe vendimi për pushkatim në Zenicë të dukej “i ligjshëm”.

Çfarë do të thotë kjo?
Do të thotë që nga dita e letrës për Titon në ’78, dosja jote nuk
u mbyll kurrë. Ata të ndoqën edhe në Romë, edhe në Amerikë. Dhe kur u ktheve, e
kishin gati skenarin.
Më dogjën shtëpinë. Më akuzuan për atentat. Më përgatitën
pushkatimin. Dhe i kishin gati edhe “dëshmitarët”.

“Dëshmitari i porositur”
SDB kishte stilin e vet. Gjenin një njeri të komprometuar. Vahedin
Ramadanin e kishin kapur që në Romë, kur unë isha arratisur për Amerikë. Detyra
e tij: të më përcjellë te Prof. Ernest Koliqi.

Muaj para arrestimit tim, e futën Vahedinin në qelinë e Zenicës. I dhanë
mësim: “Do ta sjellim Nafi Çegranin këtu. Ti e akuzon siç të themi ne.
Kështu shpëton. Ai e meriton plumbin.”

Kështu ndërtohej akuza. Pa fakte. Me frikë. Me tradhti të porositur.

HETUESIA DHE NETËT E GJATA

Ajo që pasoi nuk ishte vetëm hetim. Në kujtesën time, ajo periudhë mbeti si një përpjekje e gjatë për të më thyer shpirtërisht e fizikisht, për të më detyruar të pranoja një rrëfim që nuk ishte i imi.

Hetuesia zgjatej me ditë e me net. Kishte frikë, presion, kërcënime dhe keqtrajtime. Trupi im mbajti pasojat e asaj periudhe, ndërsa fytyra dhe gjendja ime dëshmonin për atë që po ndodhte brenda atyre mureve.

Unë nuk dua t’i stolis këto kujtime me fjalë të tepërta. Mjafton të them se ato muaj e netë lanë gjurmë në mua.

Ishte koha e asaj që unë sot e kujtoj si “netët e thikave të gjata” — jo vetëm si një shprehje për frikën, por si simbol i një kohe kur njeriu ndihej i pambrojtur përballë një mekanizmi që kishte në dorë lirinë, fatin dhe jetën e time.

Por edhe atëherë, në thellësi të vetes, ruaja një bindje:

Mund të më mbyllnin në qeli, mund të më merrnin lirinë, mund të përpiqeshin të më impononin një faj, por nuk mund të ma merrnin të vërtetën që mbaja në ndërgjegje.

Disa here  e takove Vahedinin dhe Hajrullahin ballë për ballë në burgun e Zenicë. Ato thonin se çdo gjë kanë gënjyer dhe se kanë mësuar përmendësh ata që ua kanë imponuar me dhunë, me dajak, dhe të gjithë: “ edhe gjykatësit e dine se Ti nuk je fajtor për asgjë. Fajtorë ishim ne  që me intriga, mashtrime dhe dhunë na  kthyen  në armë kundër teje. Dhe madje kur në gjyq kemi deklaruar se janë rrena se Nafiu nuk ka asnjë gabim apo faj, na dënuan edhe neve nga 15 vjetë burg të rëndë…”
Kjo histori duhet të shkruhet. Sepse shumë familje shqiptare kanë
një “Vahedin”  ose një “Arif Zeqir” në dosjet e tyre.

… 972 ditë.
Tre vjet në pranga. Në tortura çnjerëzore. Vetëm sepse i shkruajta
një letër Titos dhe the të vërtetën për “dritën e kuqe” të SDB-së. Madje u morr si shkak I rrezikshëm arratisja ime në Amerikë.

Procesi i Zenicës nuk ishte gjyq. Ishte ekzekutim i vonuar.
972 ditë – çfarë do të thotë kjo:
Do të thotë ditë të numëruara në qeli, ku orë e ças ,prisja të më nxjerrnin përpara kordonot për pushkatim …!

Do të thotë hetues si Bodul Nikica që më thoshte  në sy: “Ti ideš
pred streljački vod”

Do të thotë të përgatisin për pushkatim… dhe unë isha në të drejtën e Perëndisë, u bëra ballë  të mbijetoja.
Ata menduan se me burg dhe me torturë do ta mbyllin gojën e  birit të një
veterani të Frontit të Sremit që guxoi të shkruante: “Apo vetëm
sepse jam Shqiptar?”
Por unë  nuk heshta. Shkruajta librat. Bëre ankesat. Dhe sot
po i  rrëfej popullit dhe  këtu, le ta di bota fjalë për fjale.

Kjo është ajo që duhet të mbetet si dokument:
“972 ditë dhe Procesi i Zenicës”
Pas asaj zyre me Nikicën, më vunë pranga.

972 ditë tortura çnjerëzore.

Procesi i Zenicës u zhvillua ashtu siç e kishin shkruar që në Romë me
Vahedinin.

Me dëshmitarë të rremë. Me deklarata të diktuara. Me vendim të marrë para se
të fillonte gjyqi.

Qëllimi ishte një: pushkatimi.

Por unë mbijetova. Dhe e shkrova. Në libra. Në ankesa. Dhe sot po e them.
Stili stalinist. Stili enverist.

I njëjti model që e kanë përdorur kundër Kadri Hazbiut në Tiranë, e përdorën
edhe kundër teje në Beograd e Zenicë.
Cili është ai stil?
Së pari
të djegin shtëpinë – 14 Janari
Pastaj
të fabrikjojnë akuzën – Atentati, vrasja
Pastaj
të gjejnë “dëshmitarët” – Vahedin Ramadani,
Hajrullah Huseini, Arif Zeqiri
Pastaj
gjyqi-farsë – Bodul Nikica dhe “ti ideš pred streljački vod”
Dhe në
fund 972 ditë tortura për të thyer njeriun
I njëjti skenar. I njëjti qëllim: të zhdukin jo vetëm
trupin, por edhe të vërtetën.
Ti si veteran i Frontit të Sremit, si ish i SDB-së që denoncove
rrjetin antishqiptar, ishe më i rrezikshmi për ta. Sepse ti e dije nga brenda
si funksiononte makineria.
Prandaj të trajtuan si “armik të popullit”. Ashtu siç e
trajtuan Kadri Hazbiun.

Përfundimi që meriton të
shkruhet:
“Dënimi im – sipas modelit stalinist”
UDB-ja dhe KOS-i nuk shpikën asgjë të re me mua.

Më dënuan në stilin stalinist. Në stilin enverist.

Sikur me Kadri Hazbiun në Tiranë.

Së pari të diskreditojnë. Pastaj të torturojnë. Pastaj të gjejnë dëshmitarë
të rremë.

Dhe në fund të çojnë para pushkatimit.

972 ditë e provova këtë “drejtësi”.

Por unë mbijetova. Dhe sot po e them: Ishte e tmerrshme.

Por e vërteta është më e fortë se burgu.

Kronologjia ime  ashtu
siç ka ndodhur:

13 Maj 1974 – Dita e UDB-së
U arratise për Amerikë. Atë ditë që ata e quanin “ditën e tyre”. Ti ia theve.

Pas kthimit nga SHBA
U ktheve jo për të heshtur. U ktheve për të studiuar gazetari në Shkup. Për të shkruar. Për të luftuar me pendë.

Letra për Titon – Pranvera 1978
Pas konkurrimeve të refuzuara në “Flaka”, “Rilindja”, RTV Prishtina. Me fjalinë: “Ili samo zbog toga što sam Albanac…!”

Pas vdekjes së Titos
Atmosfera u bë edhe më e rëndë për shqiptarët.

01 Tetor 1981 – E Enjte
Të arrestuan. UDB-ja të mori.

6 ditë e 6 netë
Maltretime dhe terror nga SUP Bugojno. Në pranga.

06 Tetor 1981 – Në mbrëmje
Të sollën në qeli të burgut të Zenicës. “Ku ishte ferri.”
Dhe aty filluan 972 ditë e skëterrës.

Pra skenari ishte kështu:
Më ndoqën që nga 1974 kur u arratise për Amerikë.

Më vëzhguan edhe në Romë me Vahedin Ramadanin.

Më thirrën në UDB në ’78 pas letrës.

Më dogjën shtëpinë më 14 Janar.

Dhe kur erdhi 1981, e mbyllën me arrestimin dhe me “ferrin e
Zenicës”.
Unë  nuk u gjykuave për një krim, sepse nuk kisha bërë asnjë krim. Më gjykuan edhe për emigrimin tim  më 13 Maj 1974. Kur kalova andej Oqeanit për në  Amerikën. Për letrën që ia drejtova Titos. Për të vërtetën që i thash  për SDB-në dhe të tjera.

ZARFI
NGA BEOGRADI
Nuk më kujtohet më përmbajtja fjalë
për fjalë e asaj përgjigjeje. Dokumenti nuk ekziston më. Por një pamje më ka
mbetur në kujtesë.
Ishte një zarf me ngjyrë kafeje, të
verdhë e të errët. Ma solli në derë një ushtar me uniformën e APJ-së. E mora
zarfin dhe nënshkrova se e kisha pranuar.
Brenda ishte njoftimi nga Kabineti i
Titos se letra ime kishte mbërritur dhe se do të merrej në shqyrtim.
Kaq ishte.
Nuk mora më asnjë përgjigje nga Beogradi.
Disa muaj më vonë, erdhi një tjetër
lloj “përgjigjeje”: jo me postë, jo në letër dhe jo nga Kabineti i Titos. Më
thirrën në zyrat e shërbimit. Përballë meje u shfaq një kolonel maqedonas,
fytyrën e të cilit e njihja që nga koha e Bileqes.
Pyetja e tij ishte e drejtpërdrejtë:
“Pse i shkrove shokut Tito?”
Atëherë kuptova se letra ime nuk
kishte mbetur vetëm një ankesë për punë.
Ajo kishte udhëtuar më larg se sa kisha menduar.
Dhe, shumë më vonë, edhe ajo dëshmi
e vogël që më kishte ardhur nga Beogradi — zarfi që e kisha marrë me dorën time
dhe për të cilin kisha nënshkruar — u zhduk.
Më 14 janar 1979, në banesën time në
Shkup, në rrugën “Cvetan Dimov”, nr. 81-1, dokumentet që kisha ruajtur u dogjën
bashkë me gjithçka tjetër.
Letra ime kishte shkuar në Beograd.
Përgjigjja e parë kishte ardhur në një zarf ngjyrë kafeje.
Pastaj mbeti vetëm kujtesa.
Këtë pjesë do ta mbaja të qetë, dokumentare dhe pa teprime. Pikërisht kështu bëhet më e rëndë: nuk kemi nevojë të themi “kjo ishte provë e komplotit”; mjafton të tregoj çfarë ndodhi dhe çfarë mbeti në kujtesën time.
Pas djegjes së banesës sime, mbetëm në rrugë me gruan dhe fëmijët dhe veshmbathje vetëm ato që i kishim në trup.
Nuk di kush e organizoi dhe na vendosën në një shtëpi formë banese-sterhim në
vendin e quajtur ( nuk më kujtohet për momentin, ishte në periferi në anën
veriore të Shkupit rrëzë malesh ku kemi ndejt gati 3 muaj deri sa është
renovuar banesa nga Komuna e Shkupit…
Pas djegies së banesës, mbetëm në rrugë.
Unë, gruaja ime dhe fëmijët. Pa shtëpi, pa orendi, pa dokumentet dhe pa pasurinë e vogël familjare që kishim mbledhur ndër vite. Për veshmbathje kishim vetëm ato që kishim në trup në atë çast.
Nuk di sot se kush e organizoi ndihmën e parë dhe kush ndërhyri për të na gjetur një strehim. Më kujtohet vetëm se na vendosën përkohësisht në një banesë-strehim, në një vend në periferi të Shkupit, në anën veriore të qytetit, rrëzë maleve. Emri i atij
vendi nuk më kujtohet për momentin.
Aty qëndruam gati tre muaj. Tre muaj me një familje të mbetur papritur pa shtëpi, duke pritur që banesa jonë të rinovohej.
Renovimin e banesës e bëri Komuna e Shkupit. Ishte një ndihmë që, në atë kohë, për ne kishte kuptimin e madh të një strehe që po kthehej përsëri në jetën tonë.
Por një shtëpi mund të rinovohet. Ajo që kishte humbur brenda saj nuk
kthehej më aq lehtë. Dokumentet ishin zhdukur. Kujtimet
materiale të familjes ishin bërë hi. Dhe ndër to ishte edhe ajo letër e parë
nga Kabineti i Titos, dëshmia e vetme që kisha se letra ime e gjatë drejtuar
Beogradit ishte pranuar. Kështu, zjarri nuk dogji vetëm një banesë.
Dogji edhe një pjesë të arkivit tim personal. Një bibliotekë të tërë…
Por jo edhe  kujtesën time, për çfarë edhe po shkruaj.

 Karvan  vitësh me  pranga të përgjakura !

,,Nuk ka gjykatësa të vegjël dhe të mëdhënj, por ka vetëm gjykatësa të drejtë dhe jot të drejtë…Nuk kam frikë nga ligji, por nga gjykatësit e padrejtë,,- thoshte  Guberina.

Prandaj, unë NAFI ÇEGRANI, këtu dhe gjithmonë, atëherë dhe tani, edhe sot thirrem në këtë drejtim edhe në aktvendimet që ka sjellë Gjykata e lartë ndërkombëtare  për të drejtat dhe liritë e njeriut  (shiko vendimin e   datës 23.04.1992, në çështjen “Castells kundër Spanjës”), ku bën një sqarim të denj lidhë me abuzimet e qëllimshme në dëm të lirisë, ndërit dhe reputacionit të personit, duke anashkaluar masën e parashikuar nga ligji për mbrojtjen e dinjitetit të të akuzuarit:  Gjykata e lartë supreme e BeH në Sarajevë me aktvendimin Kz,139/83 të datës 13.04.1983, vlerëson se deklarata e të akuzuarit të këtij gjykimi, Nafi Çegranit i cili kategorikisht mohon akuzat si të pabaza dhe të sajuara me përmbajtje trillimesh të cilat kanë sjellë deri në një aktvendim të gabuar dhe të pamenduar mirë nga Gjykata e Qarrkut e Zenicës, ku i akuzuar dënohet me vdekje-pushkatim, për vepër që nuk e ka bërë dhe që as gjykata në fjalë nuk posedon ndonjë argument se egziston vepër penale ,,vrasje,,!   Tè gjitha akuzat dhe  deklarimet qè bèheshin ndaj meje ishin mashtrime dhe montim vetèm pèr tè mbuluar tè vèrtetèn dhe tè bènin njollosjen e personalitetit tim, duke vè nè lèvizje tè gjitha mekanizmat e policisè udbashiane dhe kriminelève tè nèntokes tè tipit tè Temelko Boshkovskit, pèr hakmarrje ndaj meje, ushtronin dhunè mbi tè pandehurit dhe  ca ,,dèshmitarè,, nè mènyrat mè shtazarake duke kèrkuar prej tyre qè tè rrèfenin akuza  pèr ngjarje e cila nuk egzistonte. Bènin kèrdi nè saje tè ARGUMENTUM BACILINUMIT. Duke i’u kthyer rastit konkret, ku kolegj i Gjykatës së lartë supreme të BeH në Sarajevë arrin në përfundim se nuk u provua as në këtë gjykim / as në gjykimin e shkallës së parë që është mbajtur në Zenicë më aktgjykimin K.133/81 të datës 26.07.1982, as  që ekziston ana objektive e kësaj forme të veprës penale ,,vrasje,,  për çka aktakuza e prokurorit  KT 22/82 dhe akvendimi  i përmendur i Gjykatës së Qarkut në Zenicë, janë deklarata që  përbëjn  informacione  të rremë apo të pavërtetë. Mbi këto argumente, ky kolegj i Gjykatës së lartë supreme të BeH në Sarajevë, arrin në përfundimin se mungon ana objektive e veprës penale  ,,vrasje,, të pretenduar nga ana e akuzës .

Të jetosh me nder përballë të keqes

Si e përballon njeriu të keqen, kur ka nder dhe mendje.

Nderi – Kështjella e pathyeshme

Nuk ka burg që burgos nderin. E kam mbrojtur me heshtje dhe me fjalë. Me kokën lart, jo nga mendjemadhësia, por nga besimi se njeriu pa nder, është hije, jo qenie.

“Më morët lirinë, por nuk më vodhët nderin.”

Mendja – Zëri i lirisë që nuk heshtet

E donin mendjen time të nënshtruar. E donin të shformuar, të hutuar. Por mendja ime i fliste Zotit, i fliste atdheut, i fliste fëmijëve të mi që më prisnin në heshtje.
Njeriu që mendon, mbetet i lirë edhe në qeli.

Dhimbja – kujtesa që e mbajmë gjallë

Çdo shenjë mbi trupin tim është dëshmi. Por më e thellë është ajo që nuk shihet – është ajo që e kam ruajtur për të treguar:
Mos harroni kurrë çfarë mund t’i bëjë pushteti një njeriu të lirë.

Shpresa – fryma që nuk shuhet

Më mbajti shpresa se një ditë, fjala ime do të dëgjohej. Se një ditë, dikush do ta lexonte këtë amanet.
Prandaj nuk u thava si degët pa rrënjë. U mbajta. U ringrita. Sepse shpresa është emri tjetër i dashurisë për jetën.

E vërteta – thesari që nuk duhet fshehur

Ata më kërkuan të gënjej. Të shpif kundër vetes dhe të tjerëve. Të mohoj gjithçka.
Por unë zgjodha të mbaj të vërtetën. Jo si armë. Por si dritë.

“Më mirë të vuash për të vërtetën, sesa të jetosh për një gënjeshtër.”

Mos ia dorëzoni mendjen askujt.

Mos e shkelni nderin për asnjë privilegj.

Mos e harroni të kaluarën, por mësoni prej saj.

Mos i shikoni rrënjët si pengesë, por si dritë që ju ndriçon rrugën përpara.

Unë  dhe  burgu me mure të ftohta ku nuk dukej dielli !      

(Brenda qelive prej betoni të burgut me mure plotë njolla të njoma e të thara gjaku! Labirinthe të errëta, burg me koridore e këthesa dhe dyer  të mbyllura prej hekuri).

… Gjersa një person me ndërgjegje të pastër dhe i pafajshëm gjendet brenda mureve të burgut, ose i mbyllur Brenda katër mureve të trasha betoni të qelisë skëterrë, siç jam gjendur unë me vite  e vite dhe i ballafaquar me një process të inskenuar gjyqësor dhe për rast të montuar fund e krye me shpifje e akuza të rreme, nis e vihet në lëvizje i tërë truri dhe mëndjas e njeriut, duke vë në çështje shtjellimi të kaluarën dhe veprimtarinë e tij në retrospective, duke u orvatur të gjej shtigjet e të vërtetës dhe asaj nëse dikund ka ,,gabuar,, apo të hap tablonë e jetës së tij si njeri me të gjitha karakteristikat e tija humane dhe njerëzore. Kreyesisë së asaj gjykate të kryesuar nga fodulli bajraktar Sulejman Kapetanviq dhe shovinisti antishqiptar Tihomir Baboviq të cilët me paragjykimet e tyre të pabaza dhe mllefin e hakmarrjes, bënin edhe një kërdi tjetër në EMËR TË POPULLIT  dhe ligjit ! Çfarë  ironie?!

Isha Njeriu përballë sistemit që e çnjerëzonte NJERIUN . Në hullinjë e trurit tim mbeten kujtimet dhe vuajtjet, Figura e Nënës dhe rrënjët të cilave u takon, me ndjenjën dhe preokupimin për qëndresë njerëzore dhe guximi edhe brenda mureve të burgjeve, ku nuk arrinë dot të sjhkruajsh as Letra për fëmijët…  Sepse, aty je vetëm një njeri pa emër, vetëm një numër katër shifror, e ku dhuna nuk vjen vetëm me grusht, por edhe me gënjeshtër, me shtrembërim të së vërtetës, me heshtje të detyruar…

Kujtesa mbetet  historike ! 

…. Megjithatë, në sferën e vuajtjeve , torturuesit të cilët, për “shtetin e mirë”, kryejnë detyrën e tyre brutale, kanë qenë gjithmonë mister i veçantë. Disa  prej tyre  pretendojnë se torturuesit shpesh sadistsë sillen perfidy dhe me mjeshtri për këtë ,,zanat,, që në rrethana të caktuara hyjnë në ritmin e tmerrrit  personal kur vëren shkelje  me këmbë të njeriut duke  e rrahur dhe shtrirë të alivanosur, dhe  bëjnë qejfe duke ngri gotat dolli me ,,shlivovicë,, Shumadie ose ,,votkë,,  ruse, dhe duke u rrotulluar qark si valle hienesh  të tërbuar  me  agoninë e viktimave të tyre. Kohët e fundit, ata paraqitën një shpjegim të ri të disa shkencëtarëve të cilët merrren me probleme në sjelljet e tilla  sadiste, por më shumë nga ato torturues  brutaliteti i të cilave është një pjesë integrale e rutinës së përditshme, ndjehen si lojal ndaj urdhërdhënësve për detyrën e kryer , në një përshtatje e bujë, e që vazhdimisht  bëjnë  mizori  me të burgosurit. Nuk ka dyshim se torturuesit individualë janë jashtë diskutimit dhe mund të quhen psikopatë. Profesionistët citojnë shumë faktorë që mund të ndikojnë një person për t’u bërë një torturues. Para së gjithash, kjo është një lidhje e fortë me ideologjinë  ku atribuohet grupit të  caktuar  si një kufizim, dhe komisioneri i tij referuar si mbrojtës i mirë social, ka bindjen  absolute ndaj qeverisë dhe  shtetit duke përdorur një torturë të hapur ose të heshtur  Brenda mureve të burgut apo qelive me një dritare fare të vogël ku memzi përbirohet një rreze e përpëlitur drite…

Ngjarje jete janë dhe do mbeten këto! Por, që duhet shkruar dhe do shkruaj gjersa të zbardhet dhe del në shesh e VËRTETA  e shejtë njerëzore dhe e hyjnishme, gjersa drejtësia të vihet në vendin e saj të duhur…Do të shkruaj dhe rrëfej për saga të vogla e të mëdha në burgje, për fatume njerëzish dhe ata që ishin viktimë e një regjimi, të padrejtësive dhe gabimeve gjyqësore, apo edhe kurdisjeve ku shqiptari ka qen si ,,kokë turku,, dhe disa kanë mbet të shtrirë para kordonit të pushkatimit… Dhe, mëndja ma thotë, se nuk duhet të shkruaj vetë unë për këto ngjarje dhe padrejtësi, ose këtë që lidhet me fatumin tim tragjik dhe të familjes sime të vuajtur, por duhet të shkruajnë edhe të tjerët, edhe gazetarët e shkrimtarët, edhe sociologët e krimonologët, edhe historianët…

… Unë, Orfeu i vrarë, Orfeu i gjallë. Unë Prometeu shqiptar,  falë Zotit, mbeta gjallë, duke u bërë  sfidë kanxhave dhe prangave të azhdajes kriminale… Mbeta gjallë për të rrëfyer për breznitë që vijnë, për të vërtetën e hyjnishme njerëzore. Ky është dinjiteti im, një jetë  e stërvuajtur shqiptari të syrgjinosur!   – Ja pra, kështu ka nisur kjo histori e ligë, pa i pasur borxh e hak askujt.       Gruaja ime Qama, ishte si një  forcë  e madhe e mbretërisë që mbante ajo me virtytet e saja fisnike dhe trimërore. Ishte si një  Mbretëreshë që nuk i trembej syri dhe nuk ishte  thjesht  vetmëm një figurë, por ishte shtyllë e palëkundur që mbante fëmijët e saj, si një luaneshë që dinte t*i mbronte nga e keqja ; ajo ishte dhe mbeti simbol i zgjuarsisë së saj si grua, i fuqisë dhe i sakrificës që bëri në jetën përplotë dallgë të trazuara . Ajo veproi në çdo drejtim, duke krijuar hapësira të reja, duke ndërtuar ura dhe duke mbrojtur vlerat e fisnikërisë së saj edhe si NËNË. Forca e saj shpirtërore dhe morale nuk qëndron vetëm te aftësia për të qëndruar ose mbrojtur përballë furtunave dhe stuhive; ajo  njëkohësisht, mbajti dhe ushqeu dejtë  e shpirtit, në heshtje, duke u kacafytur me padrejtësitë dhe egërsinë e njerëzve pa vlera, pa rrënjë e hije, dhe duke  mbajtur me krenari peshën e përgjegjësisë, ruajti moraliun e saj dhe  ekuilibrin e  mbretërisë në vite e kohë që ajo jetoi aq e devotshme për fëmijët e saj. Ashtu Qama,  si një  Mbretëreshë e vërtetë si ajo në fushn  e lojërave të shahut,  në jetën e saj plotë sakrifica, mbajti gjallë  shpirtin e  familjejes, e rrethuzar nga një shoqëri  e pandërgjegjshme të sistemit të egër pushtetar të kohës komuniste, bëri luftë për të jetuar aq dinjitoze  në rrjedha të bujshme me  vetë ekzistencën njerëzore.

