Ismet M. Hasani, Suedi
Në shenjë përkujtese
Për të vdekurin që ka qenë i mirë, duhet flasësh vetëm fjalë të mira!
Rugova, Qosja dhe Kadare, a patën armiqësi, apo vetëm kritika e polemika pa kompromis ndermjetveti?! (pjesa e dytë))
Në këtë pjesë do të lexoni:
Mendimet e atyre që i kanë njohur mirë Rugovën, Qosjen dhe Kadarenë:
- Pal Shtufi, studijues, opinionist
- Rrahman Paqarizi, historian
- Adnan Merovci, bashkëpunëtor i Rugovës
- Dukagjin Gorani, historian dhe
- Asdren Shala, historian
*Shënim: Fjalët e tyre do i shkruaj krejt (në origjinal) ashtu siç i kanë folur të sipërpërmendurit – pa kurrfarë ndërhyrje drejtëshkrimore! Kështu e kemi mësuar nga i Madhi At´ Gjergj Fishta./IM
*
Ibrahim Rugova&Adnan MerovciAdnan Merovci, bashkëpunëtor i Rugovës: Pa marrë parasysh që çështja e varrimi të prof. Qosjes ishte specifik, është etike që familjës së të ndjerit, edhe njëherë t’i shprehi ngushëllime. Sa iu përket atyre ”ferkimeve” që i kanë pas’ Qosja me Rugovën, apo me Kadarenë, ka me pas’ kohë dhe për shumë kohë do të përflitet me komentet të ndryshme. Unë distancohem ndaj atyre shkrimeve që kanë pasur akuza ndaj Rexhep Qosjes, i cili është një akademik, një intelektual i kalibrit të naltë. Do më thanë ai e ka vendin në altarin e një studijuesi të letërsisë.
Edhe vet Qosja, me letrën që mos t’i organizohet ceremorni në fakt, të mos i organizohet ceremonime rastin e lamtumires së fundit, dëshmon se ka qenë dhe mbetet intelektual i kalibrit të naltë.
Po sa i përket letrës që Qosja e la dhe atë shkruar qysh me 30 prill të vitit 2016-të. Dmth 10-të vjet para së të vdiste dhe e la ”amanet” që të varroset vetëm me familjarëtt e vet?
Unë kët letër e shoh në sinkrom me krejt personalitetin e tij dhe përformancën që e bâ edhe në publik, në jetën shoqërore, shkencore dhe politike. Shkurt – shqip letra asht e Rexhep Qosjes dhe vetëm e tij. Qosja ka qenë i veqantë, edhe egocentrik, një intelektual i kalibirit dhe letrën unë e shoh siksur ”e shoh” figurën e tij – personalitetin e tij.
Po rapoti me Ibrahim Rugovën? Pse ky antagonizëm kaq i madh i njerëzve të LDK-ës, ndaj Qosjes, që njihen si ”rrethi i Rugovës?
Të bajmë dallimin midis vet Rugovës dhe njerëve të tij!? Dihet që raportet midis Qosjes dhe Rugovës nuk kanë qenë të mira, kjo dihet edhe në publik. Por duhet ditur se ”shigjetimet” gjithëherë kanë ardhë nga Qosjes në drejtim të Rugovës dhe jo anasjelltas. Këto kanë fillue qysh heret. Në vitin 1989 asht formue LDK-ja dhe Qosjes iu asht ofruar pozita e Kryetarit, por e ka refuzuar. Qosja formoi një forum të intelektualve, por nuk ka pasë ndjonjë ballafim me Rugovën.Qosjas ka mungue për pesë vite rresht, edhe në Shoqatën e Shkrimtarëve, ku Rugova ka qenë Kryetar.
Qosja ka ardhë në takimin, kur ka qenë Voren Cimerman me delgacion dhe ai ka kërkuasr ardhjen e tij. Aty ka qenë një balafaqim ”pasiv” – Qosja e ka rujt nji farë ”egoizmi” të vet, mirëpo, Qosja ka qenë një figurë shumë e ashpër karshi rrjedhave dhe veprimeve.
Para nisjes për Rambujé – këtë publiku, pak kushs e din, ka qenë nji takim midis Qosjes dhe Rugovës, aty diku më 2 aapo 3 shkurt 1999, ndërkaq delegacioni asht nis për Rambuje me 6 shkurt 1999. Janë takue në Rezidencën e Rugovës. Vlen të theksohet se Qosja asnjëherë nuk e ka pranuar Rugovën si President, apo