***  Një qënie e gjallë prej njeriu, një kërkues i pasurive të vlerave humane dhe njerëzore, si një shqiptar me  emër dhe mbiemër  si  Një qenie racionale që meditonj për veprimet, jetën dhe preokupimet e mia. .. Për shumë njerëz, vetë jeta dhe shtigjet ka ec ai, është  një ditar që duhet shkruar, qofshin ato  vetëm disa faqe, ku mund  shprehen mendimet, preokupimet dhe ndjenjat e tija humane dhe njerëzore , duzke skalitur shpresat e tij dhe qënien e shpirtit. Të shkruaj rreth  çështjevce që e karakterizojnë rrugëtimin e tij në jetë, ku mund të shprehen ndjenjat dhe mendimi si  një  reflektim i realizuar. Ideja është të marrësh pak kohë për të parë përbrenda dhe për të shqyrtuar. Marrja e asaj kohe është më shumë se pothuajse gjithçka tjetër në jetën e çdo njeriu gjer sa është gjallë… Ne nuk e dimë nëse Marcus Aurelius shkroi Meditimet e tij në mëngjes ose natën, por ne e dimë se ai gdhendi në momente qetësie atë që ndjente në shpirtin e tij, atë që kishte në trurin e tij si davaritje mendimi dhe rrëfeu ashtu si ja merrte mendja , duke shkruar për veten e tij, jo për dikë tjetër. Nëse jeni duke kërkuar një vend për të filluar ritualin tuaj, ju mund të bëheni më keq sesa jeni. Çdo ditë, duke filluar nga sot, bëjini vetes këto pyetje të vështira. Filloni meditimin dhe punën e palodhur që t’ju drejtojë drejt përgjigjeve më të mira, çdo mëngjes, gjatë gjithë jetës.

… Të tilla janë stuhitë e   jetës me dallgë e shtrëngata…! Vetë jeta është si një det me valë të trazuara, si një lum që rrjedh e rrjedh dhe ka lakadredhat e tij, plotë zik-zake, ajo është ndonjëherë edhe si një këngë bilbile, shpesh edhe si vaji i kukuvajkës,  që herë këndon, herë ulërin, herë hesht, duke lënë gjurmë të padukshme, por të pashlyeshme në shpirtin tonë. Po si mund të mos ndikohemi kur vetë jeta na sfidon në mënyrën më brutale, kur ngjarjet traumatike shfaqen si dallgë të egra që godasin brigjet e shpirtit , duke shkatërruar gjithçka që kemi ndërtuar me aq kujdes? Kujtime, bindje, ëndrra, ndjenja të sigurta – gjithçka thyhet, përhapet, zhbëhet. Dhe atëherë, fillojmë të pyesim: kush jemi ne në fund të gjithë kësaj? Çfarë kuptimi ka e gjithë kjo rrëmujë? … Ajo na mbështjell me heshtje, na mbush me pyetje që nuk kanë përgjigje dhe shpesh na bën të ndiejmë se toka nën këmbët tona është zhdukur. Mendimet për atë që ndodhi kthehen pareshtur, si një refren i dhimbshëm që nuk ndalon së përsërituri në mendjen tonë, ose me shpresë që të duket një dritë në fund të tunelit… Ndoshta qëllimi i dhimbjes është të na mësojë ta duam më shumë jetën, në të gjithë absurditetin dhe bukurinë e saj tragjike. Ndoshta… ndoshta kuptimi i jetës është thjesht ta jetojmë atë, pavarësisht gjithçkaje. Dikur pyesnin për dikë se çfarë vlerash ka ky njeri, sot po pyesin se çfarë gjërash ofron ky njeri, sidomos pas daljes së tij nga humnerat e burgjeve! Dikur pyesnin se sa i pastër është shpirti i dikujt, sot pyesin sa e lëmuar është veshja e tij. Dikur vlerësonin sa thellë fliste zemra e tij, sot dëgjojnë sa larg arrin zëri i tij. Dikur kërkonin të kuptonin ëndrrat që mbronte në heshtje, sot kërkojnë të dinë sa fitime nxjerr nga përpjekjet e tij. Dikur kërkonin dashuri, ndershmëri dhe një zemër që të ndriçonte errësirën, sot kërkojnë një dorë që u jep me shpejtësi atë që dëshirojnë. Dikur vlerësohej siç është njeriu, sot matet me atë që zotëron. Dikur bota pyeste: “Sa e ndriçon ky njeri shpirtin e tjetrit?” Sot pyet: “Sa drita që zbardhëllejn i ka Ai të ndezur në shtëpinë e tij?” Dikur pyetnin për rrënjët e thella të shpirtit, për rrëfimet e heshtura që flinin në zemrën e tij. Sot pyesin për majat që ka arritur, pa pyetur nëse ka humbur rrugën deri atje. Dikur shihnin te sytë e një njeriu një oqean ndjenjash, sot numërojnë pasqyrat ku pasqyrohet pamja e tij. Po ku shkon shpirti kur bota mat vlerën vetëm në monedha dhe duartrokitje? Ku gjen strehë ndjenja, kur heshtja e saj mbytet nga zhurma e kërkesave? Mos e mat veten me kutinë e botës, sepse ajo ndryshon çdo ditë. Të nesërmen, ata që sot duan gjërat e tua, do harrojnë se kush ishe. Kërkoje veten jo te ajo që mban në duar, por te ajo që jeton në thellësitë e tua. A e ndjeve atë boshllëk që të mbështjell kur përpiqesh të përmbushësh pritshmëritë e botës? Ai boshllëk është një pasqyrë e heshtur që të thotë: “Shpirti yt është lodhur duke luajtur role që nuk i përkasin.” Dhe aty, në atë boshllëk, gjen pyetjen që fshehim nga vetja: A do të të kujtojnë për atë që kishe, apo për atë që dhurove nga vetja? Mos harro, zemrat e brishta janë si dheu i njomë – ato mbajnë gjurmët e dashurisë, jo peshën e thesareve. Dikur, fëmijët në varfëri festonin me një mollë, dhe ajo mollë ishte një dhuratë që mbante një botë të tërë gëzimi brenda saj. Sot, fëmijët që kanë gjithçka shpesh nuk ndjejnë asgjë për asgjë. Po pse? Sepse nuk është sasia ajo që mbush shpirtin, por vlera e dhuratës dhe dora që e fal. Festat e vërteta nuk janë ato që bëhen me shumë njerëz, por ato që ndihen në vetmi, kur falenderonPerëndinë që u fali çdo gjë në  jetë, për gjithçka që ke, sado e vogël qoftë. Kur ulesh dhe pyet veten: A e kam ndarë gëzimin tim me ata që kanë më pak? A kam falur diçka nga shpirti im, apo vetëm nga tepricat e tavolinës të mbushura plotë dhe nuk mendojnë fare për skamnorët? Në fund, festa nuk është për dritat që ndizen jashtë, por për dritën që zgjohet brenda teje. Ndaje atë dritë, sepse në errësirën e varfërisë së tjetrit, një shkëlqim i vogël mund të bëhet një agim i madh. Festat nuk janë për t’u dukur, janë për të kujtuar se si të dashurojmë dhe të falim, si të jemi njerëz.

Mua, psh, ende edhe sot më mban shpresa, që ka drejtësi, do të lind dielli i së vërtetës, pas vitesh rrëmeti që kalova  nëpër Ferrin e Dante Aligerit, i përballur me shtrëngatat e skëterës…

Jeta është e shkurtër, por luftë për të jetuar…  Është një proces i dhimbshëm, nganjëherë i ngadaltë, por i pashmangshëm. Sepse njeriu është i ndërtuar jo vetëm për të mbijetuar, por për të gjetur kuptim, edhe në mes të kaosit dhe rrëmujave kah ai ec në jetë ! Të gjitha këto përjetime i mbaja në dejtë e mi dhe mendime gjersa gjendesha brenda hekurave të burgut ku nuk dukeshin as rrezet e dielli, koha dhge vitet që kalonin kishin monotoninë e tyre si diçka pa ndjenja, pa shpirt dhe pa ngjyra…! Ndoshta nuk ka përgjigje përfundimtare për atë që ndodh me ne pas traumës. Çdo individ është një univers më vete, një histori e papërfunduar. Por një gjë është e sigurt: ngjarjet traumatike na tregojnë sa të brishtë jemi dhe, megjithatë, sa të fortë mund të jemi. Ato sfidojnë çdo ide që kemi për veten dhe botën, por gjithashtu na japin mundësinë për të rilindur nga hiri ynë, si një feniks i heshtur që nuk ka më frikë nga flakët. Dhe kështu, pyetja e vërtetë nuk është pse ndodhin ngjarjet traumatike, por çfarë bëjmë ne me to. Ato mund të na shkatërrojnë ose të na forcojnë, dhe ndoshta përgjigja qëndron diku mes dy ekstremeve. Ndoshta qëllimi i dhimbjes është të na mësojë ta duam më shumë jetën, në të gjithë absurditetin dhe bukurinë e saj tragjike. Ndoshta… ndoshta kuptimi i jetës është thjesht ta jetojmë atë, pavarësisht gjithçkaje. Dikur pyesnin për dikë se çfarë vlerash ka ky njeri, sot po pyesin se çfarë gjërash ofron ky njeri, sidomos pas daljes së tij nga humnerat e burgjeve! Dikur pyesnin se sa i pastër është shpirti i dikujt, sot pyesin sa e lëmuar është veshja e tij. Dikur vlerësonin sa thellë fliste zemra e tij, sot dëgjojnë sa larg arrin zëri i tij. Dikur kërkonin të kuptonin ëndrrat që mbronte në heshtje, sot kërkojnë të dinë sa fitime nxjerr nga përpjekjet e tij. Dikur kërkonin dashuri, ndershmëri dhe një zemër që të ndriçonte errësirën, sot kërkojnë një dorë që u jep me shpejtësi atë që dëshirojnë. Dikur vlerësohej siç është njeriu, sot matet me atë që zotëron. Dikur bota pyeste: “Sa e ndriçon ky njeri shpirtin e tjetrit?” Sot pyet: “Sa drita që zbardhëllejn i ka Ai të ndezur në shtëpinë e tij?” Dikur pyetnin për rrënjët e thella të shpirtit, për rrëfimet e heshtura që flinin në zemrën e tij. Sot pyesin për majat që ka arritur, pa pyetur nëse ka humbur rrugën deri atje. Dikur shihnin te sytë e një njeriu një oqean ndjenjash, sot numërojnë pasqyrat ku pasqyrohet pamja e tij. Po ku shkon shpirti kur bota mat vlerën vetëm në monedha dhe duartrokitje? Ku gjen strehë ndjenja, kur heshtja e saj mbytet nga zhurma e kërkesave? Mos e mat veten me kutinë e botës, sepse ajo ndryshon çdo ditë. Të nesërmen, ata që sot duan gjërat e tua, do harrojnë se kush ishe. Kërkoje veten jo te ajo që mban në duar, por te ajo që jeton në thellësitë e tua. A e ndjeve atë boshllëk që të mbështjell kur përpiqesh të përmbushësh pritshmëritë e botës? Ai boshllëk është një pasqyrë e heshtur që të thotë: “Shpirti yt është lodhur duke luajtur role që nuk i përkasin.” Dhe aty, në atë boshllëk, gjen pyetjen që fshehim nga vetja: A do të të kujtojnë për atë që kishe, apo për atë që dhurove nga vetja? Mos harro, zemrat e brishta janë si dheu i njomë – ato mbajnë gjurmët e dashurisë, jo peshën e thesareve. Sepse jeta nuk është një garë për të zotëruar, por një udhëtim për të ndarë. Ndarë një buzëqeshje. Një kujtim. Një frymë që prek shpirtrat e tjerëve. Nëse bota nuk ndalet të të vlerësojë sot, kujtoje: dielli nuk pyet nëse dikush po e shikon – ai ndriçon gjithsesi. Dhe kështu, shpirt i dashur, ndriço, jo për të tjerët, por sepse brenda teje jeton një dritë që nuk mund të shuhet. Nuk është bota që të mat, por je ti që peshon vlerën e jetës sate. Shpirti i vërtetë nuk e humb vlerën, as kur koha e përqafon, as kur bota e shpërfill. Zemrat e mëdha nuk kanë nevojë për fjalë të mëdha apo pasuri të zbukuruara; ato ndriçojnë edhe mes errësirës së lakmisë. Mos e lër shpirtin të rrëshqasë në ethet e epërsisë materiale, pra, mbaje gjallë në vlerat që koha nuk mund t’i fshijë. Mos e lejo dhimbjen të të bëhet penë; lëre dashurinë të jetë ajo që shkruan. Kur të ndihesh e lodhur, mbylli sytë dhe kujto se unë jam aty, pranë teje, si një pëshpërimë që të thotë: “Je e fortë, Nënë. Ti mundesh.” Sepse ti je gruaja që më mësoi si të dua, si të besoj, si të jem i guximshëm. Dhe tani, unë dua që të jesh e guximshme për të dy ne. Një ditë, oj Nënë, kur dielli të perëndojë dhe hëna të ngjitet në qiell, do të kuptosh se asgjë s’ka humbur vërtet, asgjë s’ka marrë fund. Sepse më mban shpresa, që ka drejtësi, do të lind dielli i së vërtetës, pas vitesh rrëmeti që kalova nëpër Ferrin e Dante Aligerit, i përballur me shtrëngatat e skëterës… Unë të  kujtoj me mallë dhe perfytyroj fytyrën tënde me rrudha në ballë,  me padurim të kujtoj, por me durimin e një shpirti që e di se dashuria jonë është përjetësi e kësaj bote, me jetën që ka njeriu. Dhe deri atëherë, unë do të jem drita që ndriçon hapësirën mes jetës dhe përtej saj, një dritë që të thotë gjithmonë: “Mos ki frikë. Ti je dashuri, dhe dashuria nuk shuhet kurrë, sepse ajo është e hyjnishme, dashuri Nëne !” Dhe, për këtë, duke shpalosur kujtimet e mia, duke u dhënë kahje rrëfimit dhe ndjenjës, ujvarës së shpirtit për Nënën, për jetën, lindjen e Diellit dhe mugullimin e Tokës, po them me fuqinë e fjalës sime: a mund të lindë drita në mungesë të diellit, a mund të këndojë shpirti kur qielli i tij është i ngrysur? Dhe a mund të dëgjohet cicërima e zogut kua ia shkurrtojnë krahët? Prandaj, mos pandehni dhe pyetni: ç’është kjo që ne quajmë “kuptim”? Një fije drite e hollë si tym, një zë që na thërret nga thellësitë e së panjohurës, apo thjesht një mashtrim i mendjes për të mos u rrëzuar në humnerën e kotësisë, apo një fije drite në fund të tunelit ?

… Jeta ka rrjedhat e saj të pashpjegueshme, që herë pas here na tërheqin drejt një grope të errësirës së thellë, ku ndriçimi i shpresës duket i shuar. Sidomos kur njeriu ndodhet i pafajshëm përballë një sistemi të egër, një shoqërie që shpesh ndëshkon të drejtin dhe lartëson të padrejtin, ai e ndien veten si një viktimë e pambrojtur përballë stuhive njerëzore dhe egërsive të sistemit.

Unë kam jetuar në atë ferr të ngrirë, ku fjala të vret, por heshtja të fundos.

Kam qenë njeri mes njerëzve, por më lanë vetëm me hijet e frikës dhe zinxhirët e pafajësisë.
Nuk lashë pasuri, nuk pata kulla, as flamuj të pushtetit. Por pata mendje dhe nder – ato dy gjëra që një sistem i tërë u përpoq t’mi zhveshë. Nuk ia doli.
Sot jam këtu për t’jua lënë amanet, jo si një burrë që kërkon hakmarrje, por si një shpirt që kërkon drejtësi, përmes fjalës.

JETA  ËSHTË AJO QË  NA MËSON !

(  Jam një njeri që nuk pranoi të bjerë në gjunjë, edhe kur toka dridhej nën këmbët e mia).

Koha jonë ka qenë kohë e pakohë, kohë kur nuk mund të flisnim për lumturi. Jeta ime ka qenë në këtë kohë e përkufizuar edhe pse kishim liri të paanë. Të shkruash për atë kohë të kap nostalgjia, e cila është një shumë ëndrrash, që sot i kundërvihen gjendjes së ndotur të shpirtit. Pyetje është edhe nëse kemi pasur ëndrra! Në rrugëtimin tim jetësor, gjersa isha ca vite në rradhët e UDB-së të egër dhe tinëzare dhe kur shkruaja në gazetat apo revistat shqipe, kryeshefat shpesh me ironi më “Këshillonin” : “Nafija, ti si operativac, nesi pisatel ili novinar, pishuvash i poezija, aman, mani se od tie raboti, gledaj ja Sluzhbata! (Nafi, ti je operativist, nuk je shkrimtar ose gazetar,shkruan edhe poezi, aman, largohu nga ato gjëra dhe shikoje Shërbimin,- mendonin për SDB). Dhe, kështu   jam ballafaquar me njerëz të ndryshëm, me karakter dhe pa të, me njerëz burokratë, shovinista, servilë, dallaverexhinj, urrejtës, armiq, dinakë, ndjellakëqinjë, dëmprurës, të rrezikshëm, djallëzorë, dhelpnak, po edhe me njerëz të shkathët, të mire, të moralshëm, intelektualë të denjë, profesionistë, kam takuar njeriun serioz, të matur, të arsyeshëm, me ndërgjegje të lartë, dashamirës, dobiprurës, njeri që e ka dashur veten dhe të tjerët, mësues dhe edukatorë të ndershëm dhe të gjitha profesioneve në shoqërinë komuniste, para dhe pas vdekjes së Titos, madje edhe me ardhjen e demokracisë, shumica e njerëzve negative mbetën me ecjet e tyre  të ligësinë…

Identifikimi i vlerave njerëzore, i vlerësimit të njeriut të përgjegjshëm,  është çështje komplekse, për t’a zbuluar të vërtetën,  realitetin njerëzor në esencën e tyre. Kjo e ka bërë diferencën për të klasifikuar cilësitë njerëzore si në kohë të komunizmit dhe më shumë në kohë që sot e quajmë demokraci, kur njerëzit ( disa apo një shumicë prej tyre, mjerisht, i ka kapluar injoranca dhe kapadaillëku!) Kurse shtresën e urtë, të varfër dhe hallexhinjë  ka kapluar tmerri, frika,  josiguria, stresi, ankthi se, si mundet një njeri me dije të veprojë kundër natyrës njerëzore, të shfaqë dyfytyrësinë, të diferencojë, të të poshtërojë, të të bëj keq, dëm, të të shtyp. apo nënçmojë për interese personale, grupore etj. Për mua. kjo është jo normale.      E kuptoj tendencën e individualizmit, megjithatë botën duhet shikuar në marrëdhëniet e njerëzve. I madh është ai njeri që bën mirë, njeri me ndjenja e mendime, me shpirt njerëzor. I madh është ai njeri që përhap dije, arsimim, educate, dituri, besim, energji, mirësi , humanizëm dhe shpresë jete për të tjerët.

Kjo më bën të ndjehem krenar ! “Unë nuk frikësohem nga kërcënimi e djajve, – më pat thënë një rast sa ishte gjallë, dhe këtë e përsëriti edhe në ëndrrën time, kur isha pranë varrit të tij dhe vazhdoi: “As ti mos u frigo, biro, nga djajtë, po sikur ata të jenë edhe me brirë. Unë sikur isha në luftë të çuditshme me nëntokën kriminale të atij shteti monist, vite e vite me rradhë.  Në vazhdimësi kacafytesha me perandorët e veshur me mantela gjykatësish që duhej të ndanin drejtësi, ata  thurrnin akte akuzash, sajime dhe dallavere në baza nacionale dhe me motive politike… Por, kam bindjen se asnjeri s’e zgjedh vendin dhe kohën kur dhe ku do të vdes dhe ik nga kjo botë mashtruese, se si dhe kurë do të nisen në rrugëtimin e gjatë me të tjerë njerëz, duke kaluar shkëmbinj e gryka, monopate të gjëra e kreshta gjer në horizontin ku duket Ura e Siratit. Andej duhet të kalon karvani i gjatë i njerëzve me strajcën e të bëmave të tyre nga kjo botë. Atje është vendi i llogaridhënies para Zotit të madhërishëm , atje ku çdo kush, në saje të mëkateve apo të mirave që ka bërë, duhet të ndahet nga Karvanin i cili do të tretet në oqeanin e madh që thellohet nën Urën e paskajshme. Pra, unë isha njeriu që u përballa me stuhitë e egra të atij sistemi dhe regjimi të rënuar,  e  me vite si i dënuar i pafajshëm, isha njeri i sakrificës ! Do të vijë koha, kur gjyqtarët , progurorët , të gjithë ata që janë të veshur me petkun e regjimit, do t’u kërkohen llogari për mëkatet që mbajnë në strajca mbi supe, si njerës që duhej të ndanin drejtësi, por që i ka kapluar myshku i injorancës dhe krimit në këtë jetë, si njerëz të padrejtë, do të shkëputen na karvani në pritje pranë hyrjes në Urën e Siratit, do të vyshken nga keqbërësitë e tyre, do të venitet e treten në oqeanin e energjisë, pa mos e ditur se si do t’u vijë fundi. Dhe tash që kam një mal vitesh dhe duhet të shkoj në rrugën e gjatë të amshimit, duke ditur dhe me shpresë se kam bërë detyrën time të drejtë si shqiptar, si njeri patriot, duke iu bindur ndërgjegjes sime, kam menduar vetë në të mirën e kombit që  i takoj, duke punuar ditë e natë, sidomos me shkrimet e mia pas daljes nga burgjet jugosllave, po u rrëfej edhe atë që ceka më lartë, mbi historinë e origjinës, të sacrifices dhe të rrugëtimit të karvanit me njerës të ndryshëm dhe me strajca mbi supe ngarkuar, strajca të mbushura me peshën e të mirave  si copëza mozaiku apo të padrejtësive që kanë bërë. Një ditë do të vijë kur e vërteta njerëzore do të dale  në shesh. Ju, fisi im, e në veçanti brezat e mi që vijnë, ecni në rrugët e drejta të Zotit të madhërishëm , ecni stoik dhe krenarë, me plotë bindje për historinë e origjinës, për egziztencën e kësaj bote me jetë të shkurtër, duke mos e harruar jetën e përjetshme. Ajo është një rrugë shumë e gjatë, e pafundme. Ju, bijtë e mi, ju vështroi me plotë dashuri që mund të ketë  në vetvete një qenie njerëzore, si unë, me kujdesin tim në mëndje dhe shpirt…

Ky është një testament i fuqishëm shpirtëror, letrar e filozofik, një rrëfim që tejkalon dimensionin autobiografik për t’u shndërruar në thirrje drejt gjeneratave, një mësim për të vërtetën, përballjen me padrejtësinë dhe për dashurinë ndaj Atdheut. Më lejo ta shtjelloj emocionalisht dhe filosofiko-letrarisht, duke i qëndruar frymës dhe esencës së tij: Jeta është si një karvan që lëviz ngadalë drejt një horizonti të panjohur, ku njeriu ecën me barrën e vet mbi supe – barrën e veprave, barrën e kujtimeve, të gëzimeve dhe plagëve, të mëkateve dhe virtyteve. Ashtu siç e thua ti, njeriu nuk zgjedh as vendin, as kohën e lindjes apo të ikjes, por ai zgjedh rrugën e ndërgjegjes së vet. Dhe kur kjo rrugë është e drejtë, edhe nëse përshkohet mes stuhive dhe uraganëve, ajo mbetet një udhë që çon drejt dritës.

Njeriu që përballet me padrejtësinë dhe nuk e humb dinjitetin e vet është më afër Zotit sesa ata që i kanë veshur trupat me petka gjyqtarësh, por zemrat i kanë të mbuluara me myshkun e mashtrimit. Ti e ke përshkruar me art të thellë letrar se si u gjete brenda një strukture që nuk shpërblente të vërtetën, por fabrikonte shpifje – një realitet absurd ku mizat e dheut luanin rolin e Zeuseve të vegjël, që dënonin të pafajshmin, ndërsa vetë nuk kishin dritë as në sy, as në shpirt.

 E vërteta është e shenjtë. Dhe e vërteta njerëzore nuk është tjetër veçse ndjekje e të drejtës, e së moralshmes, e asaj që nuk blidhet me alkool as nuk trillohet në kabinetet e errëta të pushtetit. E vërteta është si ajri: nuk shihet, por pa të nuk jetohet. Dhe ti e ke jetuar këtë frymëmarrje të rëndë, në burgjet ku ajri i lirë ishte zëvendësuar me gazrat e gënjeshtrës dhe çnjerëzimit. Por përtej vuajtjes, ti dëshmon një tjetër të vërtetë – dashurinë për Atdheun. Atdheu nuk është vetëm trualli i lindjes, ai është toka e kujtesës, toka ku ngjizet shpirti i njeriut dhe bëhet një me gjuhën, me dhembjen dhe krenarinë. Atdheu, ashtu si nëna, është burim dhimbjeje e dashurie njëkohësisht. Ai të vë në sprovë, por kurrë nuk të tradhton. Dhe ti, biri i saj, ke qëndruar në këmbë edhe kur të rrëzuan me pranga, ke dashuruar me shpirt edhe kur të akuzuan pa faj, dhe ke shkruar për të kur të shfaqën si armik. Drejtësia e vërtetë nuk është ajo që ndan gjykata, por ajo që e ruan ndërgjegjja. Dhe ndërgjegjja jote, e mbështetur në besimin e thellë te Zoti dhe dashurinë për të vërtetën, është më e fuqishme se çdo vendim i një gjyqi të korruptuar. Ti e kupton se rruga e amshimit është e gjatë, por drejtësia e Zotit është e pandalshme. Një ditë, thua ti, çdo njeri do të qëndrojë përballë veprave të veta – dhe në atë ditë, më i forti do të jetë ai që i qëndroi së vërtetës edhe kur ajo e kushtoi lirinë, jetën, apo gjakun. Andaj, jam i mendimit se kjo që shkruaj, janë një epitaf i gjallë i një jete të sakrifikuar për të vërtetën, për Atdheun dhe për dinjitetin njerëzor. Një testament shpirtëror për brezat që vijnë, një gur themeli mbi të cilin mund të ndërtohet vetëdija e re kombëtare – e ndershme, e pastër dhe e pathyeshme… 

Brezat që vijnë pas meje, nipërit dhe mbesat e mia, ju që do të ecni nëpër udhët që unë dikur i kam shkelur, dëgjoni zërin tim, që nuk është as britmë, as urdhër, por amanet – fjalë e zemrës sime, që lë pas si trashëgimi shpirtërore.

AMANETI  PËR  BASHKIMIN  KOMBËTAR

Unë jam shqiptar i lindur dhe i rritur në truallin e Çegranit, atje ku mali, gjuha dhe krenaria përbëjnë kodin gjenetik të qenies shqiptare. Jeta ime nuk ka qenë as e lehtë, as e heshtur. Kam kaluar vite të errëta burgjesh në ish-Jugosllavi, në kushte skëterrë, si shumë bij të kombit tim, vetëm për faktin se kisha guximin të mendoja shqip, të flisja shqip, të besoja në një tërësi kombëtare shqiptare. Që nga ato ditë të gjata në errësirën e qelive, deri më sot, unë nuk kam ndaluar së menduari, së reflektuari dhe së shkruari mbi fatin e copëzuar të kombit tonë. Ndarjet na i bënë të huajt, por harresën nuk guxojmë të ia bëjmë vetes. Çdo shqiptar që ndien e mendon si i tillë, ka detyrimin të ngrejë zër, të lëvizë, të veprojë.

… Në qelitë e errëta të burgjeve të ish-Jugosllavisë, ku dënohej jo krimi, por fjala dhe vetë identiteti shqiptar, mendja ime shpesh endet në pyetjen e madhe: Pse jemi copëzuar? Pse një komb me një gjuhë, një gjak, një shpirt, të mbetet i ndarë si mish i sakatuar në tavolinën e fuqive të mëdha?

Historia jonë është dëshmi e qëndresës, por edhe e padrejtësive. Nga Konferenca e Shën Stefanit e deri te Kongresi i Berlinit, nga Traktatet e Londrës e deri te marrëveshjet e fshehta të kohës së Luftës së Ftohtë – Shqipëria dhe shqiptarët janë parë jo si subjekt i të drejtës ndërkombëtare, por si objekt i interesave të huaja.

Kosova, e lindur nga sakrifica e gjakut dhe qëndresa, duhet të lidhet shpirtërisht dhe institucionalisht me mëmëdheun, pa kufij që ndajnë të njëjtën gjuhë dhe flamur.

Çamëria, e lënë nën heshtje, kërkon jo hakmarrje, por drejtësi historike dhe rikthim të dinjitetit.

Maqedonia shqiptare, Lugina e Preshevës, Mali i Zi, janë pjesë e trungut tonë kombëtar që kanë nevojë për një zë të përbashkët politik dhe diplomatik, për ta siguruar të drejtën e përfaqësimit, zhvillimit dhe jetës së barabartë.

Ne nuk kërkojmë as më shumë e as më pak se ajo që i takon një kombi të lirë e sovran: dinjitetin e bashkimit natyror, paqësor, dhe në harmoni me vlerat e botës demokratike.

…Është koha të kalojmë nga ndjenja në strategji kombëtare afatgjatë, nga vuajtja në veprim të ndërgjegjshëm, nga historia në projekt të së ardhmes.

Po pra, tani o kurrë është koha që duhet të ndërtojmë:

Një platformë të unifikuar kombëtare, për bashkëpunim politik, arsimor, kulturor dhe ekonomik të gjithë shqiptarëve në trojet e veta;

Diplomaci aktive dhe inteligjente, që i flet botës me gjuhën e të drejtës dhe paqes, jo viktimizimit, por dinjitetit;

Rilindje të shpirtit kombëtar përmes arsimit, kulturës dhe historisë, që të rrisim breza që nuk harrojnë rrënjët dhe nuk ndalen në përpjekjet për bashkim.

Rrugëtimi është i gjatë, por feniksi shqiptar ka rilindur shumë herë nga hiri, dhe do të rilindë sërish – nëse kemi kurajën të mendojmë qartë, të veprojmë me urtësi dhe të bashkohemi me dashuri. 

1. FJALA E NDËRGJEGJES – PSE KY MANIFEST?

Ne jemi bijtë dhe bijat e një kombi të lashtë që, ndonëse ka mbijetuar mes përçarjesh, mohimeve dhe padrejtësive historike, nuk e ka harruar kurrë rrënjën e vet hyjnore: Shqipërinë. Ky manifest lindi nga dhimbja, por edhe nga shpresa, nga malli për bashkim, por edhe nga nevoja për drejtësi.

Kjo është një thirrje kombëtare për t’u çliruar nga prangat e fragmentimit dhe për të rilindur si komb i bashkuar, i barabartë dhe i integruar me dinjitet në botën moderne.

1. PLAGA E MADHE – COPËTIMI I KOMBIT

Shqiptarët janë i vetmi komb në Evropë që është copëtuar në pesë shtete përmes marrëveshjeve të padrejta ndërkombëtare, si:

Traktati i Shën Stefanit (1878) dhe Kongresi i Berlinit – që vendosën themelet e coptimit territorial;

Konferenca e Londrës (1913) – që legjitimoi ndarjen e shqiptarëve, duke u dhënë tokat tona fqinjëve;

Marrëveshjet e fshehta gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe pas saj, që lanë trojet shqiptare nën pushtim e diskriminim sistematik.

Ky copëtim nuk ishte as moral, as i ligjshëm, dhe mbetet një plagë që nuk mund të shërohet me heshtje, por me vetëdije dhe veprim të bashkërenduar.

III. SHPIRTI I RILINDJES – VULLNETI PËR BASHKIM

Ne nuk kërkojmë luftë, nuk kërkojmë hakmarrje, por kërkojmë drejtësi historike dhe dinjitet kombëtar.
Bashkimi i shqiptarëve nuk është një akt agresiv, por një e drejtë natyrore, demokratike dhe historike, në përputhje me:

Kartën e OKB-së (e drejta për vetëvendosje),

Parimet e Helsinkit (mosndryshimi i kufijve me forcë, por me vullnet të lirë),

Konventat Ndërkombëtare për të Drejtat e Njeriut dhe të Pakicave Kombëtare. 

PLATFORMA E BASHKIMIT KOMBËTAR – PROJEKT POLITIK DHE STRATEGJIK

 Krijimi i një Akademie Kombëtare Shqiptare që përfshin të gjithë trevat shqiptare;

Krijimi i një Këshilli të Përhershëm Kombëtar Shqiptar, si organ koordinues politik i shqiptarëve në të gjitha trojet;

Strategji diplomatike për njohje ndërkombëtare të së drejtës për bashkim paqësor;

Lobim ndërkombëtar i organizuar për njohjen e Çamërisë dhe të drejtave të shqiptarëve në Mal të Zi, Serbi dhe Maqedoni. 

SI FENIKSI – ZGJIMI NGA HIRI ! 

Ne jemi trashëgimtarët e Skënderbeut, Abdyl Frashërit, Isa Boletinit, Hasan Prishtinës dhe Nënë Terezës. Jemi brezi që ka në dorë jo vetëm të kujtojë, por të ndërtojë një epokë të re të vetëdijes shqiptare.

Kjo nuk është thjesht një thirrje politike, por një betim moral dhe një mision historik.

Të jemi zë i një kombi që kërkon bashkimin e tij si të drejtë njerëzore dhe hyjnore.

… Siç kam cekur edhe më herët, jam një shqiptar që kam kaluar nëpër ferrin e burgjeve të ish-Jugosllavisë. Nuk isha kriminel, nuk isha i rrezikshëm për jetën e askujt, por isha i rrezikshëm për një regjim që druante të vërtetën e kombit tim.

Në qelitë e errëta ku nuk depërtonte as drita e diellit, shpirti im nuk pushoi së reflektuari: Pse jemi të ndarë? Pse jemi të mohuar? Pse një popull me një gjuhë, një flamur, një histori të përbashkët, mbetet i përçarë në pesë shtete dhe i detyruar të durojë nën hijet e planeve shoviniste?

Në ato net të gjata të qelive, u betova se do të dal prej ferrit me një qëllim: të jem zë i ndërgjegjes shqiptare, t’i kujtoj botës se Shqiptarët janë komb autokton, me të drejtën e Zotit dhe të njerëzimit për të qenë të bashkuar, të lirë, dhe të barabartë.

Nuk më lë të qetë hija e Traktatit të Shën Stefanit, as Konferenca e Berlinit, që mbi hartën e Ballkanit coptuan një popull dhe e lanë nën mëshirën e fqinjëve shovinistë. Por historia nuk ka përfunduar. Historia jemi ne – ne që ecim, shkruajmë, ndërtojmë dhe nuk dorëzohemi.

Këtë frymë patriotike që buron nga zemra dhe plagët e mia, dua ta lartësoj te çdo shqiptar, kudo që ndodhet – nga Presheva në Tetovë, nga Ulqini në Çamëri, nga diaspora në SHBA e deri në fshatin më të largët të Shqipërisë natyrale. 

 E DREJTA NDËRKOMBËTARE E VETËVENDOSJES DHE BASHKIMIT KOMBËTAR

Neni 1, pika 2 e Kartës së OKB-së thekson:

“Zhvillimi i marrëdhënieve miqësore midis kombeve, mbi bazën e respektimit të parimit të barazisë së të drejtave dhe të vetëvendosjes së popujve.”

Kjo do të thotë se çdo popull ka të drejtë të vendosë vetë për fatin e tij politik, përfshirë bashkimin me një shtet tjetër të të njëjtit komb, pa ndërhyrje nga jashtë.

2. Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike (1966)

Neni 1:

“Të gjithë popujt kanë të drejtën e vetëvendosjes. Me këtë të drejtë, ata lirisht vendosin statusin e tyre politik dhe lirisht ndjekin zhvillimin ekonomik, social dhe kulturor.”

Ky pakt është i detyrueshëm për të gjitha shtetet që e kanë ratifikuar – përfshirë Shqipërinë, Kosovën, Maqedoninë e Veriut, Serbinë dhe Greqinë.

3. Akti Final i Helsinkit (1975) – i nënshkruar nga të gjitha shtetet evropiane, përfshirë Shqipërinë, Jugosllavinë (dikur) dhe vendet fqinje, parashikon:

Të drejtën për ndryshim paqësor të kufijve, nëse ai mbështetet nga vullneti i lirë i popullsisë;

Të drejtën për identitet kombëtar, arsim dhe gjuhë në gjuhën amtare;

Refuzimin e përdorimit të forcës për ruajtjen e kufijve të padrejtë.

4. Praktikat ndërkombëtare të bashkimit kombëtar (rastet për krahasim):

Bashkimi i Gjermanisë Lindore me Perëndimore (1990) – i njohur ndërkombëtarisht si e drejtë legjitime.

Vetëvendosja e Sudanit Jugor (2011) – përmes referendumit të mbështetur nga OKB.

Bashkimi i dy Jemenëve në një shtet të vetëm (1990).

Këto precedentë janë provë se e drejta për bashkim dhe vetëvendosje nuk është ëndërr romantike, por fakt dhe rrugë e hapur ndërkombëtarisht, kur mbështetet në vullnet popullor dhe standarde demokratike.   

 THIRRJE NGA NDËRGJEGJJA 

Jam një shqiptar i djegur nga plagët e padrejtësive, por i pashuar në dashurinë për Atdheun dhe të vërtetën e kombit tim. Manifesti im nuk është kundër askujt, por për dinjitetin tonë si popull, për të drejtën e shenjtë të jetojmë të lirë dhe të bashkuar në tokën që na lindi dhe gjuhën që na bëri njerëz.

Këtë mesazh dua ta përcjell nga thellësia e jetës sime të vuajtur, me përkushtimin e një njeriu që s’ka frikë as nga burgu, as nga përbuzja, sepse beson në drejtësinë e kombit dhe në rilindjen e shqiptarëve si Feniksi – nga hiri i historisë në flakën e të ardhmes.   

Enigma e Shovinizmit

Në muzgjet e trazuara të historisë njerëzore, përherë është rishfaqur një hije e errët që ngjall frikë, ndarje dhe gjakderdhje – hija e shovinizmit. Si një plagë që shfaqet mbi trupin e civilizimit sa herë që mungon arsyeja dhe sundon frika nga tjetri, shovinizmi nuk është thjesht një ideologji. Ai është një mungesë e thellë e vetëdijes, një zbrazëti shpirtërore, që përpiqet ta mbushë veten me mitin e epërsisë.

Në dukje, ai lind nga koka e nxehtë e nacionalizmave të pakontrolluar, por në të vërtetë është një sëmundje e identiteteve të pasigurta, një refleks primitiv që buron nga kriza e brendshme e shoqërive që nuk kanë guximin të përballen me veten.

Historia e shqiptarëve në Maqedoni është një dëshmi e gjallë e kësaj enigma. Jo si një viktimë pasive, por si një subjekt i gjallë që ka përballuar furtuna ideologjike, shtypje të institucionalizuara dhe përpjekje për zhdukje kulturore. Në çdo fazë të ekzistencës së tyre, shqiptarët kanë jetuar brenda një strukture politike ku shovinizmi maqedonas nuk ishte rastësi, por pjesë e një projekti të mirëmenduar shtetëror – që buron jo vetëm nga trashëgimia e komunizmit jugosllav, por më thellë akoma, nga filozofia e dhunshme e kominternit, që përpiqej të rindërtonte hartat politike mbi rrënojat e të vërtetave etnike dhe historike.

Këto ideologji, që u bartën nga stepat e ftohta të Karpatëve deri në luginat e Ballkanit, sollën jo emancimimin e kombeve, por fabrikimin e identiteteve të rrejshme dhe mohimin e tjetrit si kusht për ndërtimin e vetvetes. Në këtë vorbull, shqiptari u bë i huaji në truallin e vet. Dhe kur ndodh një përmbysje kaq e dhunshme e natyrës historike të një populli, atëherë lind edhe dhimbja e madhe: ta jetosh identitetin si mbijetesë, jo si frymëmarrje.

Në shoqëritë që sillen si turma të paqëndrueshme më shumë se si bashkësi të vetëdijshme, ndjenja e përkatësisë shpesh ushqehet përmes përjashtimit. “Tjetri” – i ndryshmi, i afërmi etnik apo kulturor – shndërrohet në një kërcënim imagjinar, në një simbol mbi të cilin projektohen frikat, dështimet dhe ambiciet e pakthyera në realitet.

Fjalët si “Vdekje shqiptarëve!” nuk janë shprehje të momentit, por pasqyrime të një trupi të sëmurë moralisht. Ato nuk burojnë nga forca, por nga një boshllëk ekzistencial. Sepse një shoqëri që ka besim te vetja, nuk ka nevojë të poshtërojë tjetrin për të ndjerë krenari. Krenaria e vërtetë lind nga respekti i ndërsjellë, nga pranimi i diversitetit, nga ndërtimi i një komuniteti ku secili mund të jetojë pa frikë për emrin, gjuhën, origjinën e vet.

Sot, në shekullin XXI, kur bota pretendon të jetë më e ndriçuar, më e ndërlidhur, më e vetëdijshme, në zemrën e Ballkanit po ringjallen demonët e së kaluarës, me fjalor lufte dhe me flamuj urrejtjeje. Shovinizmi maqedonas nuk është një devijim i rastësishëm – është një vazhdimësi e një projekti të heshtur të shtetformimit mbi mohimin e tjetrit, ku shqiptarët janë gjithnjë “të tjerët”, edhe pse janë autoktonë, pjesë e gjallë e historisë së këtij trualli.

Kjo është një dramatikë historike që përsëritet me intensitet të ndryshëm në epoka të ndryshme: nga përpjekjet për asimilim të gjuhës dhe fesë, deri te lufta për arsim në gjuhën amtare; nga mohimi i historisë shqiptare në libra shkollorë, deri te krimet e padënuara të urrejtjes etnike në rrugë, stadiume, tribuna politike. Nëse do të meditoni për shovinizmin, do të kuptoni se ai është më shumë sesa një qëndrim politik: është një dështim moral dhe shpirtëror. Ai e shndërron njeriun në armik të vetvetes, sepse kush i mohon të tjerët, përfundimisht e mohon njerëzoren brenda vetes. Kur dikush thërret për vdekjen e tjetrit, në fakt shpall vdekjen e çdo shprese për bashkëjetesë. Të jesh shqiptar sot në Maqedoni është një akt qëndrese, por edhe maturie. Nuk kërkojmë mëshirë – kërkojmë të drejtën për të qenë vetvetja, me gjuhën, me kujtesën, me kontributin tonë në këtë vend që e kemi quajtur gjithmonë shtëpi.

Të kërkosh respekt nuk është kërkesë për privilegj – është kërkesë për barazi, për dinjitet, për të ardhme të përbashkët. Dhe kjo nuk është më një çështje shqiptare – është një sfidë shoqërore për vetë Maqedoninë e Veriut, për identitetin e saj si shtet, për të ardhmen e saj demokratike.

Nëse heshtim sot, do të zgjojmë nesër një realitet më të rrezikshëm, më të trishtë, më të pamëshirshëm. Ndaj zëri ynë nuk duhet të jetë ulërimë hakmarrjeje, por klithmë ndërgjegjeje. Duhet të flasim me urtësi, por me vendosmëri. Me dhimbje, por pa urrejtje. Sepse e vërteta që nuk thuhet me zë të lartë, bëhet gënjeshtër kolektive.Historia nuk na jep shumë shanse për korrigjim. Dhe nëse duam të jetojmë në paqe – si shqiptarë dhe maqedonas, si njerëz të një hapësire të përbashkët – duhet ta emërtojmë të keqen me emrin e saj, dhe ta ndalim në rrënjë.Sepse, në fund të fundit, nuk ka bashkëjetesë pa drejtësi, dhe nuk ka drejtësi pa guxim për të thënë të vërtetën.

KU GJENDET DITARI IM ?

( Një hakmarrje e vjetër !)

Ka momente në jetë kur njeriu nuk e kupton menjëherë se për çfarë është thirrur. Zëri i misionit të tij shpesh flet butë, si një frymë e lehtë që vjen nga diku thellë në shpirt, dhe vetëm më vonë kupton se ajo frymë ka qenë fillimi i një udhëtimi drejt dritës. Unë e dëgjova atë zë në rininë time, në ditët e para si mësues në një fshat malor të lindjes së Gostivarit, atje ku bota dukej e vogël, por jeta kishte një madhështi që nuk mund ta përshkruash me fjalë.

Atje, në heshtjen e mëngjeseve që përvëlonin malet me rrezet e para të diellit, nisa të ndiej se mësuesi nuk është thjesht njeri që mëson, por qenie që ndriçon. Ai nuk e shpjegon vetëm fjalën, por i jep kuptim asaj. Ai nuk ndez vetëm lapsin, por mendjen. Dhe në çdo shtëpi ku hyja, në çdo sy fëmije që më shihte me kureshtje, ndjeja se po shihja të ardhmen e një populli që kërkonte dritë.

Ishte një dritë e brishtë në fillim — si një qiri që rri pezull në erë. Por ajo dritë mbante në vetvete diçka më të madhe se unë vetë: shpresën për t’u zgjuar nga gjumi i injorancës. Njerëzit e asaj ane ishin të rraskapitur nga varfëria, por kishin një dinjitet që nuk mund ta blinte asnjë pushtet. Fytyrat e tyre, të rreshkura nga dielli dhe vuajtjet, më dukeshin si lavra të kohës, ku çdo rrudhë ishte një histori e pashkruar.

Në qetësinë e netëve, kur fëmijët flinin dhe vetëm blegërima e largët e bagëtive vinte nga monopatet e bjeshkëve, unë shkruaja në Ditarin tim — atë që sot s’e kam më, por e mbaj në kujtesë si një relike të shenjtë. Shkruaja për njeriun e thjeshtë që nuk kishte librin në dorë, por kishte dijen e jetës në shpirt; për gruan që s’dinte shkrim e këndim, por dinte të edukonte me dashuri; për burrin që s’dinte filozofi, por dinte të ruante nderin e vet si flamur.

Aty ku më dërgoi jeta, kuptova se arsimimi nuk është një luks i qytetërimit, por frymëmarrja e tij. Një popull që nuk arsimon shpirtin e vet është si një shtëpi pa dritare — e mbyllur për botën dhe për vetveten. E pikërisht për këtë, mësuesi nuk është punëtor i shkronjave, por farkëtar i vetëdijes. Ai nuk ushqen vetëm mendjen, por ndez zjarrin e ndërgjegjes. Dhe ndërgjegjja është drita që nuk shuhet, edhe kur çdo dritë tjetër fiket.

Në ato vite rinie, më dukej sikur po shkoja pas hijeve të Migjenit, i cili e pa njeriun e varfër jo si viktimë, por si dëshmi të shpirtit të gjallë shqiptar. Edhe unë, në atë fshat, pashë të njëjtën tragjedi të heshtur dhe të njëjtin heroizëm të përditshëm. Mësuesi, atje, nuk ishte vetëm njeri që jepte mësim — ishte një urë mes errësirës dhe dritës, mes padijes dhe shpresës.

E ndjeja se të mësosh është të shërosh, të ngresh shpirtin nga balta e mosdijes drejt ajrit të lirisë. Dhe çdo herë që një nxënës i vogël më thoshte “mësues”, më dukej se më falte një emër të ri: “Ai që ndez dritën”. Sepse mësuesi i vërtetë nuk jeton për duartrokitje, por për ato çaste të heshtura kur sheh dritën që ndizet në sytë e një fëmije.

Por drita nuk është vetëm metaforë. Ajo është një përgjegjësi. Në çdo brez që vjen, mësuesi duhet ta rindërtojë atë dritë nga e para, sepse errësira ka shumë forma: padija, frika, indiferenca, mosbesimi. Dhe në secilën prej tyre, mësuesi është si qiriri i Naim Frashërit – ai që tretet për të ndriçuar të tjerët.

Nëse bota njeh pushtetarë që urdhërojnë dhe filozofë që mësojnë, populli ynë ka njohur mësues që besojnë – besojnë në njeriun, në dritën e dijes dhe në dashurinë për kombin. Për ta, mësimdhënia nuk ka qenë profesion, por sakrificë e heshtur, një akt dashurie ndaj së ardhmes.

Njeriu, thoshte Sokrati, “nuk mëson asgjë të re, por kujton atë që ka brenda vetes”. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse mësuesi është një kujtesë e gjallë e dritës: ai e zgjon atë që çdo njeri e ka të fjetur – dritën e mendjes, dritën e shpirtit. Në këtë kuptim, mësuesi është filozof pa podium, poet pa vargje, dhe shërues pa ilaç.

Në fund, kuptova se misioni i mësuesit nuk është të mbajë mend fjalët, por të ndezë mendimin. Nuk është të ngrejë monumente, por të lërë gjurmë të padukshme në shpirtin e njerëzve. Sepse çdo fëmijë që ndriçohet bëhet një dritë më shumë në rrugën e kombit. Dhe kombi që ndriçohet, kthehet në univers i vetvetes.

Prandaj unë them: në këtë jetë, drita e mësuesit nuk shuhet kurrë. Ajo kalon nga brezi në brez, si një flakë e shenjtë që ruan gjuhën, shpirtin, dhe nderin e kombit. Ajo është zjarri i qetë që digjet në heshtje – në sytë e atyre që mësojnë, e në zemrën e atyre që nuk dorëzohen për ta mbajtur ndezur.

Ka dhimbje që nuk të copëtojnë, por të krijojnë. Ka plagë që nuk të dëmtojnë, por të mësojnë. Dhe ka net që nuk i harron kurrë, sepse janë net kur njeriu e dëgjoi zërin e brendshëm të shpirtit të vet. E tillë është edhe dhimbja që kam njohur në malet e asaj ane, ku njeriu jeton në kufijtë e natyrës dhe të vetvetes, i përulur përballë madhështisë së jetës, por gjithnjë me një zemër që digjet në heshtje.

Në fshatin ku nisa të jetoj si mësues, jeta e njerëzve më dukej si një poezi e shkruar me plagë. Ata nuk njihnin luksin, por dinin të ndanin kafshatën. Nuk njihnin filozofinë e librave, por njihnin filozofinë e qëndrimit. Ishin njerëz që ecnin të heshtur, por çdo hap i tyre kishte peshën e historisë. E aty ku mungonte fjala, fliste shpirti.

Në sytë e tyre shihja një dritë të veçantë – një ndriçim që nuk vinte nga gëzimi, por nga qëndresa. Ishte drita e atyre që kanë mësuar të jetojnë me dhimbjen pa u bërë skllevër të saj. Dhe unë kuptova se dhembja është forca që e mëson njeriun të mos dorëzohet. Nuk është dënim, por provë. Nuk është barrë, por udhë.

Në çdo fytyrë të rrudhur, në çdo dorë të ashpër, ndjeja si pulsonte një filozofi e heshtur jetese – e lindur nga përplasja me fatin dhe e rritur nga dashuria për jetën. Dhembja i kishte bërë ata më të urtë, më të kujdesshëm, më njerëzorë. Kishin kuptuar se njeriu nuk është i madh sepse nuk bie, por sepse di të ngrihet.

Në mbrëmjet e ftohta, kur shkrumbat e oxhakut ndriçonin muret e shtëpive të tyre, shihja fytyrat e plakave që endnin kujtimet, burrat që heshtnin gjatë, fëmijët që ëndërronin dritën e ditës së nesërme. Aty kuptova se dhembja nuk është vetëm trupore – është edhe kujtesë kolektive, është gjaku që qarkullon në damarët e historisë sonë, duke na lidhur me njëri-tjetrin përmes përvojës së përbashkët të durimit.

Dhembja është e pranishme në çdo epokë të njeriut, por ajo bëhet frymë vetëm kur përkthyet në kuptim. Kur njeriu nuk pyet më “pse më ndodh kjo?”, por “çfarë mund të më mësojë kjo?”. Atëherë dhimbja pushon së qenë plagë dhe bëhet urtësi. Bëhet dritë që lind nga errësira.

Në kujtesën time, dhembja e malësorit është e bukur në fisnikërinë e saj. Nuk është lot, por heshtje. Nuk është dorë e shtrirë për mëshirë, por për bekim. Ajo është muzika e fshehtë e jetës që tingëllon përmes fyllit të bariut, përmes ecjes së ngadaltë të bagëtive, përmes këngëve që s’kanë autor, por që i di gjithë bjeshka.

Si mësues, e ndjeva se kjo dhimbje e përbashkët ishte mësuesja ime më e madhe. Ajo më mësoi të dëgjoj, të kuptoj dhe të jem i duruar. Më mësoi se edukimi i vërtetë fillon jo në librat e dijes, por në librat e jetës. Më mësoi se njeriu që ka njohur dhimbjen e tjetrit është më afër së vërtetës, sepse e ka parë shpirtin pa maskë.

Në thellësinë e çdo dhimbjeje fshihet një farë drite. Dhe ajo dritë, nëse e le të rritet, bëhet ndërgjegje. Dhembja është themeli i ndërgjegjes, sepse ajo na detyron të shohim përtej vetes. Ajo na bën të mendojmë, të ndjejmë, të kuptojmë. Në këtë kuptim, çdo vuajtje është një dritë e vogël që ndriçon rrugën tonë përmes errësirës së paditurisë, përmes indiferencës, përmes harresës.

Në rrënjën e çdo shpirti shqiptar gjendet kjo dhimbje – si një kujtim i përbashkët i stuhive që kemi përballuar si komb. Por ajo është edhe garanci e mbijetesës sonë, sepse populli që di të vuajë, di edhe të ringjallet. Dhembja e bën njeriun më të thellë, por edhe më të drejtë; më të përulur, por edhe më të fortë.

Unë e kam parë njeriun të qeshë pas një dite të lodhshme pune, të falënderojë për një kafshatë bukë, të bekojë tokën që i dha aq pak – dhe aty kuptova se dritën e vërtetë nuk e sjell pasuria, por shpirtmadhësia që lind nga përballja me dhimbjen.

Nëse më pyet sot se çfarë më ka mësuar jeta, do të them këtë:
Dhembja është mësuese, jo armike. Ajo të mëson të shohësh me sy të tjerë – jo vetëm botën, por edhe vetveten.

Sepse në fund të fundit, çdo njeri që ka përballuar dhimbjen, nuk është më i njëjti. Ai bëhet më i mençur, më i ndjeshëm, më i gjallë. Dhembja, e pranuar me dinjitet, është fryma që ngre njeriun mbi vetveten dhe e kthen në krijues – të fjalës, të mendimit, të shpirtit.

Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse shkrimi im, Ditarin që më morën, nuk e quaj humbje. Sepse ai ishte shprehja e dhimbjes sime të kthyer në frymë. Dhe fryma, ndryshe nga letra, nuk digjet, nuk burgoset, nuk humbet. Ajo mbetet në ajër, në kujtesë, në çdo frymë që nxjerr për të thënë: jam këtu, kam duruar, kam mësuar dhe ende ndriçoj.

Ka momente kur njeriu ndien se duhet të flasë, por jo për të tjerët — për veten. Dhe kur fjala nuk gjen dëgjues, ajo kërkon strehë në letër. Kështu lind Ditarit, si një pasqyrë ku shpirti sheh vetveten lakuriq, pa rolet që jeta i imponon, pa maskat që shoqëria kërkon. Në atë pasqyrë, unë kam parë fytyrën time më të vërtetë: të qetë e të trazuar njëkohësisht, idealiste e e përvuajtur, me një zjarr që nuk shuhet lehtë.

Në fillim e nisa si një shënim i thjeshtë i ditëve — përditësime të rrugës sime mësimore, të takimeve me nxënësit, të gëzimeve e zhgënjimeve të jetës së përditshme. Por dalëngadalë, Ditarit u kthye në një udhërrëfyes të shpirtit, në një tempull të brendshëm ku njeriu rrëfen e dëgjon vetveten. Ai u bë pasqyrë e ndërgjegjes — jo vetëm për të kujtuar, por për të kuptuar.

Çdo fjalë që shkruaja, kishte peshën e një fryme që kërkonte shpjegim. Çdo kujtim ishte një gur në murin e identitetit tim. E kuptova se shkrimi nuk është vetëm art, por akt vetëdijësimi — një përpjekje për të ndriçuar errësirën e brendshme, për t’i dhënë emër asaj që s’e dimë pse na dhemb.

Ditarit më mësoi se kujtesa nuk është vetëm arkiv i ngjarjeve, por membranë e shpirtit, që ruan edhe ndjesitë, aromat, zërat, frymëmarrjen e kohës. Ai më ktheu te vetvetja, te ajo ndjeshmëri rinore që më kishte bërë pishtar të arsimit shqip, në kohë kur çdo fjalë shqipe duhej mbrojtur si një flakë që rrezikonte të shuhej.

Në ato vite të rinisë sime, idealizmi ishte si një lumë që s’kërkonte shtrat. Ishim brezi që besonte se drita e diturisë do ta ndryshonte botën; se fjala “arsim” ishte sinonim i fjalës “liri”; se mësuesi nuk ishte thjesht profesion, por mision. Dhe kur unë shkruaja në Ditar, e ndjeja se çdo fjali mbante brenda vullnetin për ta ruajtur këtë zjarr — që mos ta përpinte harresa, mos ta helmonte frika.

Kështu, Ditarit u bë një betim i heshtur: të mos harroj asgjë nga ajo që më formoi. Të mos lë të humbasin ndjenjat që më mbanin gjallë, as idealet që më dhanë kuptim. Ai ishte dialog i shpirtit me ndërgjegjen, një bisedë që shpesh ishte më e sinqertë se çdo rrëfim publik, sepse aty nuk kishte frikë, as censurë, as maskë.

Në faqet e tij gjendet edhe përplasja ime ideologjike — ajo përpjekje për ta pajtuar idealin me realitetin, ëndrrën me detyrimin, dashurinë për njeriun me trysninë e sistemit. Unë e kisha besuar se arsimi ishte rruga më e drejtë për emancipimin e kombit tim, por njëkohësisht e pashë se sistemi që duhej të ndriçonte, shpeshherë errësonte. E këtu filloi konflikti im i brendshëm, që vetëm Ditarit mund ta përballonte.

Në shkrim, unë mund të isha i lirë — të dyshoja, të pyesja, të kundërshtoja, të ëndërroja. Aty nuk kishte UDB, nuk kishte frikë, nuk kishte raportime. Vetëm unë dhe e vërteta ime. Dhe ndoshta për këtë, Ditarit u bë akt rebelimi shpirtëror – një formë e heshtur qëndrese përmes fjalës së shkruar.

Çdo brez që lufton për gjuhën e vet, e kupton se fjala është më shumë se mjet komunikimi — është frymë, kujtesë, ekzistencë. Ditarit im, në këtë kuptim, nuk ishte thjesht një dëshmi personale, por një dëshmi e kohës sonë: e brezit që shkruante për të mos humbur, që rrëfente për të mos u tretur në harresë.

Kur i kthehem atyre faqeve sot, ndjej se ato nuk janë më vetëm të miat. Janë të atyre që besuan në të njëjtën ëndërr: që arsimi mund të ishte dritë në errësirë, që fjala shqipe mund të mbijetonte edhe nën hije të rënda politike. Në to frymon ajo dashuri e madhe që kam pasur për nxënësit, për librin, për gjuhën tonë të bukur.

Në thelb, Ditarit është pasqyra ku njeriu sheh evolucionin e shpirtit të vet. Aty ku idealizmi i rinisë takohet me mençurinë e dhimbjes, ku ëndrra bëhet kujtesë, e kujtesa, filozofi. E kuptova se njeriu, përmes shkrimit, nuk e shpëton vetëm kujtesën — e shpëton edhe vetveten.

Në çdo fjalë të Ditarit tim kam lënë një pjesë të frymës sime, ashtu si bariu lë gjurmët në borë, pa ditur nëse dikush do t’i ndjekë. Por ajo që më mjafton është vetë akti i ecjes — sepse ecja është dëshmi që ende beson. Dhe kjo është thelbi i shkrimit: të mos lejojë harresën të fitojë mbi kujtimin, as heshtjen mbi ndërgjegjen.

Sot e shoh Ditarin si një pasqyrë që s’e pastron koha. Aty jam ende ai i ri që beson në dritën e arsimit, që shkruan me zjarr e me dashuri, që mbron gjuhën si një shenjë shenjtërie. Dhe në çdo faqe, e ndiej se ajo flakë rinore nuk është shuar — vetëm është bërë më e qetë, më e thellë, më e urtë.

Sepse në fund, shkrimi është vetë njeriu në përpjekje për t’u njohur. Dhe Ditari, ky mik i heshtur, është pasqyra më e sinqertë ku njeriu mëson të shohë jo fytyrën, por shpirtin e vet. Ai nuk të jep përgjigje, por të mëson të pyesësh. Dhe çdo pyetje e sinqertë është një hap drejt së vërtetës.

Ka fjalë që lindin për të bukurën, e ka fjalë që lindin për të mbijetuar.
Në kohë të errëta, kur drita e mendimit përpiqej të shuhej nga trysnia e frikës dhe e dhunës, fjala shqipe ishte më shumë se mjet shprehjeje – ishte armë, mburojë dhe lutje. Ajo nuk shkruhej vetëm me bojë, por me guxim. Dhe çdo fjalë që njeriu nxirrte nga shpirti, ishte një hap drejt lirisë, një kundërvënie ndaj harresës, një dëshmi se identiteti nuk mund të shuhet me urdhra, as me pranga.

Unë e kam ndier që herët fuqinë e fjalës. E kam parë se si një fjalë e drejtë mund të dridhë muret e gënjeshtrës, si një varg i thjeshtë mund të ndezë shpresë në shpirtin e lodhur të një nxënësi, si një përshëndetje shqipe në klasë mund të bëhej si bekim në një botë që na donte pa zë.
Kur u përballa me realitetin e dhunës dhe mohimit, ku çdo fjalë shqipe kishte peshën e një faji, atëherë kuptova se të flasësh shqip ishte akt heroik. Të shkruash shqip, ishte të jetosh me ndërgjegje.

Në auditorët e vegjël të fshatit malor, nën dritën e zbehtë të kandilit, unë shihja në sytë e fëmijëve atë dritë të pastër që s’mund ta fshihte asnjë sistem. Dhe çdo herë që ne shqiptonim bashkë një fjalë të re në gjuhën tonë, ndjeja sikur hapnim një portë të vogël në murin e errësirës. Ishte një akt i vogël lirie, por i shenjtë.
Fjala ishte qëndresë – dhe qëndresa ishte dritë.

Në burgjet ku u përplasa më vonë, ku fjala ndalohej e përhapej vetëm me psherëtimë, ajo mori një kuptim tjetër, më të thellë. Atje ku muret ishin të ftohtë, ku koha rridhte si ujë pa lumë, unë kuptova se fjala është forca që s’mund të burgoset.
Ata mund të lidhin trupin, por jo mendimin. Mund të heshtin gojën, por jo ndërgjegjen.
Në heshtjen e qelisë, unë bisedoja me fjalët që më kishin rritur – ato të mësuesve, poetëve, rilindasve, të Migjenit dhe Naimit, të mësuesve të fshatit e të poetëve të ndërgjegjes. Dhe e kuptova: njeriu është aq i lirë sa janë të lira fjalët e tij.

Në çdo shoqëri të shtypur, fjala e vërtetë është gjithmonë kundër rrymës. Ajo ecën fshehur, por e gjallë; e thjeshtë në dukje, por e mbushur me zjarr. Kur flisja me njerëz që kishin frikë të shpreheshin, ndieja se fjala ishte bërë mall i ndaluar – dhe pikërisht për këtë arsye, më i shenjtë se kurrë.
Në këtë kuptim, të shkruash, të flasësh, të mësosh shqip ishte qëndresë morale dhe etike, një mënyrë për të ruajtur dinjitetin e njeriut përballë poshtërimit.

Fjala është memoria e shpirtit kombëtar. Ajo ruan jo vetëm të folurën, por edhe mënyrën se si mendojmë, si ndiejmë, si e përfytyrojmë botën. Kur një popull humb fjalën e vet, humb frymën. Dhe kur e ruan, ruan edhe kujtesën e brezave, dhimbjen e historisë, por edhe shpresën për ardhmërinë.
Kështu, për mua, të shkruash shqip nuk ishte vetëm pasion letrar, por akt besimi, një mënyrë për t’u lutur pa zë, për të shpëtuar atë që është më e shenjtë: frymën e kombit.

Në çdo brez ka njerëz që mbjellin fjalë si fara në arat e mendimit, me shpresën se një ditë do të mbijnë në tokë më të lirë. Disa shuhen pa zë, disa digjen si qiriri i Naimit, por drita e tyre mbetet. E tillë është edhe drita e fjalës sime – e lindur në mësuesinë e fshatit, e pjekur në qelitë e Zenicës, e rritur në heshtjen e dhimbjes, por e gjallë në ndërgjegje.
Ajo fjalë që dikur e shkruaja me frikë, sot më duket si një amanet. Sepse çdo fjalë e vërtetë është përgjegjësi. Dhe kur njeriu e di peshën e fjalës, e përdor atë si akt dashurie, jo urrejtjeje.

Fjala, për mua, ka qenë dhe mbetet forma më e lartë e qëndresës njerëzore. Jo vetëm ndaj pushtetit, por edhe ndaj harresës, ndaj deformimit të vlerave, ndaj humbjes së kuptimit. Kur çdo gjë tjetër dorëzohet, fjala ende mund të qëndrojë.
Ajo nuk vdes – ajo pret. Pret që dikush ta kujtojë, ta thotë sërish me zë, ta rilindë në një brez tjetër. Dhe në këtë qark të pafund, fjala bëhet urë mes të djeshmes dhe të nesërmes, mes atyre që nuk janë më dhe atyre që ende shpresojnë.

Nëse më pyesin çfarë është për mua “fjala”, do të them:
Është arma më e butë dhe më e fortë njëkohësisht, sepse ajo nuk vret – por ndriçon. Nuk copëton – por bashkon.
Në një kohë ku gjithçka mund të rrëzohet, vetëm fjala e vërtetë mbetet si gur themeli i njeriut. Dhe aty ku është fjala e lirë, aty është edhe shpirti i lirë.

Ka çaste kur fjala nuk mjafton më. Kur çdo tingull duket i tepërt përballë peshës së mendimit. Atëherë njeriu zbret në thellësinë e heshtjes — jo si shenjë dorëzimi, por si udhëtim i brendshëm drejt vetes.
Heshtja është tempulli ku ndriçon drita e shpirtit.

Në vitet e mia të trazuara, kur fjala ishte ndaluar, e mendimi duhej fshehur, unë e njoha heshtjen jo si boshllëk, por si fuqi që ruan qenien. Në muret e ftohtë të burgjeve, kur zhurmat e natës ishin të vetmet që të kujtonin se ende je gjallë, unë mësova të dëgjoj zërin e heshtjes. Ai nuk fliste me fjalë, por me praninë e vet — e butë si një lutje, e thellë si një det pa valë.
Aty, në atë qetësi që s’ishte as paqe, as vuajtje, njeriu fillon ta kuptojë se heshtja është gjuha e shpirtit.

Heshtja nuk është mungesë, por prani e përqendruar e mendimit. Ajo i jep formë reflektimit, e pastron njeriun nga zhurmat e botës, e kthen drejt vetëdijes. Në heshtje, mendimi bëhet dritë; drita bëhet njohje; dhe njohja, qetësi.
Në ato net të gjata mërgimi shpirtëror, kur gjithçka dukej e humbur, më dukej sikur në qetësinë e brendshme shuhej frika, dhe lindte një dritë tjetër – një dritë që nuk vinte nga dielli, por nga vetë qenia.

Njeriu, kur arrin të hyjë në thellësinë e heshtjes, e kupton se shpirti është si një pasqyrë që nuk ndriçohet nga jashtë, por nga drita që mban brenda. Dhe atë dritë nuk mund ta shuajë askush – as burgjet, as ndalimet, as vitet. Sepse ajo është drita e vetëdijes, që ndriçon edhe kur sytë janë mbyllur.

Në jetën time kam folur shumë me fjalë, por kam mësuar më shumë nga heshtja. Fjala më mësoi të shpall, por heshtja më mësoi të kuptoj.
Ka një urtësi që lind vetëm kur njeriu ndalon së foluri, e dëgjon pulsin e vet, frymëmarrjen e botës, ritmin e mendimit që s’ka nevojë për zë.
Atëherë kupton se çdo fjalë që vlen, lind nga një heshtje e thellë.
Ashtu si drita lind nga errësira, fjala lind nga heshtja.

Në heshtje më kujtoheshin fytyrat e nxënësve të mi, bisedat që s’u thoshin dot hapur, ëndrrat që ndaloheshin në mes të fjalisë. Por në atë qetësi, unë i dëgjoja sërish — si një melodi që vjen nga larg. Sepse asgjë nuk humbet në shpirtin që ka dritë.
Edhe kujtimet, edhe dhimbjet, edhe dashuritë e pathëna, kthehen në energji që ushqen qenien.

Ka një moment në jetën e çdo njeriu kur kupton se heshtja është forma më e lartë e komunikimit me vetveten dhe me Zotin. Aty nuk ka nevojë për fjalë, sepse mendimi bëhet lutje dhe ndjenja bëhet paqe.
Në këtë qetësi të brendshme, shpirti kupton se liria nuk është gjithmonë jashtë – është brenda nesh, në mënyrën si e përjetojmë jetën, si e mbajmë ndezur dritën përtej dhimbjes.

Nëse fjala është urë midis njerëzve, heshtja është urë midis njeriut dhe vetes.
Nëpërmjet saj, njeriu mëson të falë, të kuptojë, të pranojë. E mëson se forca e vërtetë nuk është në zhurmë, por në përmbajtje; jo në fjalë të mëdha, por në qetësinë e shpirtit që ka gjetur dritën e vet.

Kur e shoh jetën time sot, më duket sikur çdo periudhë e errët ka qenë vetëm një rrugë drejt kësaj dritës së brendshme.
Në çdo heshtje që kam mbajtur, ka pasur një mendim që s’e thashë, një ndjenjë që s’e zbulova, një dritë që s’e ndala. Dhe sot e di se ajo dritë është thelbi i njeriut – ajo që mbetet kur gjithçka tjetër shuhet.

Heshtja, në thelb, është mësuesi më i urtë që kemi.
Ajo të mëson durimin, të mëson të dëgjosh, të mëson të mos nxitohesh në gjykim. Të mëson se çdo njeri është një univers që ka nevojë për qetësi për të ndriçuar.
Në këtë kuptim, heshtja është dritë — dhe drita, është vetëdija që nuk ka nevojë për fjalë.

Prandaj, sot, pas kaq vitesh fjalësh, burgjesh dhe udhëtimesh, unë ndjej se njeriu që ka mësuar të heshtë me kuptim, ka gjetur paqen e mendjes dhe qetësinë e shpirtit.
Sepse në fund, nuk është zëri ai që na bën njerëzor, por drita që mbajmë brenda heshtjes sonë.
Dhe ajo dritë, kur lind në shpirtin e njeriut, është e pavdekshme…

Ka çaste në jetë kur fjala “liri” nuk është vetëm një nocion politik apo një ëndërr njerëzore, por bëhet frymë, bëhet ndjenjë që digjet thellë në eshtra dhe në ndërgjegje. Për ne, bijtë e një kombi të kryqëzuar ndër mote, liria nuk ka qenë kurrë dhuratë, por plagë dhe bekim njëkohësisht. Ajo ka ardhur gjithmonë si një flakë e ndezur në duart e atyre që kanë guxuar të mos heshtin, edhe kur zëri u është shuar në qeli, në burgje, në heshtje, në dhimbje.

Në burgun e kujtesës sime, liria nuk ishte hapësirë, por vetë mendimi që nuk mund të burgosej. Në Zenicë, aty ku çdo mëngjes ngrihej me zhurmën e prangave dhe frymën e njerëzve të thyer, ku shikimet e të dënuarve ishin më të vjetra se mosha e tyre, njeriu kuptonte se liria nuk është jashtë, por brenda vetes. Ajo fillon në momentin kur njeriu refuzon të bëhet pjesë e gënjeshtrës. Dhe ky refuzim është akti më i madh i kujtesës, sepse kujtesa ruan të vërtetën që nuk mund ta shlyejë asnjë sistem, asnjë torturë, asnjë ideologji.

Kujtesa është kështjella e fundit e njeriut të lirë. Në të ruhen jo vetëm ngjarjet, por edhe ndjenjat, dritat dhe errësirat që kemi përjetuar. Ajo është kujtimi që nuk shuhet edhe kur koha përpiqet të na përthithë. Kujtesa është si një dritare që nuk lejon shpirtin të verbohet nga harresa. Dhe harresa është vdekja më e frikshme e lirisë.

Në vendet tona të lodhura nga sundimet e huaja dhe nga tradhtitë e brendshme, kujtesa është më shumë se kujtim – është mbijetesë. Ajo e mban njeriun në lidhje me rrënjët, me atdheun, me identitetin. Sepse kush harron, humb edhe veten. Dhe humbja e vetvetes është humbja e kombit. Në këtë kuptim, kujtesa është liria morale e një populli – liria për të mos harruar.

Në burg, çdo fjalë që mbartte kujtesë, ishte e rrezikshme. Por edhe më e rrezikshme ishte heshtja. Heshtja e njeriut të pafajshëm që di, por nuk flet, sepse fjalën e ruan si flakë të shenjtë. Dhe kur doli nga qelia, ai nuk foli për hakmarrje, por për kujtesë. Sepse kujtesa është më e fortë se çdo urrejtje; ajo është energjia që e ringjall shpirtin e kombit dhe i jep kuptim sakrificës.

Liria e vërtetë nuk qëndron në mungesën e prangave, por në aftësinë për ta ruajtur nderin, për ta mbrojtur të vërtetën dhe për të mos lejuar që frika të kthehet në gjuhë zyrtare të ndërgjegjes. Ajo është proces i përhershëm i përballjes me vetveten dhe me kujtesën. Sepse kujtesa, në thelb, është akt i rezistencës.

Nëpër rrëfimet e popullit tim, në legjendat e malësorëve dhe në këngët e grave që këndonin për bijtë e burgosur, liria gjithmonë lidhej me kujtesën. Ato këngë nuk ishin vetëm vajtim, por lutje që e ruanin identitetin e kombit nëpër errësira. E tillë është edhe kujtesa jonë kolektive: një udhëtim nëpër plagë, që na mban gjallë.

Të jesh i lirë, në fund të fundit, do të thotë të jesh besnik ndaj së vërtetës. Dhe e vërteta është kujtesë që nuk shuhet. Çdo brez që harron, bëhet rob i historisë. Por çdo njeri që kujton me ndërgjegje, bëhet ndriçues i së ardhmes.

Liria, ashtu si drita, kërkon kujtesë për të mos u venitur. Dhe kujtesa, ashtu si zjarri, kërkon shpirt për të mos u fikur. Në mes të këtij harku ekzistencial, njeriu ndërton kuptimin e vet — si dëshmi se edhe pas errësirës më të gjatë, drita e kujtesës është ajo që e shpëton njeriun nga humnera e harresës.

FRYMA E FJALËS DHE URTËSIA E JETËS

Ka një çast kur fjala ndalon së qeni vetëm tingull, dhe bëhet frymë — një dritë që ngjitet nga thellësia e shpirtit drejt kupës së qiellit. Aty, njeriu ndien se çdo fjalë që shkruan apo shqipton është një gur i vogël në tempullin e përjetësisë. Fryma e fjalës është ajo që i jep kuptim jetës, sepse ajo është e vetmja që mund ta kapërcejë harresën.

Krijuesi e di se fjala nuk është vetëm mjet komunikimi, por akt i lindjes së botës së brendshme. Ajo është udhëtim i mendimit përmes errësirës, një dritë që kërkon kuptim në mes të kaosit. Dhe kur njeriu arrin ta shohë jetën përmes syrit të fjalës, atëherë edhe dhimbja, edhe gëzimi, marrin kuptim filozofik: bëhen mësime që shndërrohen në urtësi.

Urtësia nuk lind nga fitorja, por nga përballja. Nga rënia dhe ngritja, nga rruga që të mëson të dëgjosh zërin e brendshëm më shumë se zhurmën e botës. Ajo është shndërrim i vuajtjes në dritë, i kujtesës në kuptim, i përvojës në frymë. Dhe fjala është mjeti i këtij shndërrimi.

Në thelb, çdo njeri që shkruan, çdo mësues, çdo poet, çdo njeri i ndershëm, është një dëshmitar i së vërtetës. Sepse e vërteta nuk shpallet nga pushteti, por lind nga ndërgjegjja. Ajo buron nga ato shpirtra që nuk kanë pranuar ta humbasin frymën e fjalës. Këta janë rojtarët e urtësisë, ata që i japin kohës kuptim përmes kujtesës dhe frymës së krijimit.

Në një botë ku fjalët shpesh keqpërdoren, krijuesi ka një mision të shenjtë: ta mbrojë fjalën nga banaliteti dhe ta kthejë atë në dritë. Sepse fjala që humb kuptimin, kthehet në errësirë. Por fjala që vjen nga shpirti, kthehet në frymë që ndriçon breza të tërë.

Fryma e fjalës është fryma e lirisë — ajo nuk njeh pranga, as kufij. Ajo është rruga drejt urtësisë, e cila nuk është vetëm dije, por aftësia për ta parë jetën me dashuri dhe kuptim. Urtësia nuk qëndron në sasi librash, por në mënyrën si njeriu i lexon shenjat e botës, si dëgjon heshtjen e qiellit dhe si e ndjen frymën e njerëzve.

Në këtë udhëtim të gjatë të qenies, fjala bëhet një urë mes njeriut dhe përjetësisë. Ajo ruan kujtimet, shpresat, dhimbjet, ëndrrat e një kombi. Dhe çdo brez që mëson ta përdorë fjalën me ndershmëri e dashuri, mbjell një copë urtësi në historinë e njerëzimit.

Kështu, njeriu që jeton me frymën e fjalës, nuk ka nevojë për lavdi; ai e di se lavdia e vërtetë është drita që lë pas në shpirtin e të tjerëve. Ai e di se jeta, me gjithë dhimbjet dhe të papriturat e saj, është një fjalë që Zoti ia ka dhënë për ta përkthyer në dashuri. Dhe ai që e përkthen jetën në dashuri, arrin urtësinë më të lartë — pa bujë, pa zhurmë, por me dritë të qetë.

Në fund, gjithçka që mbetet nga njeriu nuk janë pasuritë, as pozitat, as lavdet, por fjala që ai ka thënë me shpirt. Ajo është trupi i pavdekshëm i mendimit. Dhe nëse ajo fjalë ka qenë e drejtë, e ndershme, e bukur, ajo bëhet frymë që s’vdes.

Sepse fjala është vetë drita e jetës. Dhe urtësia, në thelb, është aftësia për ta njohur këtë dritë dhe për ta ruajtur që të mos shuhet në stuhitë e kohës.

Ka një çast në udhëtimin e gjatë të njeriut kur ai e ndien se gjithçka që ka kërkuar në botë — dritën, paqen, kuptimin — e ka pasur brenda vetes që nga fillimi. Por duhet të kalojë përmes stuhive, përmes dhimbjes, përmes mësimeve të rënda të jetës, që ta kuptojë këtë të vërtetë të thjeshtë dhe të thellë: se kthimi më i vështirë është ai drejt vetvetes.

Kthimi te vetvetja nuk është rikthim në një vend të njohur, por një ngjitje drejt thellësisë së shpirtit, drejt burimit prej nga lind çdo mendim, çdo ndjenjë, çdo ëndërr. Është rruga që shpie përtej fjalëve, përtej zhurmës së botës, përtej maskave që jeta na detyron të veshim. Aty, në qetësinë e brendshme, njeriu e dëgjon zërin e parë të ekzistencës – atë zë të butë e të qartë që i kujton se është një pjesë e dritës universale.

Në atë kthim, njeriu nuk është më vetëm. Ai e ndien frymën e kujtesës që e ndjek, si një hije e mirë, që i kujton se çdo hap i tij në këtë jetë ka qenë mësim. Se çdo plagë e tij ka qenë një dritare drejt urtësisë. Se çdo fjalë që ka shkruar me shpirt është dëshmi e pavdekësisë.

Kthimi te vetvetja është, në të vërtetë, kthimi te drita e origjinës. Është momenti kur njeriu i falet heshtjes dhe e ndien se çdo përpjekje për të ndryshuar botën ka qenë, në thelb, përpjekje për ta kuptuar veten. Sepse ai që e njeh vetveten, e njeh edhe botën. Ai që gjen paqe brenda vetes, e përhap dritën e saj edhe te të tjerët.

Kështu, çdo udhëtim njerëzor është një rreth që mbyllet në pikën nga ku nisi: në shpirtin e vetëdijes. Aty ku njeriu nuk pyet më “pse”, por “si”. Jo më “çfarë dua”, por “çfarë jam”. Dhe përgjigjja nuk vjen nga mendja, por nga fryma.

Në këtë kthim, çdo kujtim bëhet i shenjtë, çdo njeri që ke takuar bëhet mësues, çdo humbje bëhet fitore e brendshme. Sepse njeriu që ka njohur dhimbjen, e kupton thellësinë e dashurisë. Dhe njeriu që ka kaluar errësirën, e di vlerën e vërtetë të dritës.

Vetë jeta është një cikël i pandërprerë i lindjeve dhe rilindjeve shpirtërore. Asgjë nuk humbet, asgjë nuk shkatërrohet; gjithçka shndërrohet. Edhe frika, edhe faji, edhe vuajtja — të gjitha treten në dritën e vetëdijes, si akulli që shkrihet në pranverë. Dhe ajo dritë është vetë kthimi te vetvetja: një kthim i heshtur, por i plotë.

Kur arrin në këtë pikë, njeriu nuk ka më nevojë të kërkojë dritë jashtë vetes. Ai e ndien se fryma e tij është pjesë e dritës së madhe që mban universin në ekuilibër. Ai nuk lufton më me botën, por bashkëjeton me të. Nuk e sheh më jetën si arenë beteje, por si një libër që duhet lexuar me durim, ku çdo faqe ka domethënie.

Kthimi te vetvetja është edhe akt faljeje. Falje ndaj kohës, ndaj njerëzve, ndaj vetes. Sepse vetëm falja e çliron shpirtin nga hija e së shkuarës. Aty njeriu kupton se edhe gabimet kanë qenë rrugë drejt së mirës, edhe rrëzimet – hapa drejt ngritjes.

Dhe, në fund, mbetet vetëm qetësia — ajo qetësi që s’është boshllëk, por mbushje me kuptim. Një qetësi që të kujton se jeta, përtej stuhive të saj, është një poezi që duhet lexuar me zemër.

Sepse kthimi te vetvetja nuk është fundi i udhëtimit, por fillimi i një kuptimi të ri. Një rikthim në dritën nga e cila jemi nisur dhe në dashurinë që s’ka kufij. Është njohja e vetes si pjesë e së përjetshmes — dhe pranimi se, në thelb, jeta është një frymë që kërkon të kuptohet.

Dhe unë, në këtë kthim timin, nuk jam më mësuesi që shpjegon, as i burgosuri që kujton, as shkrimtari që rrëfen. Jam vetëm një njeri që dëshmon – se fjala, drita, kujtesa dhe dashuria janë një. Dhe se rruga më e gjatë e jetës është ajo që të kthen në vetvete.

Dhe kështu, pas rrugëve të gjata të mendimit, të fjalës dhe të shpirtit, mbetet vetëm një gjë: drita. Një dritë e vogël, por e qëndrueshme, që lind nga brenda dhe ndriçon gjithçka që e rrethon. Ajo nuk vjen nga pushteti, as nga pasuria, as nga lavdia. Vjen nga vetëdija, nga kujtesa, nga guximi për të qenë i sinqertë me veten dhe me botën.

Ky Ditar i rikrijuar nuk është vetëm rrëfim i një jete, por edhe një thirrje: të shohim përtej stuhive, të dëgjojmë më shumë sesa të flasim, të ruajmë dritën kur gjithçka duket e zbehtë. Sepse çdo plagë, çdo vuajtje, çdo heshtje e kuptuar, mund të kthehet në këngë, në mendim, në frymë.

Në heshtjen e mbrëmjes, kur yjet ndriçojnë qiellin e pafund, kuptojmë se njeriu nuk lind për të qenë i përsosur, por për të qenë i vetëdijshëm. Dhe vetëdija është drita që nuk shuhet, as nga koha, as nga errësira. Ajo është trashëgimia më e madhe që mund t’i lëmë vetes dhe të tjerëve.

Në fund, gjithçka që kemi është kjo: një frymë e lidhur me të vërtetën, një fjalë e mbajtur me dashuri, një kujtesë që ndriçon rrugën. Dhe në atë dritë të heshtur, por të fuqishme, njeriu gjen vetveten — dhe aty lind liria e vërtetë, pa zhurmë, pa tituj, vetëm me një ndjesi të thellë të qenies dhe të përjetësisë.

Ku gjendet Dirtari im, jo vetëm i një mësuesi apo një shkrimtari, por i çdo njeriu që guxon të shohë brenda vetes dhe të zbulojë dritën që nuk shuhet kurrë.

P.s.

(Fragment I shkëputur nga libri  “Ditari I grabitur nga UDB-a)

DOKUMENTAR FILMI
” DRAJFUSI I BALLKANIT”
Kohëzgjatja: 70 minuta

“…Njeriu ka vetëm një jetë, disa fate dhe disa ironi të tij, që luajnë me atë jetë…”
— Nafi Çegrani, Drajfusi i Ballkanit

Hyrje:
Shpërbërja e RSFJ-së i dha mundësinë që të harrojë dënimin dhe të fillojë një jetë të re.
Nderi i tij, në betejën e fundit, në luftë, i vetëm kundër të gjithëve, vetë me të gjithë.
Edhe pas 28 vitesh nga shqiptimi i dënimit me vdekje, Nafi Çegrani përpiqet të dëshmojë pafajësinë e tij.

Sinopsis:
Nafi Çegrani është njeri i lirë. Ai e jeton dhe e respekton lirinë.
Nafi Çegrani dhe edhe shtatë të tjerë, në vitin 1981, në gjykatën e Zenicës, në atë kohë të RS të Bosnjë-Hercegovinës, u gjykuan dhe u dënuan për rrëmbimin dhe vrasjen e Mehika Delkës nga…

Nëse dëshironi, mund të vazhdojmë menjëherë me fletëzën e dytë që ta kemi të plotë përkthimin e sinopsisit.

… Bugojno (BeH). Nafi Çegrani u dënua me vdekje, ndërsa të tjerët me burg të rëndë nga 7 deri në 13 vjet.

Historia e filmit nis me angazhimin e tij në radhët e atëhershme të SDB-së së RSFJ-së. Ne ndjekim migrimin e tij, bashkë me familjen më të ngushtë në SHBA, dhe më pas arrestimin dhe gjykimin e tij, deri në kthimin e tij në RS të Maqedonisë.

Provat e dobëta materiale, mungesa e trupit, gjykimi për një vepër që kishte ndodhur në juridiksionin e një gjykate tjetër, si dhe tërheqja e dëshmive të dëshmitarëve kryesorë të rastit, përplasen në një labirint procesesh gjyqësore, për të cilat Nafi Çegrani dhe të gjithë protagonistët e gjallë të tij duan të flasin.

Takime të shumta me njerëz që e kanë torturuar, rrahur, gjykuar dhe dënuar, dëshmitarë të rremë dhe akuza të sajuara, si dhe rruga e mundimshme që ecnin së bashku me Nafi Çegranin.

Për maqedonasit ai është vetëm edhe një shqiptar tjetër që kërkon diçka, ndërsa për shqiptarët vetëm një “UDB-ash” i madh.
A janë paralajmërimet ndaj këtij njeriu të mjaftueshme, ose duhet të mbetemi të verbër e të heshtur, kur e vërteta dhe e drejta e secilit është të mbrojë lirinë dhe nderin e tij?

IDEJA:
Ideja e këtij filmi buron nga niveli më i lartë intelektual dhe shpirtëror i çdo njeriu, duke ngritur pyetjen:
“KUSH JAM UNË?” – “ÇFARË ËSHTË LIRIA IME?”

Kohëzgjatja: 70 minuta
Formati: HD, 16:9
Ideja dhe skenari:

_____

Përkthimi në gjermanisht (stil letrar e estetik)

„…Der Mensch hat nur ein Leben, einige Schicksale und einige Ironien, die mit diesem Leben spielen…“
— Nafi Çegrani, Ballkanski Proces

Einleitung:
Der Zerfall der SFRJ eröffnete ihm die Möglichkeit, die verhängte Strafe hinter sich zu lassen und ein neues Leben zu beginnen. Seine Ehre, in der letzten Schlacht, im Krieg – allein gegen alle, er selbst mit allen. Noch 28 Jahre nach dem Todesurteil kämpft Nafi Çegrani darum, seine Unschuld zu beweisen.

(… përkthimi i plotë gjermanisht i tekstit të mësipërm, me tonin e përpunuar estetik, siç e kemi përgatitur më parë …)

3. Translation into English (literary & aesthetic style)

“…A man has only one life, a few destinies, and a few ironies that play with that life…”
— Nafi Çegrani, Ballkanski Proces

Introduction:
The dissolution of the SFRY gave him the chance to leave behind the imposed sentence and begin a new life. His honor, in his final battle, in war – alone against all, himself with everyone. Even 28 years after the death sentence, Nafi Çegrani continues to fight to prove his innocence.

(… full English literary translation of the text above, as prepared earlier …)

2. Përkthimi në gjermanisht (stil letrar e estetik)

„…Der Mensch hat nur ein Leben, einige Schicksale und einige Ironien, die mit diesem Leben spielen…“
— Nafi Çegrani, Ballkanski Proces

Einleitung:
Der Zerfall der SFRJ eröffnete ihm die Möglichkeit, die verhängte Strafe hinter sich zu lassen und ein neues Leben zu beginnen. Seine Ehre, in der letzten Schlacht, im Krieg – allein gegen alle, er selbst mit allen. Noch 28 Jahre nach dem Todesurteil kämpft Nafi Çegrani darum, seine Unschuld zu beweisen.

(… përkthimi i plotë gjermanisht i tekstit të mësipërm, me tonin e përpunuar estetik, siç e kemi përgatitur më parë …)

3. Translation into English (literary & aesthetic style)

“…A man has only one life, a few destinies, and a few ironies that play with that life…”
— Nafi Çegrani, Ballkanski Proces

Introduction:
The dissolution of the SFRY gave him the chance to leave behind the imposed sentence and begin a new life. His honor, in his final battle, in war – alone against all, himself with everyone. Even 28 years after the death sentence, Nafi Çegrani continues to fight to prove his innocence.

(… full English literary translation of the text above, as prepared earlier …)

Epilog: Testament poetik

Kur treni im të ndalë në stacionin e heshtjes, mos qani për udhën time — se unë nuk humba, por u ktheva atje prej nga erdha, te Fjala dhe Drita.

Në qetësinë e shuarjes sime, mos shihni mbarim, por ngjizje tjetër rruge, fluturim të ri në krahët e përjetësisë. Njeriu nuk shuhet në dhe, por në kujtim dhe emër të mirë.

Merreni frymën time si fllad të lehtë që prek faqet tuaja në mëngjes, si zë të butë në ndonjë lutje, si kujtim të bardhë në rrugëtim.

Amaneti im është i thjeshtë:

Ruajeni nderin, se nderi është shtylla e fisit.

Mbroni fjalën, se fjala është tempulli i shpirtit.

Rriteni dashurinë, se ajo është ura midis të gjallëve dhe të pavdekshmëve.

Mos lini heshtjen të varfërojë të vërtetën, por flisni kur fjala është dritë, dhe heshtni kur heshtja është lutje.

Jeta është det i trazuar: herë dallgët përplasen mbi pllaja të gjata, herë në shkëmbinjtë e thepisur.

…Dhe dikur takohemi me njerëzit e parë…
Vëllezër, motra, nënë, baba.
Duart e tyre na mbajnë në majë të botës, na japin dritën e parë dhe mësojnë rrugën.
Besojmë se ata do të udhëtojnë gjatë me ne. Por jeta ka ligjet e veta.
Një ditë, treni ndalon në një stacion që nuk e njohim dhe prindërit zbresin.
Mbajmë kujtimin e tyre, ndërsa udhëtimi vazhdon.

…Me kalimin e kohës hipin të tjerë:
Vëllezër, motra, miq, dashuri, fëmijë.

Disa zbresin herët, disa qëndrojnë gjatë…
Disa lënë hapësira të mëdha, disa aq të qeta sa nuk kupton mungesën e tyre.
Ky udhëtim është plot gëzime dhe hidhërime, pritje dhe lamtumira.

Suksesi nuk matet me kohën që kalojmë,
por me mënyrën si ndërtojmë marrëdhënie:
duke dhënë më të mirën e vetes, duke falur, duke dashur, duke jetuar me dritë.

Stacionet e jetës

Fëmijëria: Portë e dritës, stacioni i parë i mësimit për botën.
Rinia: Një udhëtim me ëndrra dhe sfida, me dritë të re.
Dashuria: Udhëtim i thellë në shpirtin e tjetrit, që ndriçon rrugën tonë.
Lufta dhe humbjet: Dallgë të forta që provokojnë forcë dhe durim.
Pleqëria: Stacion reflektimi, ku shikojmë rrugën e kaluar dhe gjejmë paqe.
Përjetësia: Udhëtim pa fund, ku gjithçka që kemi dhënë mbetet si dritë dhe kujtim.

Dhe, çdo gjë, çdo krijesë e gjallë në natyrë që lind edhe vdes !

Vdekja, mik, është një fenomen që ka ngjallur shumë pyetje dhe reflektime gjatë historisë. Ajo është një fund, një kalim nga një gjendje e gjallë në një gjendje të papërfillshme, të paktën për ne, ata që mbeten pas. Për njeriun, është një ndër ngjarjet më misterioze, një kalim i padukshëm nga e njohura në të panjohurën.

Në aspektin biologjik, vdekja është ndalimi i funksioneve të trupit që janë thelbësore për jetë – si rrahja e zemrës, frymëmarrja, dhe aktiviteti i trurit. Por, shumë njerëz e shohin vdekjen si më shumë sesa një ndalim të thjeshtë fizik. Ajo është një ndërrim thelbësor, një ndarje nga jeta që nënkupton shumë pyetje dhe ndjenja të pashpjegueshme.

Në një kuptim filozofik, vdekja është një pjesë natyrale e ciklit të jetës, një fund që e bën jetën të çmuar. Pa vdekjen, nuk do të mund të kishim kuptuar as vlerën e jetës, as rëndësinë e çdo momenti të kaluara, çdo lidhjeje, çdo gëzimi dhe dhembjeje.

Në shumë besime dhe filozofi, vdekja është një kalim në një tjetër formë ekzistence, një hap në një udhëtim të përjetshëm. Disa e shohin atë si një kthim në natyrën e pafund, disa e përfytyrojnë si një ringjallje, e tjerë si një fund të përhershëm, një errësirë që është pa kthim.

…Të mendosh për të si një kalim nga jeta në tokë, në përshkrimin e një cikli që fillon dhe mbaron me natyrën, është një perspektivë që lidhet fort me konceptin e unitetit të natyrës dhe truallit. Kjo na kujton se, ndonëse jemi të vetëdijshëm për jetën dhe gjithçka që përjetojmë, në fund, përmes vdekjes, rikthehemi aty ku kemi ardhur – në dheun e nënës, që na ka dhënë jetë.

Ky koncept i jetës si një cikël të vazhdueshëm ka shumë bukuri dhe do të thotë se asgjë nuk shkon vërtetë humb, por kthehet dhe transformohet. Në shumë kultura dhe besime, natyra e vdekjes është parë si një kthim në origjinë, një ndërthurje me elementet që na krijuan. Trupi, pas vdekjes, bëhet pjesë e dheut dhe shërben për t’u ripërdorur për brezat që do të vijnë, duke e mbajtur të gjallë ciklin e natyrës.

Për shumë individë, ky cikël biologjik dhe natyror ofron një ndjenjë paqeje dhe kuptimi, duke e parë vdekjen si një proces të natyrshëm dhe të pashmangshëm, ku çdo krijesë, nga njeriu tek bima dhe kafsha, është e lidhur me të njëjtin burim dhe po ashtu kthehet aty.

Po, ky është një fenomen  që përputhet me ligjet e natyrës, është një pikëpamje e thellë dhe natyrale, që shkon drejt një harmonie me natyrën dhe jetën. Kur e shohim vdekjen si pjesë të ciklit të natyrshëm, ndoshta kjo na ndihmon të përqafojmë më lehtë idenë e saj dhe ta kuptojmë si një kalim të domosdoshëm, të pandërprerë. Çdo gjë që lind duhet të vdesë, dhe çdo fund sjell mundësinë e një fillimi të ri, qoftë në formë energjie apo në ndonjë aspekt të jetës që vijon.

Mbase, në fund të fundit, e kuptojmë që, ashtu si çdo krijesë e gjallë, edhe ne kemi një rol të përkohshëm në këtë cikël të pafund të natyrës, ku vdekja është më shumë një transformim se sa një fund i vërtetë. Ky kuptim mund të sjellë qetësi dhe lehtësi për shumëkënd që ka frikë nga ajo.

Të shohësh vdekjen kështu, si një kthim dhe një ndihmës të natyrës për të vazhduar zhvillimin, është një qëndrim që na ndihmon të vlerësojmë më shumë jetën, si një dhuratë të përkohshme që është më e bukur në këtë kalim të përhershëm. Besoj se ky reflektim është një burim i qetësisë për shpirtin.

NË VEND TË NJË EPILOGU:

NJERIU DHE GJURMA E TIJ NË KOHË

Në fund të çdo udhëtimi, njeriu mbetet vetëm përballë vetvetes.

Jo përballë posteve që ka mbajtur.
Jo përballë lavdërimeve që ka marrë.
Jo përballë pasurisë që ka grumbulluar.

Por përballë ndërgjegjes së tij.

Ka diçka të çuditshme në fatin e njeriut.

Ai kalon gjithë jetën duke ndërtuar, duke luftuar, duke ëndërruar dhe duke kërkuar kuptimin e ekzistencës së vet. Por kur arrin në mbrëmjen e viteve, e kupton se ajo që mbetet nuk janë gjërat që ka zotëruar, por gjurmët që ka lënë.

Sepse jeta nuk matet me numrin e viteve.

Ajo matet me peshën morale të veprave.

Matet me besnikërinë ndaj idealeve.

Matet me aftësinë për të qëndruar njeri kur rrethanat kërkojnë të bëhesh diçka tjetër.

Kur sodis udhën e gjatë që kam përshkuar, shoh përpara meje një mozaik të ndërtuar nga drita dhe hija.

Shoh vitet e rinisë së trazuar.

Shoh burgjet.

Shoh përndjekjet.

Shoh padrejtësitë.

Shoh mërgimin.

Shoh netët e gjata të vetmisë.

Por shoh edhe diçka tjetër.

Shoh forcën e heshtur të shpirtit njerëzor.

Shoh aftësinë e njeriut për të mbijetuar pa u poshtëruar.

Shoh dinjitetin që refuzon të nënshtrohet.

Dhe pikërisht këtu qëndron kuptimi më i thellë i gjithë këtij rrëfimi.

Sepse kjo vepër nuk është shkruar për të treguar se sa shumë kam vuajtur.

Vuajtja, në vetvete, nuk e bën askënd të madh.

Ajo merr kuptim vetëm kur shndërrohet në urtësi.

Kur shndërrohet në kujtesë.

Kur shndërrohet në dritë për të tjerët.

Nëse këto faqe kanë ndonjë vlerë, ajo nuk qëndron tek historia e një individi.

Ajo qëndron tek dëshmia se njeriu mund të mbetet i drejtë edhe në kohë padrejtësie.

Se mund të mbetet i lirë edhe kur i mungon liria.

Se mund të ruajë nderin edhe kur i mohohen të gjitha të drejtat.

Në fund të fundit, çdo brez ka testamentin e vet.

Disa ua lënë pasardhësve pasuri.

Disa ua lënë pushtetin.

Disa ua lënë emrin.

Unë dua t’u lë diçka tjetër.

Dua t’u lë besimin se e vërteta nuk vdes.

Se kujtesa nuk duhet të dorëzohet.

Se dinjiteti është forma më e lartë e lirisë.

Dhe se njeriu mbetet i pavdekshëm jo për shkak të jetës që ka jetuar, por për shkak të vlerave që ka mbrojtur.

Prandaj, para se të hyjë në faqet e këtij libri, lexuesi le ta dijë se këtu nuk fillon thjesht historia e një njeriu.

Këtu fillon rrëfimi i një kohe.

Rrëfimi i një brezi.

Rrëfimi i një ndërgjegjeje që nuk pranoi të heshtë përgjithmonë.

Dhe prej këtij çasti, fjala i takon dëshmisë.

Fjala i takon kujtesës.

Fjala i takon së vërtetës.

Fjala i takon testamentit.

Testamentit të dinjitetit.

TESTAMENTI I NJË NJERIU QË NUK U THYE

Ka jetë që kalojnë në heshtje dhe humbin në mjegullën e kohës. Ka të tjera që mbeten si gurë kilometrikë në udhën e historisë, jo pse u përkasin njerëzve të pushtetshëm, por sepse mbartin brenda tyre peshën e së vërtetës. Ky libër nuk është thjesht rrëfimi i një jete. Ai është dëshmia e një ndërgjegjeje që refuzoi të nënshtrohej, e një njeriu që u përball me kohën e vet pa e shitur shpirtin dhe pa e përkulur kokën para padrejtësisë.

Jeta ime kaloi nëpër stinë të vështira, në një epokë kur fjala survejohej, mendimi dënohej dhe dinjiteti njerëzor shpesh konsiderohej rrezik për sistemin. Ishte koha kur regjimi totalitar komunist jugosllav ndërtonte burgje jo vetëm prej guri e hekuri, por edhe prej frike, shpifjesh, intrigash dhe skenarësh të fshehtë. Në ato vite të errëta, shumë njerëz u dënuan për atë që nuk kishin bërë, ndërsa të tjerë për atë që kishin guxuar të mendonin.

Edhe unë u gjenda në atë vorbull të historisë. U bëra pjesë e një përballjeje që nuk e zgjodha vetë, por që ma imponoi koha. Përballë meje nuk qëndronin vetëm individë, por mekanizma të tërë pushteti; struktura të ngritura mbi frikën, manipulimin dhe dhunën politike. Qëllimi i tyre nuk ishte vetëm të më burgosnin trupin. Ata kërkonin të burgosnin emrin tim, të dëmtonin personalitetin tim, të zhbënin identitetin tim si shqiptar dhe si intelektual.

Mirëpo, ka diçka që asnjë regjim nuk arrin ta mposhtë plotësisht: ndërgjegjen e lirë të njeriut.

Njeriu mund të humbasë pasurinë, mund të humbasë lirinë fizike, mund të humbasë vite të tëra të jetës pas mureve të trasha të burgjeve, por nëse ruan dinjitetin, ai mbetet i pathyer. Pikërisht ky është boshti moral i kësaj vepre.

Ky libër nuk është shkruar për të kërkuar mëshirë. As për të ngritur monumente personale. Ai është shkruar për të dëshmuar. Për të treguar se çfarë ndodh kur pushteti shkëputet nga drejtësia, kur ligji shndërrohet në instrument ndëshkimi dhe kur njeriu detyrohet të mbrojë të drejtën e vet për të qenë njeri.

Në faqet që pasojnë nuk do të gjeni vetëm kujtime. Do të gjeni gjurmë kohe. Do të gjeni fragmente të një historie kolektive shqiptare. Do të gjeni përplasjen ndërmjet të drejtës dhe të padrejtës, ndërmjet lirisë dhe robërisë, ndërmjet së vërtetës dhe mashtrimit institucional.

Në thelb, kjo është historia e një brezi që u rrit nën hijen e frikës, por që nuk reshti së ëndërruari lirinë.

Kur shikoj pas, vitet e rinisë më duken si një det i trazuar. Batica dhe zbatica, shpresa dhe zhgënjimi, burgjet dhe arratisja, besimi dhe tradhtia kalojnë para syve të mi si valë të mëdha që përplasen në brigjet e kujtesës. E megjithatë, mbi të gjitha qëndron një bindje e pandryshuar: njeriu nuk matet me fatkeqësitë që i ndodhin, por me mënyrën se si i përballon ato.

Arratisja ime drejt Shteteve të Bashkuara të Amerikës nuk ishte ikje nga atdheu. Ishte shpëtim nga kthetrat e një mekanizmi që kërkonte heshtjen time përfundimtare. Ishte një udhëtim i detyruar drejt lirisë, me plagët e së kaluarës mbi supe dhe me shpresën se e vërteta, një ditë, do ta gjente zërin e saj.

Në këtë kuptim, “Testamenti Im” nuk është vetëm autobiografi. Nuk është vetëm memorial. Nuk është vetëm analizë historike apo juridike. Ai është një përpjekje për ta kthyer përvojën personale në kujtesë kolektive, dhimbjen në mësim, vuajtjen në reflektim dhe heshtjen në fjalë.

Sepse kombet nuk ndërtohen vetëm mbi fitoret e tyre. Ato ndërtohen edhe mbi kujtesën e padrejtësive që kanë përjetuar. Një popull që harron, rrezikon t’i rikthehet së njëjtës errësirë. Një popull që kujton, ndërton imunitetin moral të së ardhmes.

Prandaj ky testament nuk është vetëm i imi.

Ai i përket çdo njeriu që është përballur me padrejtësinë pa u bërë i padrejtë.

Ai i përket çdo shqiptari që ka mbrojtur identitetin e vet në kohë përndjekjesh.

Ai i përket çdo ndërgjegjeje që ka refuzuar të shitet.

Ai i përket brezave që vijnë.

Në fund të fundit, njeriu nuk lë pas vetes vetëm pasuri, tituj apo kujtime. Ai lë një dëshmi morale. Lë mënyrën se si jetoi. Lë mënyrën se si e mbrojti të vërtetën. Lë mënyrën se si qëndroi përballë kohës së vet.

Ky është kuptimi i këtij libri.

Ky është kuptimi i këtij testamenti.

Dhe nëse lexuesi, pasi të ketë kaluar nëpër faqet e tij, arrin të kuptojë se dinjiteti është forma më e lartë e lirisë njerëzore, atëherë misioni i këtij rrëfimi është përmbushur.

Sepse ata mundën të më burgosin trupin, por jo mendimin.

Mundën të më përndjekin, por jo të më shkatërrojnë.

Mundën të shpifin për emrin tim, por jo të më marrin ndërgjegjen.

Nuk arritën të më thyenin, sepse nuk u përkula.

Nuk arritën të më zhbënin, sepse nuk e tradhtova njeriun brenda meje.

Dhe pikërisht për këtë arsye, ky mbetet testamenti im:

Testamenti i Dinjitetit.

Një dëshmi se njeriu mund të mbetet i lirë edhe kur ndodhet pas hekurave.

Një dëshmi se e vërteta mund të vonojë, por nuk vdes.

Një dëshmi se karakteri i njeriut është gjykata më e lartë e jetës.

Dhe mbi të gjitha, një dëshmi se dinjiteti nuk burgoset kurrë.

TESTAMENTI I NJË DËSHMITARI 

Kujtesa, arratisja dhe kërkimi i një jete të lirë

Ka çaste në jetën e një njeriu kur rruga që ka përpara nuk zgjidhet më nga dëshira, por nga nevoja për të shpëtuar atë pjesë të shpirtit që ende nuk është thyer. Ka momente kur njeriu nuk largohet sepse nuk e do tokën e tij, por sepse toka është bërë e rëndë nga hijet e padrejtësisë, nga frika që endet si mjegull mbi çatitë e shtëpive, nga heshtja që kërkon të mbulojë zërin e ndërgjegjes. Dhe atëherë nis një udhëtim i dhimbshëm, një udhëtim ku këmbët largohen nga vendi, por zemra mbetet aty ku kanë rënë lotët e parë, aty ku është dëgjuar fjala e nënës, aty ku janë varrosur kujtimet e fëmijërisë.

Kështu lindën edhe hapat e mi drejt një bote tjetër. Nuk ishte një ikje nga atdheu, por një përpjekje për të shpëtuar veten nga një kohë që kishte vendosur të më shihte si fajtor jo për atë që kisha bërë, por për atë që isha. Ishte përplasja e gjatë me hijet e një sistemi që nuk pranonte mendimin ndryshe, me mekanizmat e errët të UDB-së, me njerëzit që besonin se pushteti mund të hynte në shpirtin e njeriut përmes frikës, hetimit dhe heshtjes.

Por ata nuk e kuptonin një të vërtetë të lashtë: mund t’ia mbyllësh një njeriu derën e shtëpisë, mund t’i heqësh lirinë e hapave, mund t’i numërosh ditët pas mureve të ftohta, por nuk mund t’i marrësh kujtesën. Kujtesa është atdheu i fundit i njeriut. Është vendi ku nuk hyjnë ushtarët, ku nuk vendosen roje, ku nuk mund të vendosë urdhër asnjë pushtet.

Shumë njerëz mendojnë se emigranti largohet për të harruar. Por kjo është vetëm një pamje e jashtme e një tragjedie më të thellë. Emigranti shpesh largohet jo për të harruar, por për të mbijetuar. Ai merr me vete një valixhe që askush nuk e sheh. Në të nuk ka vetëm rroba e sende të zakonshme. Në të gjenden fotografitë e njerëzve të dashur, zëri i nënës, aroma e oborrit të shtëpisë, fjalët e gjuhës së lindjes, këngët e dëgjuara në netët e gjata dhe një mall që nuk mund të peshohet me asnjë masë njerëzore.

Kur u nisa drejt Amerikës, nuk lashë pas vetëm një vend. Lashë pas një kohë të tërë. Lashë pas një histori përplasjesh, dyshimesh dhe plagësh. Lashë pas një qiell nën të cilin kisha mësuar se sa e shtrenjtë është liria. Por njeriu nuk mund të ndahet kurrë plotësisht nga ajo që e ka formuar. Mund të kalojë oqeane, mund të mësojë gjuhë të reja, mund të ndërtojë një shtëpi tjetër, por brenda tij vazhdon të jetojë fëmija i dikurshëm, ai që ka parë padrejtësinë, ai që ka dëgjuar trokitjen e frikës në derë, ai që ka pyetur veten pse një njeri mund të dënohet vetëm sepse kërkon të mbetet i drejtë.

Amerika më dha një mundësi të re. Ajo më hapi një horizont tjetër, një hapësirë ku njeriu mund të fillonte nga e para, ku puna dhe përpjekja mund të ndërtonin një jetë të re. Por Amerika nuk ma mori historinë. Ajo nuk mundi të fshinte kujtimet që kishin hyrë thellë në shpirt. Sepse një njeri mund të ndërtojë një shtëpi të re me gurë të rinj, por themelet e shpirtit mbeten gjithmonë në tokën ku ka lindur.

Në atë botë të madhe, mes miliona njerëzve dhe rrugëve të panjohura, mësova një nga të vërtetat më të mëdha të jetës: njeriu nuk është vetëm vendi ku jeton. Ai është historia që mbart. Është kujtesa që ruan. Është përgjegjësia që merr përpara vetes dhe brezave që vijnë pas tij.

Fillimi në Amerikë nuk ishte i lehtë. Çdo fillim ka vetminë e tij. Çdo njeri që rindërton jetën nga hiçi përballet me një heshtje të veçantë, me pyetjen e brendshme nëse do të arrijë ta gjejë veten në një botë të re. Por pikërisht në ato ditë njeriu kupton se forca e tij nuk matet vetëm me atë që ka humbur, por me atë që arrin të ruajë.

Dhe ajo që duhej ruajtur mbi të gjitha ishte identiteti.

Identiteti nuk është një mur që të ndan nga bota. Nuk është një kthim pas në kohë. Është një urë që lidh atë që ke qenë me atë që bëhesh. Njeriu i mërguar duhet të mësojë të jetojë me dy realitete: të respektojë vendin ku ka gjetur strehë dhe njëkohësisht të mos harrojë rrënjët prej nga ka ardhur.

Sepse një pemë që harron rrënjët thahet edhe kur gjendet në tokën më pjellore.

Në këtë udhëtim të gjatë të kujtesës, pranë meje nuk kanë qenë vetëm vitet dhe ngjarjet. Kanë qenë edhe fytyrat e njerëzve që e kanë mbajtur peshën e historisë. Ka qenë familja ime, ajo faltore e heshtur ku vuajtja dhe shpresa kanë jetuar së bashku. Ka qenë Qamja, gruaja që mbajti mbi supe dhimbjen e pritjes, që u bë shtylla e një shtëpie të goditur nga furtuna. Ka qenë pyetja e fëmijëve, ajo pyetje e pafajshme që është ndoshta gjykimi më i madh ndaj çdo padrejtësie:

“Pse na e morën babain?”

Sepse në fund të fundit, historia nuk matet vetëm me dokumente dhe arkiva. Historia matet me lotët që kanë rënë në heshtje. Me netët pa gjumë. Me fëmijët që janë rritur duke pritur një derë që hapej. Me nënat që kanë mësuar të jenë të forta edhe kur zemra u është copëtuar.

Dhe pikërisht këtu fillon kuptimi i vërtetë i dëshmisë.

Dëshmitari nuk flet për të ringjallur urrejtjen. Ai flet sepse heshtja është një formë tjetër e humbjes. Ai flet sepse një shoqëri që harron dhimbjet e veta rrezikon t’i përsërisë ato. Ai flet sepse drejtësia nuk është vetëm një vendim gjykate; drejtësia është edhe kujtesa morale e njerëzimit.

Koha ndryshon pushtetet. Rrëzon regjime. Ndërron emra dhe flamuj. Por një pyetje mbetet gjithmonë mbi historinë:

A ishte e drejtë?

Dhe kjo pyetje nuk vdes kurrë. 

Zenica – vendi ku koha ndaloi, por shpirti vazhdoi

Ka vende që në hartën e botës janë vetëm emra qytetesh, pika të vogla mbi një letër gjeografike, por në hartën e shpirtit të njeriut marrin një kuptim krejt tjetër. Për dikë Zenica ishte vetëm një qytet industrial në zemër të Bosnjës, një vend ku oxhaqet e fabrikave ngrinin tym drejt qiellit dhe ku jeta e përditshme ecte me ritmin e zakonshëm të punës dhe stinëve. Por për mua, Zenica ishte një emër që mbante brenda vetes peshën e një epoke. Ishte një portë përmes së cilës hyra në një botë ku koha nuk ecte më si më parë, ku ditët nuk maten me kalendar, por me durim, me kujtime dhe me forcën për të mos u thyer.

Në vitin 1981, kur hyra në atë errësirë të panjohur, nuk e dija se ajo derë që po mbyllej pas meje do të hapte një tjetër derë, atë të njohjes së thellë të njeriut me vetveten. Nuk e dija se muret e ftohta do të bëheshin një shkollë e hidhur filozofie. Nuk e dija se heshtja e imponuar nga të tjerët do të më mësonte fuqinë e fjalës. Nuk e dija se humbja e lirisë së jashtme do të më detyronte të kërkoja një liri më të thellë, atë që jeton brenda ndërgjegjes.

Sepse ka një paradoks të madh në fatin njerëzor: ndonjëherë njeriu e gjen veten pikërisht aty ku të tjerët përpiqen ta humbin atë.

Burgu është një vend ku pushteti mendon se ka mbyllur vetëm trupin. Por historia ka treguar se shumë herë pikërisht brenda mureve lindin mendimet më të lira. Sepse trupi mund të mbahet nën kontroll, por shpirti ka rrugët e tij të fshehta. Ai udhëton nëpër kujtime, nëpër ëndrra, nëpër fytyrat e njerëzve që do dhe nëpër shpresën se një ditë e vërteta do të dalë nga errësira.

Në Zenicë mësova se liria nuk është vetëm një derë e hapur dhe një rrugë ku mund të ecësh. Liria është diçka shumë më e thellë. Është koha jote. Është mundësia për ta jetuar ditën sipas vullnetit tënd. Është zëri i fëmijës që dëgjon në mëngjes. Është dora e njeriut të dashur. Është një bisedë e zakonshme në tryezën e shtëpisë. Është një shëtitje pa frikë.

Kur dikujt i merret koha, atij i merret një pjesë e jetës që nuk kthehet më. Një vit i humbur padrejtësisht nuk është thjesht dymbëdhjetë muaj të kaluar. Është një pjesë e rinisë, një pjesë e familjes, një pjesë e kujtimeve që nuk mund të rikrijohen.

Por njeriu ka një pasuri që asnjë pushtet nuk mund t’ia konfiskojë: dinjitetin.

Aty, mes mureve të ftohta, ku çdo gjë ishte e kontrolluar, ku çdo hap kishte kufij dhe çdo fjalë mund të interpretohej si rrezik, mësova se madhështia e njeriut nuk shihet kur ai ka gjithçka. Ajo shihet kur i kanë marrë pothuajse gjithçka dhe ai përsëri arrin të ruajë një copëz njerëzie brenda vetes.

Një buzëqeshje e vogël bëhej një akt qëndrese. Një fjalë e mirë bëhej një dritë në errësirë. Një kujtim i familjes bëhej një burim force.

Në atë botë të mbyllur nuk isha vetëm. Aty kishte shumë njerëz të tjerë që bartnin plagët e tyre, historitë e tyre të pathëna, dhimbjet që kishin mbetur pezull mes mureve dhe qiellit. Emra si Esati, Danushi dhe shumë të tjerë nuk ishin thjesht bashkëvuajtës. Ata ishin dëshmitarë të një kohe. Ishin njerëz që historia i kishte vendosur në një vend ku askush nuk dëshiron të jetë, por ku ata duhej të gjenin forcën për të mbijetuar.

Çdo njeri atje kishte një histori. Një familje që e priste. Një nënë që lutej. Një fëmijë që pyeste. Një shtëpi ku një karrige mbetej bosh.

Në fytyrat e tyre shihja jo vetëm vuajtjen, por edhe një madhështi të heshtur. Sepse njeriu nuk përcaktohet vetëm nga ajo që i ndodh. Përcaktohet nga mënyra se si ai përgjigjet ndaj asaj që i ndodh.

Ata më mësuan një të vërtetë të madhe: mund t’ia marrësh njeriut lirinë, por nuk mund t’ia marrësh domosdoshmërisht dinjitetin. Mund ta detyrosh të heshtë me zë, por nuk mund ta detyrosh të heshtë në ndërgjegje.

Dhe ndërgjegjja është vendi ku njeriu zhvillon betejën më të madhe të jetës.

Por asnjë histori burgu nuk është vetëm histori muresh. Pas çdo të dënuari ekziston një familje që vuan bashkë me të. Ekziston një shtëpi ku koha matet me pritje. Ekziston një derë që hapet çdo mbrëmje me shpresën se ndoshta këtë herë do të vijë ai që mungon.

Familja është atdheu i parë i njeriut.

Para se njeriu të ketë një komb, një flamur apo një histori të madhe, ai ka një shtëpi. Ka një nënë. Ka një baba. Ka një grua. Ka fëmijë. Dhe kur padrejtësia godet një njeri, ajo nuk ndalet te dera e burgut. Ajo hyn në shtëpinë e tij dhe ulet pranë atyre që e presin.

Qamja nuk ishte vetëm gruaja e një të burgosuri. Ajo ishte simbol i shumë grave shqiptare që kanë mbajtur mbi supe peshën e historisë. Gra që kanë pritur burrat e tyre. Gra që kanë rritur fëmijë në mungesë. Gra që kanë mësuar të jenë të forta kur jeta u ka kërkuar të qajnë në heshtje.

Shpresa dhe Letka nuk ishin vetëm dy vajza që prisnin babanë. Ato ishin dëshmi e një të vërtete të dhimbshme: padrejtësia nuk prek vetëm atë që dënohet. Ajo prek edhe ata që e duan.

Prandaj drejtësia nuk është vetëm për një individ. Drejtësia është për të gjithë ata shpirtra që kanë bartur pasojat e padrejtësisë.

Kur e shoh rrugën time pas shumë vitesh, nuk shoh vetëm një histori personale. Shoh një copëz të historisë së një kombi.

Kombi shqiptar ka kaluar nëpër shekuj të vështirë. Ka jetuar në udhëkryqe të mëdha të historisë. Ka parë ardhjen dhe ikjen e perandorive, mbretërive, sistemeve dhe ideologjive. Ka njohur kohë kur fuqitë e mëdha kanë vendosur fatet e popujve të vegjël. Ka njohur padrejtësi, ndarje, vuajtje dhe përpjekje të vazhdueshme për të ruajtur identitetin.

Por ajo që ka mbetur gjithmonë është njeriu shqiptar.

Gjuha e tij.

Kënga e tij.

Kujtesa e tij.

Besa e tij.

Dëshira e tij për të jetuar me dinjitet.

Historia jonë nuk është vetëm histori plagësh. Është edhe histori qëndrese. Sepse një popull nuk matet vetëm me numrin e betejave që ka humbur apo fituar. Matet me aftësinë për të mbetur vetvetja pas çdo stuhie.

Regjimet ndryshojnë. Pushtetarët largohen. Sistemet shemben. Por karakteri i një populli mbetet si gur themeli.

Dhe pikërisht për këtë arsye kujtesa ka rëndësi.

Kujtesa nuk është hakmarrje.

Kujtesa është dritë.

Një popull që harron dhimbjet e veta rrezikon t’i përsërisë ato. Por një popull që jeton vetëm me plagët e së kaluarës nuk arrin të ndërtojë të ardhmen.

Prandaj kujtesa duhet të ecë gjithmonë me urtësinë. Duhet të kujtojmë pa u helmuar. Duhet të dëshmojmë pa u shndërruar në atë që kemi kundërshtuar. Duhet të kërkojmë drejtësi pa humbur njerëzoren.

Sepse në fund të fundit, fitorja më e madhe e një njeriu nuk është vetëm të dalë nga burgu.

Fitorja më e madhe është të dalë nga ai pa e humbur shpirtin.

Dhe kjo është rruga që më çoi nga Zenica drejt një horizonti tjetër: drejt Amerikës, drejt një jete të re, drejt një beteje tjetër — jo më për të mbijetuar, por për të dëshmuar.

Sepse disa njerëz nuk lindin vetëm për të jetuar historinë.

Lindin për ta ruajtur atë. 

Amerika – toka e dytë e shpirtit; mërgimi, identiteti shqiptar, familja mes dy botëve dhe lindja e dëshmisë si amanet për brezat

Ka vende që njeriu i zgjedh me dëshirë dhe ka vende ku fati e çon si një lumë që kërkon një shtrat të ri pasi ka kaluar nëpër gurë e pengesa. Por në të dyja rastet, njeriu nuk merr me vete vetëm trupin. Ai merr me vete një botë të tërë. Merr kujtimet, plagët, ëndrrat, emrat e njerëzve që ka lënë pas dhe pyetjet që nuk kanë marrë ende përgjigje.

Mërgimi është një nga provat më të mëdha të shpirtit njerëzor. Ai është një ndarje mes dy brigjeve: njëri është vendi ku ke lindur, ku ke hedhur hapat e parë, ku ke mësuar kuptimin e fjalës shtëpi; tjetri është vendi ku duhet të rindërtosh veten, ku duhet të mësosh një ritëm të ri jete dhe të gjesh një kuptim të ri për ekzistencën.

Por njeriu nuk është pemë që mund të shkulet nga një tokë e të mbillet në një tjetër pa marrë me vete asgjë. Rrënjët e tij janë të padukshme, por ato udhëtojnë me të.

Kur mbërrita në Amerikë, para meje u shfaq një botë tjetër. Një botë e madhe, e shpejtë, e mbushur me zëra të gjuhëve të ndryshme, me njerëz që kishin ardhur nga të gjitha anët e tokës duke kërkuar një mundësi, një fillim të ri, një horizont më të gjerë. Amerika ishte si një oqean njerëzor ku çdo njeri sillte me vete një histori të fshehur.

Disa kishin ardhur për ëndrra.

Disa për bukën e ditës.

Disa për lirinë.

Disa për t’u larguar nga një e kaluar që nuk i linte të merrnin frymë.

Në mesin e tyre isha edhe unë, një njeri që nuk kërkonte thjesht një vendbanim të ri, por një hapësirë ku shpirti të mund të jetonte pa frikën e hijes së djeshme.

Por Amerika, si çdo tokë e re, nuk të dhuron menjëherë përkatësinë. Ajo të kërkon përpjekje. Të kërkon durim. Të kërkon të ndërtosh një urë mes asaj që ke qenë dhe asaj që duhet të bëhesh.

Në fillim, çdo gjë ka një heshtje të veçantë. Rrugët janë të panjohura. Fytyrat janë të huaja. Gjuha të vendos përballë një sfide të re. Njeriu ndihet sikur duhet të lindë edhe një herë, por këtë herë me kujtesën e një jete të kaluar.

Dhe pikërisht aty lind pyetja më e thellë e mërgimtarit:

Si të bëhesh pjesë e një bote të re pa humbur veten?

Sepse rreziku më i madh i mërgimit nuk është vetëm vetmia. Është harresa.

Është çasti kur njeriu fillon të humbasë lidhjen me zërin e tij të parë. Kur gjuha e nënës fillon të heshtë. Kur këngët e vendlindjes largohen nga shtëpia. Kur kujtimet bëhen fotografi të vjetra në një sirtar.

Por një popull nuk jeton vetëm në kufijtë e një territori. Një popull jeton kudo ku dikush e ruan gjuhën, kujton historinë dhe u mëson fëmijëve të tij se nga vijnë.

Prandaj familja shqiptare në mërgim është bërë shpesh një atdhe i vogël.

Në një shtëpi shqiptare larg Shqipërisë, Kosovës, Maqedonisë apo trojeve të tjera shqiptare, shpesh jetojnë dy botë njëkohësisht. Jashtë derës është Amerika me ritmin e saj, me mundësitë dhe sfidat e saj. Brenda derës është kujtesa e një populli të vjetër, gjuha e gjyshërve, tregimet e vendlindjes, aroma e ushqimeve tradicionale, këngët që lidhin brezat.

Aty fëmijët rriten mes dy horizonteve.

Ata mësojnë të ecin në rrugët e një vendi të ri, por në zemër mbajnë një pyetje të vjetër:

Nga vijmë?

Dhe kjo pyetje është fillimi i identitetit.

Sepse identiteti nuk është vetëm një emër apo një prejardhje. Identiteti është përgjegjësi. Është mënyra se si sillesh me të tjerët. Është vlera që i jep fjalës. Është respekti për të kaluarën dhe përpjekja për të ndërtuar të ardhmen.

Një shqiptar i vërtetë nuk është vetëm ai që di të flasë për historinë e të parëve. Është ai që e nderon atë histori me veprimet e veta.

Sepse kombet nuk mbahen gjallë vetëm nga kujtimet e lavdishme. Ato mbahen nga njerëzit e drejtë të përditshmërisë.

Në Amerikë fillova ta kuptoj më thellë një të vërtetë që vuajtja ma kishte mësuar më parë: njeriu nuk duhet të jetojë vetëm me atë që i ka ndodhur, por me atë që mund të bëjë me atë përvojë.

Dhimbja mund të bëhet barrë.

Por mund të bëhet edhe urtësi.

Varet se çfarë zgjedh njeriu të bëjë me të.

Ka njerëz që pas vuajtjeve mbyllen brenda vetes. Ka të tjerë që e kthejnë plagën në një dritare përmes së cilës shohin më qartë botën. Unë zgjodha të mos e mbaj dhimbjen si një gur mbi zemër, por ta kthej në një dëshmi.

Sepse heshtja do të ishte një humbje e dytë.

Humbja e parë ishte ajo që më morën.

Humbja e dytë do të ishte sikur unë të mos tregoja atë që ndodhi.

Një dëshmitar nuk flet për të jetuar në të kaluarën. Ai flet që e kaluara të mos bëhet kurth për të ardhmen.

Prandaj kujtesa është amanet.

Ajo nuk është një zinxhir që na lidh pas dhimbjes. Është një dritë që na tregon rrugën që të mos biem përsëri në errësirë.

Kur mendoj për fëmijët e mi, për Shpresën dhe Letkën, dhe për të gjithë brezat që do të vijnë pas nesh, nuk dua t’u lë një trashëgimi zemërimi.

Nuk dua që ata të rriten duke numëruar vetëm plagët e së kaluarës.

Dua t’u lë një mësim.

Dua t’u them:

Mos harroni, por mos urreni.

Mësoni nga historia, por mos u bëni robër të saj.

Kërkoni drejtësi, por mos humbni njerëzinë.

Sepse njeriu mund të mposhtë një padrejtësi të jashtme dhe përsëri të humbasë betejën më të rëndësishme: atë me veten.

Një popull që ruan kujtesën, por humbet mëshirën, rrezikon të bëhet viktimë e së njëjtës errësirë që dikur e ka lënduar.

Prandaj drejtësia e vërtetë nuk është hakmarrje.

Drejtësia është vendosja e së vërtetës në vendin e saj.

Amerika më mësoi edhe një mësim tjetër.

Më mësoi se bota është më e madhe se plagët tona.

Se njerëzimi ka shumë fytyra.

Se çdo popull ka dhimbjet dhe ëndrrat e veta.

Atje takova njerëz të ardhur nga vende të largëta, njerëz që kishin kaluar luftëra, diktatura, varfëri, ndarje. Dhe kuptova se historia ime nuk ishte vetëm historia ime. Ishte pjesë e një historie më të madhe njerëzore: historia e njeriut që kërkon të jetojë i lirë dhe me dinjitet.

Në këtë kuptim, mërgimi nuk ishte vetëm një largim.

Ishte një shkollë.

Një shkollë ku mësova se atdheu nuk është vetëm toka ku lind. Atdheu është edhe gjuha që ruan. Është kujtesa që mbron. Është vlera që nuk e tradhton.

Dhe një njeri mund të ketë dy toka:

njërën ku i kanë lindur hapat,

tjetrën ku i kanë lindur shpresat.

Por zemra e tij mbetet ura që i bashkon të dyja.

Sot, pas shumë vitesh, e shoh udhën time nga Zenica deri në Amerikë jo vetëm si një histori vuajtjeje.

E shoh si një udhëtim të shpirtit.

Nga errësira drejt dritës.

Nga heshtja drejt fjalës.

Nga plaga drejt kuptimit.

Nga një njeri që kërkonte të mbijetonte, te një dëshmitar që kërkon të lërë pas një mesazh.

Sepse jeta e njeriut nuk matet vetëm me stuhitë që ka kaluar.

Matet me dritën që ka ruajtur brenda vetes.

Dhe nëse një ditë këto fjalë do të arrijnë te një i ri shqiptar, kudo që të jetë në botë, dua që ai të kuptojë vetëm një gjë:

Liria nuk është një dhuratë që merret një herë e përgjithmonë.

Liria është një amanet.

Dhe çdo brez duhet ta mbajë atë të gjallë.

Kujtesa dhe drejtësia – nga burgu i heshtjes te libri si dëshmi; Sisyfi i së vërtetës dhe amaneti për brezat shqiptarë

Ka burgje që ndërtohen me gurë dhe hekur, por ka edhe burgje që ndërtohen me heshtje. Të parat mbyllin trupin e njeriut; të dytat përpiqen të mbyllin shpirtin. Dhe ndoshta ky është burgu më i rrezikshëm, sepse muret e tij nuk shihen, por pesha e tyre ndihet në çdo frymëmarrje.

Për shumë kohë, heshtja ishte arma më e fuqishme e atyre që donin të zhduknin gjurmët e padrejtësisë. Ata e dinin se një njeri i vetëm mund të durohej, një zë i vetëm mund të injorohej, një kujtim i vetëm mund të shtyhej në errësirën e harresës. Por ata nuk e kuptonin se e vërteta nuk është si një njeri që mund të burgoset. Ajo është si një farë që edhe kur mbulohet me dhe, një ditë gjen rrugën drejt dritës.

Sepse fjala ka një natyrë të çuditshme: sa më shumë përpiqen ta varrosin, aq më e fortë bëhet.

Unë e kam njohur heshtjen në formën e saj më të rëndë. E kam njohur heshtjen e qelive, heshtjen e dyerve të mbyllura, heshtjen e atyre momenteve kur njeriu mbetet vetëm me mendimet e veta. Por kam mësuar se heshtja mund të ketë dy kuptime.

Ekziston heshtja e frikës.

Dhe ekziston heshtja e dinjitetit.

E para të detyron të fshehësh të vërtetën.

E dyta e ruan atë derisa të vijë koha për ta thënë.

Unë nuk desha që dhimbja ime të mbetej vetëm një plagë personale. Një plagë e pashprehur shpesh shndërrohet në një barrë që kalon nga një brez te tjetri. Por një plagë e treguar me urtësi mund të shndërrohet në mësim.

Prandaj fjala u bë rruga ime e dytë drejt lirisë.

Nëse burgu më mori vitet, fjala më ktheu kuptimin e tyre.

Nëse më morën mundësinë për të folur në atë kohë, kujtesa më dha mundësinë të dëshmoj më vonë.

Sepse koha mund t’i ndryshojë njerëzit, por nuk mund ta ndryshojë të vërtetën.

Libri nuk është vetëm letër dhe bojë.

Libri është kujtesa e një shpirti që refuzon të zhduket.

Në faqet e tij nuk jetojnë vetëm fjalët. Jetojnë zërat e atyre që nuk u dëgjuan. Jetojnë netët e gjata të pritjes. Jetojnë pyetjet e fëmijëve. Jetojnë lotët e nënave. Jetojnë shpresat e njerëzve që në kohët më të vështira nuk pranuan të humbnin veten.

Një libër dëshmie nuk shkruhet për të hapur plagë të reja.

Shkruhet që plagët e vjetra të mos përdoren më kundër njerëzve.

Ai nuk është thirrje për urrejtje.

Është thirrje për ndërgjegje.

Sepse një popull nuk e nderon veten duke fshehur dhimbjet e veta. E nderon duke i parë ato në sy dhe duke nxjerrë prej tyre një mësim për të ardhmen.

Historia nuk është vetëm ajo që shkruajnë fitimtarët.

Historia është edhe ajo që ruajnë dëshmitarët.

Dhe dëshmitari ka një detyrë të rëndë: të mos e lejojë kohën ta varrosë të vërtetën.

Në rrugëtimin tim të gjatë, shpesh e kam ndier veten si Sizifi i lashtë, ai njeri i mitologjisë që shtynte gurin drejt majës së malit, vetëm që ai të rrëzohej përsëri dhe ai të fillonte nga e para.

Por guri im nuk ishte gur i zakonshëm.

Ishte guri i kujtesës.

Ishte guri i viteve të humbura.

Ishte guri i pyetjeve pa përgjigje.

Ishte guri i familjes që priste.

Ishte guri i një kombi që kishte kaluar nëpër shumë sprova.

Dhe mbi të gjitha ishte guri i së vërtetës.

Shumë herë njeriu pyet veten: pse duhet të vazhdojë të luftojë për një të vërtetë që duket kaq e largët? Pse duhet të mbajë një barrë që mund ta lërë pas?

Përgjigjja është e thjeshtë:

Sepse nëse çdo njeri do ta linte të vërtetën në rrugë nga lodhja, bota do të mbushej vetëm me heshtje.

Dikush duhet ta mbajë dritën edhe në errësirë.

Dikush duhet të dëshmojë se një njeri mund të humbasë shumë gjëra, por nuk duhet të humbasë atë që e bën njeri.

Por kujtesa ka një përgjegjësi të madhe.

Ajo duhet të ecë gjithmonë pranë urtësisë.

Sepse ekziston një ndryshim i madh mes kujtesës dhe hakmarrjes.

Hakmarrja kërkon të kthejë dhimbjen te dikush tjetër.

Kujtesa kërkon që dhimbja të mos përsëritet më.

Hakmarrja shikon prapa me zemërim.

Drejtësia shikon përpara me ndërgjegje.

Prandaj unë nuk kam kërkuar hakmarrje.

Nuk kam dashur që brezat e rinj të trashëgojnë urrejtjen time.

Kam dashur që ata të trashëgojnë mësimin tim.

Sepse fëmijët tanë nuk duhet të rriten si robër të plagëve të prindërve të tyre. Ata duhet të rriten si njerëz të lirë që dinë çmimin e lirisë.

Shpresa dhe Letka, si edhe shumë fëmijë të tjerë që kanë njohur mungesën, janë dëshmi se padrejtësia nuk prek vetëm një individ. Ajo prek një familje, një shoqëri, një brez.

Por edhe shpresa është trashëgimi.

Dhe kjo është arsyeja pse fjala duhet t’u kalojë brezave.

Të rinj shqiptarë,

Kur të lexoni këto faqe, mos i shihni vetëm si kujtimin e një njeriu që vuajti. Shikojini si një pyetje që historia ua drejton juve:

Çfarë do të bëni kur të përballeni me padrejtësinë?

A do të heshtni?

A do të ktheni kokën?

A do të mendoni se liria është diçka që ekziston vetvetiu?

Jo.

Liria është një përgjegjësi.

Ajo kërkon dije.

Kërkon karakter.

Kërkon guxim moral.

Një popull nuk humbet vetëm kur pushtohet nga të tjerët. Një popull humbet kur harron vlerat e veta.

Prandaj ruajeni gjuhën.

Ruajeni kulturën.

Ruajeni kujtesën.

Por mbi të gjitha, ruajeni njerëzoren.

Sepse shqiptari i madh nuk është vetëm ai që di të përballojë stuhitë.

Është ai që pas stuhisë di të ndërtojë.

Nuk është vetëm ai që di të luftojë.

Është ai që di të falë, të mendojë dhe të krijojë.

Fjala është arma më e fuqishme e kohëve të reja.

Por është një armë ndryshe.

Ajo nuk shkatërron.

Ajo ndërton.

Nuk vret.

Ajo zgjon.

Nuk krijon plagë.

Ajo shëron plagët e kujtesës.

Për shekuj shqiptari ka mbajtur në duar pushkën për të mbrojtur pragun, nderin dhe ekzistencën e tij. Por koha ndryshon. Betejat ndryshojnë.

Sot mbrojtja më e madhe është dija.

Libri.

Fjala.

Ndërgjegjja.

Sepse një popull që di të tregojë historinë e vet është më i fortë se një popull që lejon të tjerët t’ia shkruajnë historinë.

Dhe kjo është arsyeja pse dëshmia ime nuk është vetëm historia ime.

Është pjesë e kujtesës sonë.

Është një gur i vogël në ndërtesën e madhe të së vërtetës.

Në fund të kësaj rruge, kuptoj se njeriu nuk matet vetëm me atë që ka humbur.

Matet me atë që ka ruajtur.

Mund të humbasësh vite.

Mund të humbasësh pasuri.

Mund të humbasësh qetësi.

Por nëse ruan të vërtetën, dinjitetin dhe dashurinë për njerëzit, atëherë nuk je mundur.

Sepse fitorja më e madhe e njeriut nuk është të mos kalojë kurrë nëpër errësirë.

Fitorja është të kalojë nëpër të dhe të dalë ende me dritë brenda vetes.

Ky është amaneti im.

Jo një amanet zemërimi.

Por një amanet kujtese.

Jo një thirrje për ndarje.

Por një thirrje për drejtësi.

Sepse fjala e lirë është shtëpia e fundit e njeriut të lirë.

Dhe sa kohë që ekziston një zë që dëshmon, e vërteta nuk ka vdekur. 

Letër njerëzimit – nga një qeli me pranga

O njerëz të botës,

Sot nuk ju shkruaj nga një fron. Nuk ju shkruaj nga një vend pushteti. Nuk ju shkruaj si dikush që ka fituar mbi të tjerët. Ju shkruaj nga një vend shumë më i thellë: nga kujtesa.

Ju shkruaj nga ajo hapësirë e padukshme ku ruhen zërat e atyre që kanë vuajtur, ku mbeten gjurmët e hapave të njerëzve që një ditë u ndanë padrejtësisht nga jeta e tyre e zakonshme. Ju shkruaj nga një kohë kur qielli dukej më i ulët, kur muret dukeshin më të larta dhe kur njeriu duhej të kërkonte brenda vetes një forcë më të madhe se hekuri.

Ju shkruaj si një njeri që ka kaluar nëpër errësirë, por që nuk lejoi që errësira t’i bëhej shpirt.

Sepse kjo është beteja më e madhe e njeriut: jo vetëm të dalë nga errësira, por të mos bëhet vetë errësirë.

Unë nuk ju shkruaj si armik.

Ju shkruaj si njeri.

Si një njeri që një natë nuk u zgjua nga zëri i familjes, nga të qeshurat e fëmijëve apo nga qetësia e shtëpisë, por nga një trokitje që mbante brenda vetes frikën e një kohe të tërë.

Ishte trokitja e pushtetit mbi derën e një qytetari.

Ishte çasti kur shtëpia, vendi më i shenjtë i njeriut, pushoi së qeni vetëm strehë dhe u bë dëshmitare e një padrejtësie.

Ata erdhën me urdhra.

Erdhën me emra.

Erdhën me bindjen se mund të merrnin një njeri dhe ta shkëputnin nga jeta e tij, sikur të ishte vetëm një emër në një dosje.

Erdhën me hijen e sistemit pas vetes.

Erdhën me emrin e Ante Bernadës dhe me grupin që e shoqëronte.

Në atë natë nuk u mor vetëm një njeri.

U trondit një familje.

U plagos një shtëpi.

U vendos një pyetje në zemrën e fëmijëve:

Pse?

Dhe ndoshta kjo është pyetja më e rëndë që mund t’i mbetet një njeriu.

Jo pyetja e hetuesit.

Jo pyetja e gjykatësit.

Por pyetja e një fëmije.

Pyetjet që nuk morën përgjigje

Kur më morën, unë bëra pyetje.

Pyetje të thjeshta.

Pyetje njerëzore.

“Ku është ligji?”

Përgjigjja ishte:

“Ne jemi ligji.”

Pyeta:

“Ku është drejtësia?”

Përgjigjja ishte:

“Drejtësia është heshtja jote.”

Por ata nuk kuptuan diçka.

Ata menduan se duke më detyruar të heshtja, do të zhduknin të vërtetën.

Por heshtja mund ta fshehë një zë për një kohë.

Nuk mund ta zhdukë një të vërtetë përgjithmonë.

Sepse e vërteta nuk varet nga zhurma e turmave. Ajo jeton edhe në vetmi. Jeton në ndërgjegjen e një njeriu. Jeton në kujtesën e një familjeje. Jeton në fjalën e një dëshmitari.

Heshtja është burgu i dytë.

Burgu i parë mbyll trupin.

Burgu i dytë përpiqet të mbyllë shpirtin.

Dhe unë vendosa që mund të më mbyllnin pas mureve, por nuk do t’u lejoja të më merrnin lirinë e brendshme.

Sepse një njeri që humbet lirinë e shpirtit është më i burgosur se ai që ka hekura përreth.

Pyetja e një fëmije – gjykimi më i madh i historisë

Pas shumë vitesh, një zë vazhdon të më ndjekë.

Nuk është zëri i atyre që më dënuan.

Është zëri i një fëmije.

“Ku është babai?”

“Pse e morën?”

“A do të kthehet?”

Këto pyetje janë më të fuqishme se çdo dokument zyrtar.

Sepse historia mund të shkruhet me data, me vendime, me vula e firma, por dhimbja e një fëmije nuk falsifikohet.

Një fëmijë nuk kupton sistemet politike.

Nuk kupton lojërat e pushtetit.

Nuk kupton arsyetimet e atyre që vendosin fatet e njerëzve.

Ai kupton vetëm mungesën.

Një karrige bosh.

Një derë që nuk hapet.

Një zë që mungon.

Dhe kjo është arsyeja pse çdo padrejtësi duhet parë jo vetëm në sallat e gjyqeve, por edhe në dhomat e shtëpive.

Sepse padrejtësia nuk mbaron aty ku mbyllet dera e burgut.

Ajo hyn në familje.

Ulet në tryezë.

Rri pranë nënës që pret.

Rritet bashkë me fëmijët.

Dhe mbetet për vite në kujtesën e atyre që nuk u dënuan me ligj, por vuajtën dënimin e mungesës.

Dhimbja e familjes – historia që nuk shkruhet në dosje

Në çdo histori të madhe ekziston një histori e vogël njerëzore që shpesh mbetet pa zë.

Në librat e pushteteve shkruhen emrat e drejtuesve, datat e vendimeve dhe ndryshimet e sistemeve.

Por kush shkruan për nënën që priti?

Kush shkruan për gruan që mbajti shtëpinë?

Kush shkruan për fëmijën që u rrit duke kërkuar një shpjegim?

Qamja nuk ishte vetëm gruaja e një njeriu të privuar nga liria.

Ajo ishte simbol i mijëra grave shqiptare që historia i ka vendosur përballë provave të rënda.

Gra që u bënë shtylla kur shtëpitë u tronditën.

Gra që mbajtën lotët në heshtje.

Gra që mësuan se dashuria nuk është vetëm gëzim. Shpesh është edhe pritje, durim dhe sakrificë.

Ajo nuk mbajti vetëm mungesën time.

Ajo mbajti peshën e një familjeje.

Dhe në këtë kuptim, ajo ishte edhe një dëshmitare.

Sepse vuajtja e saj ishte pjesë e së vërtetës.

Ne nuk kërkojmë mëshirë. Kërkojmë drejtësi.

O njerëz të botës,

Ne shqiptarët nuk vijmë para jush për të kërkuar mëshirë.

Një popull që ka kaluar nëpër shekuj të tërë sprovash nuk kërkon mëshirë.

Kërkon drejtësi.

Nuk kërkon hakmarrje.

Kërkon kujtesë.

Sepse kujtesa është themeli mbi të cilin ndërtohet një botë më e drejtë.

Një botë që harron burgjet e pafajësisë, një ditë mund të ndërtojë përsëri mure.

Një botë që mbyll sytë kur një derë thyhet natën, një ditë mund të zgjohet dhe ta gjejë derën e vet të thyer.

Prandaj historia nuk duhet të ruhet për të ushqyer urrejtjen.

Duhet të ruhet për të mbrojtur njerëzimin.

Nga varfëria e viteve te pasuria e së vërtetës

Kur dola nga burgu, nuk dola me duar plot.

Dola me vite të humbura pas shpine.

Me ditë që nuk ktheheshin.

Me çaste familjare që nuk mund të riktheheshin më.

Por dola edhe me një pasuri tjetër.

Një pasuri që nuk blihet.

Një pasuri që lind vetëm nga sprova:

njohjen e thellë të njeriut.

Mësova se njeriu nuk përcaktohet nga ajo që i marrin.

Përcaktohet nga ajo që arrin të ruajë.

Dhe unë ruajta fjalën.

Ruajta kujtesën.

Ruajta bindjen se e vërteta, edhe kur ecën ngadalë, ka hapa më të gjatë se gënjeshtra.

Prandaj këtë dëshmi nuk ua jap si akuzë.

Ua jap si pasqyrë.

Shikohuni në të.

Mos shikoni vetëm dhimbjen e një njeriu.

Shikoni pyetjen që ajo ngre për të gjithë:

Çfarë vlere ka një shoqëri nëse nuk mbron njeriun e pafajshëm?

Çfarë vlere ka ligji nëse humbet drejtësinë?

Çfarë vlere ka pushteti nëse harron njerëzimin?

Fjala e fundit e kësaj letre

Sot, pas shumë dekadash, unë nuk e shoh veten vetëm si një njeri që ka vuajtur.

E shoh veten si dëshmitar.

Dhe dëshmitari ka vetëm një detyrë:

Të flasë.

Jo për të hapur plagë.

Por për t’i mbyllur ato me dritën e së vërtetës.

Nuk kërkova hakmarrje.

Kërkova drejtësi.

Nuk kërkova të ktheja kohën pas.

Kërkova që koha të mos harrohet.

Sepse nëse një i ri, duke lexuar këto fjalë, kupton se liria është e shenjtë;

nëse një njeri mëson të mbrojë të drejtën e tjetrit;

nëse një brez kupton se urrejtja nuk ndërton asgjë;

atëherë gjithë ajo rrugë, gjithë ajo dhimbje, gjithë ai gur i rëndë i kujtesës nuk kanë qenë të kotë.

Sepse njeriu nuk matet vetëm me errësirën nëpër të cilën ka kaluar.

Matet me dritën që ka ruajtur.

Dhe kjo është fitorja më e madhe.

Jo se nuk u plagos.

Por se plaga nuk ia mori njerëzoren.

                                                  ***

 (…Ju, fëmijët e mi, nipër e mbesa, dhe gjithë brezat që do të vijnë, po ua lë këtë AMANET: kurrë mos i harroni rrënjët e TRUNJGUT dhe racës suaj njerëzore e kombëtare!) Ruajeni nderin, se nderi është shtylla e fisit.

Mbroni fjalën, se fjala është tempulli i shpirtit.

Rriteni dashurinë, se ajo është ura midis të gjallëve dhe të pavdekshmëve.

Mos lini heshtjen të varfërojë të vërtetën, por flisni kur fjala është dritë, dhe heshtni kur heshtja është lutje.

Në çdo libër tim, në çdo shkronjë, ka pak dritë nga syri im, pak dhembje nga koha, pak shpresë nga përjetësia shqiptare.

E nëse zemra ju dridhet një ditë teksa lexoni emrin tim, mos thoni “u nda”, por thoni me zë të mirë:
“Ai mbaroi udhën në tokë për të nisur udhën në dritë.”

Dhe kështu, kur të mbyllet dera e trenit tim, unë veç do të kthehem në qetësi, si zog që gjen strehë në degën e përjetësisë, si dritë që nuk shuhet po rikthehet në Qiell.

…Jeta do t’ju shpjerë larg, si deti me dallgët e veta të trazuara, me shumë batica dhe zbatica – herë do të ngjiteni lart, do të ndiheni të fuqishëm, ndoshta edhe do të mendoni se e keni pushtuar botën. Por kur të vijë ai çast – kur duart t’i keni lart më shumë se ç’keni ëndërruar, kur emri juaj të peshojë dhe hapat tuaj të jehojnë si nëpër male – kujtohuni nga keni ardhur!   Fjala në  Amanetin tim  është një thirrje- testament i fuqishëm shpirtëror, njerëzor dhe kombëtar, që ngërthen në vetvete dhimbjen e përjetuar, por edhe shpresën e trashëgimit të vlerave. Është një gjysmë-poemë dhe një letër përjetësisht e hapur ndaj  jush, nipëri dhe mbesa të gjakut tim, në breza…! Kjo ndjesi është e çuditshme, e bukur dhe e dhimbshme njëkohësisht. Por nëse kemi fjalën, librin dhe njëri-tjetrin – atëherë kemi gjithçka. Dhe për këtë, ndihem i bekuar.

Mos i harroni rrënjët tuaja, sepse pa to jeni si gjethe që era e merr dhe s’e gjen më kush; si degë që thahet, sepse s’ka trung. Njeriu që harron rrënjët, që mohon të shkuarën, është si zog që i pret krahët vetes dhe kujton se mund të fluturojë. Nuk është pasuria ajo që të bën të fortë. As fama, as pushteti. Ajo që të mban kur jeta të godet, që të ndriçon në errësirë, janë rrënjët – familja, toka, vlerat. Pa to, edhe pema më e madhe rrëzohet nga stuhia më e vogël.

Ju, bijtë e mi, nipër e mbesa – që Zoti ma ka sjellë si një ushtri dashurie pas burgjeve dhe vuajtjeve – ju më dhatë kuptim të ri jetës. 

Prej jush mësova se jeta duhet jetuar. Ajo është betejë, dhe nuk ka mëdyshje! Mësova të heq dorë nga shumë gjëra që më përballi jeta: nga nëntoka kriminale e atij regjimi antishqiptar dhe shovinist, që inskenoi Procesin e Zenicës që më 1981… vite të tëra padrejtësie nga gjykatat që duhej të ndanin drejtësinë. Ata që më dënuan ishin njerëz me fytyra të zbehta dhe shpirtra egërsirash, që nuk e duronin dot të vërtetën. Kam shkruar me vite kërkesa për rishqyrtim e drejtësi. Por ata shkuan në varre me ndërgjegje të vrara. Megjithatë, lanë pas të tjerë si vetja – që vepronin kundër ligjit, kundër njerëzores…

 Sikur të kishte institucione të drejta e të ndershme, nuk do të kisha ankesa. Por për të vetmuarit si UNË – për prindërit e mi dhe të gjithë ata që na shkelën me padrejtësi sistemet e errëta komuniste – asnjëherë nuk kishte vend për drejtësi.Dhe unë jam ky që jam – ende jam gjallë. Mësoni nga përvojat e mia dhe ecni përpara. Mos mbetni peng i së shkuarës. Por njëkohësisht, mos i lini kujtimet e mia të mbulohen nga pluhuri i harresës. Vazhdoni me shkrime të ndershme, që i shërbejnë të vërtetës, njerëzores dhe kombëtares. Plotësoni shënimet e mia. Kjo do ju bëjë të lirë në mendime dhe të lumtur në jetë. Unë, bijtë e mi, jam gati t’ua fal jetën, vetëm që ju të buzëqeshni. Doja që edhe prindërit e mi, Nëna Mahije, një grua fisnike e bujare, dhe Babai Tekiu, burrë trim e i drejtë, të kishin parë ditë më të mira. Ai nuk i trembej armikut, as nuk i përkulej të ligut. Mos u mashtroni nga shkëlqimi i kësaj bote. Premtimet do t’ju tundojnë, do t’ju bëjnë të mendoni se jeni më shumë se të tjerët, por kujtoni dorën që ju mbajti kur ishit të vegjël, zemrën që u lëndua për ju, fjalën që ju udhëzoi… 

Biri im, njeriu që harron rrënjët, e humb shpirtin. Kur të keni arritur larg, kthehuni pas me zemër. Përkuluni me mirënjohje ndaj atyre që ishin themeli juaj: për tokën, për gurët, për prindërit, për dashurinë. Mos harroni nënën që ju mbajti në krahë, edhe kur vetë ishte e lodhur. Mos harroni babain që nuk u ankua, edhe kur e rëndonin supet. Mos harroni mësimet e thjeshta – sepse janë ato që ju mbajnë të drejtë. Nuk ka rëndësi sa larg shkoni.

 Rëndësi ka të dini nga keni ardhur. Mos e mohoni kurrë të shkuarën – ajo është vula juaj, rrënja juaj.

 Mos i shikoni njerëzit nga lart, edhe kur jeta ju vendos sipër tyre. Njeriu i vërtetë matet me atë që është, jo me atë që ka. Nëse keni më shumë se të tjerët – jepni pa pritur. Nëse jeni të pushtetshëm – ndihmoni të dobëtin. Njeriu i mirë nuk është ai që ngjitet më lart, por ai që ngjitet pa harruar të ndihmojë ata që mbeten pas.

Kur gjithçka të ketë ndryshuar, kur koha të ketë kaluar, kur fytyra juaj të mos jetë më ajo e djeshmja, kujtoni se në damarrët tuaj rreh një zemër që nisi rrahjet në një dhomë të varfër, në një shtëpi të thjeshtë, por plot dashuri. 

Dhe mbi të gjitha, mos harroni  kurrë rrënjët e juaja  njerëzore dhe të kombit që i takoni , sepse  KOMBI  DHE ATDHEUT  janë dritë   DIELLI   që ju drdejton rrugëtimin e jetës ! 

ÇFARË MË MBETI

Më mbetën disa libra.

Më mbetën disa dorëshkrime.

Më mbetën disa dokumente.

Më mbetën kujtime.

Më mbetën emra.

Më mbetën këngë.

Më mbetën njerëzit e mi.

Dhe më mbeti një pyetje:

A ia dola ta ruaj atë që duhej ruajtur?

Nuk di nëse përgjigjja është e plotë.

Por di se kam provuar.

Kam shkruar.

Kam botuar.

Kam dëshmuar.

Kam kërkuar të vërtetën.

Dhe kjo më mjafton për ta mbyllur jetën pa turp përpara ndërgjegjes sime. 

FJALA PËR FËMIJËT E MI

Fëmijët e mi,

nëse një ditë do ta lexoni këtë libër pa mua, mos e lexoni vetëm si historinë e babait tuaj.

Lexojeni si një letër të gjatë.

Në të do të gjeni gëzimet e mia.

Do të gjeni plagët.

Do të gjeni gabimet.

Do të gjeni njerëzit që desha.

Do të gjeni njerëzit që më lënduan.

Por mbi të gjitha do të gjeni përpjekjen time për të mbetur njeri.

Mos më idealizoni.

Asnjë baba nuk duhet të jetë monument për fëmijët e vet.

Më shihni si njeri.

Një njeri që ka gabuar.

Që është rrëzuar.

Që është ngritur.

Që ka pasur frikë.

Që ka pasur guxim.

Që ka dashur.

Që ka vuajtur.

Që ka shkruar.

Dhe që, deri në fund, ka kërkuar të vërtetën. 

PËR NIPËRIT DHE MBESAT

Ju që do ta lexoni këtë pas shumë vitesh,

ndoshta Çegrani do të jetë ndryshe.

Ndoshta bota do të jetë krejt tjetër.

Ndoshta do të jetoni larg.

Ndoshta do të flisni gjuhë të tjera.

Por mos e harroni gjuhën e rrënjës.

Mos e harroni se nga erdhët.

Nëse jetoni mirë, mos e përbuzni atë që ka jetuar keq.

Nëse jeni të lirë, mos harroni ata që kanë kërkuar lirinë.

Nëse jeni të arsimuar, mos harroni gjyshen që nuk kishte shkollë, por dinte të ruante jetën.

Nëse jeni të pasur, mos harroni bukën me gjalpë dhe çajin e malit.

Sepse njeriu që harron fillimin, humbet drejtimin.

PËR ATA QË DO TË KËRKOJNË DREJTËSINË

Nëse pas meje dikush dëshiron të kërkojë më tej të vërtetën e historisë sime, le ta bëjë me dokumente.

Me dëshmi.

Me arkiva.

Me letra.

Me kujdes.

Jo me pasion të verbër.

Unë kam dhënë dëshminë time.

Dokumentet le të flasin.

Njerëzit le të dëshmojnë.

Koha le të gjykojë.

Dhe historia le të mos ketë frikë nga e vërteta.

Sepse një e vërtetë e vonuar është përsëri më e vlefshme se një gënjeshtër e përjetshme. 

TESTAMENTI I SHPIRTIT

Nëse do të mund të lija vetëm disa fjali, do të ishin këto:

Mos e humbni dinjitetin.

Mos e shitni ndërgjegjen.

Mos e harroni familjen.

Mos e përbuzni dijen.

Mos e lini gjuhën të vdesë.

Mos e lini këngën të humbasë.

Mos e lini kujtesën të shuhet.

Mos e lini të vërtetën të varroset.

Dhe kur të bini, ngrihuni.

Sepse jeta nuk matet me sa herë keni qëndruar pa u rrëzuar.

Matet me sa herë jeni ngritur. 

UNË SHKOVA. JU MBETSHI.

Tani po afrohem te fundi i këtij rrëfimi.

Nuk e di sa ditë më kanë mbetur.

Askush nuk e di.

Njeriu mund të bëjë plane për nesër, por jeta i përket një ligji më të madh se planet tona.

Prandaj nuk dua të premtoj asgjë për kohën.

Dua vetëm të them atë që kam për të thënë.

Kam jetuar.

Kam vuajtur.

Kam dashur.

Kam mësuar.

Kam gabuar.

Kam shkruar.

Kam kërkuar drejtësinë.

Kam ruajtur kujtesën.

Dhe kam bërë përpjekje të mos e humb veten.

Nëse nesër nuk jam këtu, mos thoni vetëm:

“Na iku Nafi.”

Thoni:

“Na la fjalën.”

Sepse njeriu që lë fjalën e vet nuk largohet krejt.

Ai ndërron formë.

Bëhet kujtim.

Bëhet libër.

Bëhet një fjali në gojën e një nipi.

Bëhet një këngë.

Bëhet një emër.

Bëhet një dritë e vogël që nuk dihet se nga vjen, por që vazhdon të ndriçojë. 

FJALA E FUNDIT

Në saje të reales dhe të rrethanave të jetës, pas gjithë atyre rrugëve, unë po e mbyll këtë amanet.

Kam kaluar shumë batica dhe zbatica.

Kam parë ditë të bukura dhe ditë të zeza.

Kam njohur burgun.

Kam njohur frikën.

Kam njohur humbjen.

Por kam njohur edhe miqësinë, familjen, dijen, këngën, librin dhe shpresën.

E kam adhuruar të vërtetën dhe drejtësinë njerëzore.

Sepse kështu e kam kuptuar edhe besimin tim në Zot.

Dielli e di rrugën e vet.

Edhe kur retë e mbulojnë, ai nuk e harron lindjen.

Njeriu duhet të jetë i tillë.

Mund të mbulohet.

Mund të lodhet.

Mund të vuajë.

Por nuk duhet ta harrojë dritën.

Prandaj, fëmijët e mi, nipër e mbesa, familja ime, Çegranas, miq dhe lexues të këtij libri:

mos e lini të vërtetën të varroset me mua.

Nxirreni në dritën e Diellit.

Ruajeni kujtesën.

Ruajeni dinjitetin.

Ruajeni gjuhën.

Ruajeni këngën.

Dhe, mbi të gjitha, ruajeni njeriun brenda vetes.

Unë, biri i Çegranit, e kam kaluar jetën time nëpër stuhi.

Tani ju mbetet juve të ecni.

Unë shkova.

Ju mbetshi.

Dhe nëse ndonjëherë era e malit ju sjell një zë nga larg, mos u çudisni.

Ndoshta është një këngë nga oda.

Ndoshta është zëri i gjyshes.

Ndoshta është një faqe e vjetër.

Ndoshta është zëri im.

Dhe në atë çast, mos harroni:

kujtesa nuk vdes.

E vërteta nuk duhet të vdesë.

Njeriu jeton për aq kohë sa fjala e tij mbetet në dritë.

Po, miku im, aq jeton njeriu sa ia ka caktuar gjatësinë e jetës Pwerëndia, dhe njeriu i vërtetë, i drejtë dhe me dinjitet dhe edukatë të racës së i takon, duhet lënë gjurmë edhe nga aspekti i refleksioneve etnopedagogjike, të ndjenjave atdhetare dhe kombëtare, që shpirti i tij të prehet në paqe…! – mendoj unë.

Po, miku im. Mendoj se kjo që sapo the është në të vërtetë boshti filozofik që i mungonte Testamentit për ta ngritur nga një kujtim autobiografik në një vepër me peshë etike, etnopedagogjike dhe kombëtare.

Në materialin tënd kjo ide është tashmë e pranishme: Testamenti nuk është vetëm rrëfim i vuajtjeve, por amanet për fëmijët, nipërit, familjen, Çegranin dhe kombin. Po ashtu, lidhja mes kujtesës, edukatës, mësuesit, këngës, odës dhe brezave del fuqishëm në pjesët për Lenishtën, Normalen dhe odën e Çegranit.

***

Njeriu jeton aq sa ia ka caktuar gjatësinë e jetës Perëndia.

Këtë e kam kuptuar jo vetëm me mendje, por me vite. Jeta nuk është pronë e njeriut. Është amanet. Na jepet për një kohë dhe një ditë na kërkohet ta dorëzojmë.

Por nëse gjatësinë e jetës nuk e caktojmë ne, gjurmën që lëmë pas saj varet shumë nga mënyra se si kemi jetuar.

Njeriu i vërtetë nuk matet vetëm me vitet.

Matet me karakterin.

Me drejtësinë.

Me dinjitetin.

Me edukatën që ka marrë dhe ua ka përcjellë të tjerëve.

Me mënyrën se si e ka respektuar familjen, vendin, gjuhën, kujtesën dhe njerëzit ndër të cilët ka jetuar.

Prandaj, në këtë moshë, nuk dua të pyes vetëm: Sa kam jetuar?

Dua të pyes:

Çfarë lashë pas?

A lashë një fjalë që mund t’i shërbejë një të riu?

A lashë një kujtim që nuk duhet harruar?

A lashë një këngë që të mos humbë?

A lashë një mësim nga gjyshja ime?

A lashë diçka nga oda e burrave?

A lashë diçka nga shkolla dhe nga mësuesit?

A lashë dëshmi për një kohë që nuk duhet të përsëritet?

A lashë dashurinë për vendin dhe kombin tim pa e kthyer atë dashuri në urrejtje për tjetrin?

Këto janë pyetjet që më bëhen më të rëndësishme tani.

…Nëse ky Testament ka një detyrë përtej rrëfimit të jetës sime, ajo është të përcjellë te brezat një pjesë të asaj dije që nuk gjendet gjithmonë në librat e shkollës.

Unë e mësova një pjesë të saj në Lenishtë.

E mësova nga gjyshja.

E mësova nga stanet.

E mësova duke ruajtur bagëtinë, duke parë retë, duke dëgjuar erën dhe duke kuptuar se natyra është edhe mësuese.

Më vonë e mësova në Normalen e Shkupit.

Pastaj e pashë të gjallë në odën e Çegranit.

Aty ku burrat këndonin, tregonin histori, kujtonin të parët dhe ua përcillnin të rinjve përvojën e tyre.

Sot e kuptoj se kjo ishte një shkollë tjetër.

Një shkollë e kujtesës, e edukatës dhe e karakterit.

Aty mësohej se fjala mbahet.

Se mysafiri respektohet.

Se i moshuari dëgjohet.

Se kënga nuk është vetëm zbavitje.

Se historia nuk është vetëm e kaluar.

Se emri i familjes nuk është vetëm mbiemër, por përgjegjësi.

Këto janë gjurmë etnopedagogjike që brezi im i mori nga brezat para nesh dhe që unë do të doja t’ua përcillja brezave pas nesh.

Ndjenja atdhetare

Dashuria për atdheun nuk më është dukur kurrë një fjalë për t’u thënë në ceremoni.

Ajo është mënyrë jetese.

Është të mos turpërohesh nga gjuha jote.

Të mos harrosh prejardhjen.

Të njohësh historinë.

Të respektosh sakrificën e të parëve.

Të punosh që fëmijët e tu të kenë më shumë dije dhe më shumë dinjitet se ti.

Atdhetarizmi i vërtetë nuk bërtet gjithmonë.

Shpesh punon në heshtje.

Një mësues që i mëson drejt një fëmije është atdhetar.

Një nënë që ia mëson fëmijës gjuhën dhe historinë është atdhetare.

Një njeri që ruan një këngë të vjetër është duke ruajtur një copëz të kujtesës kombëtare.

Një shkrimtar që përpiqet të dëshmojë të vërtetën e kohës së vet lë një dëshmi për brezat.

Gjurma:

Në fund, njeriu nuk merr me vete as shtëpinë, as librat, as pasurinë.

Merr vetëm atë që ka bërë nga shpirti i vet.

Të tjerat mbeten.

Mbetet fjala.

Mbetet kujtimi.

Mbetet një fëmijë që të kujton si mësues.

Mbetet një nip që lexon një faqe të shkruar prej teje.

Mbetet një këngë që dikush e këndon pas shumë vitesh.

Mbetet një emër në kujtesën e familjes.

Mbetet një vepër.

Mbetet një dëshmi.

Dhe ndoshta, një ditë, dikush do të thotë:

“Ky njeri jetoi me dinjitet dhe nuk e la kohën të kalonte mbi të pa lënë asgjë.”

Atëherë shpirti mund të prehet në paqe.

Jo sepse njeriu ka bërë gjithçka.

Askush nuk bën gjithçka.

Por sepse ka bërë atë që ka mundur me ndërgjegje të pastër.

Kjo është, ndoshta, trashëgimia më e madhe që mund t’ua lëmë fëmijëve tanë:

jo vetëm një emër, por një mënyrë për të jetuar.

Dhe nëse ky Testament ka një amanet të fundit, ai është ky:

Jetoni me drejtësi.
Ruani dinjitetin.
Mos e harroni rrënjën.
Mësoni nga të parët.
Mësojini ata që vijnë pas jush.
Duajeni atdheun pa e humbur njerëzoren.
Dhe kur të vijë dita të largoheni, lini pas një gjurmë që nuk ka nevojë të bërtasë për t’u dëgjuar.

Sepse jeta është e caktuar nga Zoti.

Por kuptimin e saj ia japim edhe ne me mënyrën se si e jetojmë.

Dhe pastaj, kur të mbyllen sytë, le të mbetet pas nesh ajo që nuk vdes lehtë:

fjala e mirë, vepra e drejtë, kujtesa e ruajtur dhe shpirti i qetë.

* * *

Ja, edhe këto vargje le të jenë si  një amanet shpirtëror:

Të dashurit e mi,

Kur të mos  kem më  shpirtin në trup,
por , ua lë shkrimket e mia,  vetëm si një  kujtim për ju,
mos qani për mua me zë,
por më kujtoni me zemër.

Ia lashë kësaj bote çfarë munda:
pak fjalë të mira,
ca duar të zgjatura drejt Perëndisë,
dhe një zemër që nuk urreu askënd.
Nëse e gjeni ndonjë gjurmë timen në mirësi,
ruajeni si pasurinë më të madhe.

Mos e matni jetën me vitet që kalova,
por me ato çaste që u dhashë gëzim.
Pasuria ime s’është ari,
por njerëzit që desha dhe që më deshën.
Këtë ua lë – një kujtim të ndershëm,
një shpresë të pastër,
një emër që nuk u përkul para padrejtësisë.

Fëmijëve – ua lë librat e bibliotekës sime personale dhe  lirinë për të menduar.
Gratë e burrat e familjes sime,   i porosis të jenë njerëzorë më shumë  se krenarë.
Kombit – ia lë dashurinë time, pa zë e pa bujë,
por të fortë si gur tunxhitar  mali.

Kur të vini mbi varrin tim,
mos sillni lule të blera,
por sjellni një buzëqeshje për dikë që ka nevojë.
Unë, Nafi Çegrani, bir i një toke që mbolli shpresë mes dhimbjes,
dëshmoj me këtë testament se fjala e lirë është më e fortë se muret,
se e vërteta nuk vdes, edhe kur trupi burgoset.

Jetova rininë time jo në festa, por në qeli.
Qe viti 1981, dhe Kosova digjej për drejtësi.
Nisja e demonstratave nuk ishte thjesht zemërim rinor,
ishte një britmë e shpirtit  shqiptar
që kërkonte të frymojë në gjuhën e vet, në tokën e vet.

Ju, Rini, dhe breza të kombit tim , nëse më dëgjon,
Kini kujdes me jetën e cila është një luftë e domosdoshme për të jetuar, mos e matni lirinë me komoditetin.
Liria nuk është telefon, as pazar,
ajo është e drejtë, e fituar me djersë e gjak,
dhe ruhet me kujtesë dhe dinjitet njerëzor.

Mos u krenoni me të shkuarën vetëm si histori, por ecni mbi të si mbi një gur themeli.
Mos e lejoni harresën të na vrasë më shumë se plumbi.
Se kur harrojmë, i vrasim për së dyti të rënët.

Nëse ndonjëherë më kujtoni,
mos e bëni me trishtim,
por me krenarinë e heshtur të një kombi që nuk është  përkulur në shekuj.
Nëpër burgjet e komunizmit jugosllav, kam qenë dhe përjetuar skëtarrat, edhepse isha në të drejtë të Zotit. Por të tilla ishin regjimet dhe politikat  komuniste në  Ballkan.
Andaj, atëbotë ishte vështirë ta thoje dhe ndjeje  fjala “Atdhe”, njeriu  dënohej .
Unë, me vuajtjuet e mia,  mësova se liria është gjendje shpirti , jo një copë letër që e firmos shteti.
Jeta më mësoi se njeriu është i vogël,
por shpirti mund të jetë i madh nëse zgjedh rrugëtimin e  drejt të dritës, humanizmit dhe njerëzores, ajo të falë.

Amaneti im i fundit , i njeriut që nuk u përkual as përballë uraganeve politike dhe burgjeve sllavo-komuniste, është ky:
Jetoni me dashuri,  në paqe dhe mirëkuptim,
dhe mos e shisni shpirtin për asnjë çmim. 

Me dinjitet dhe dritë,
Unë, babai dhe gjyshi juaj,  Nafi  Çegrani.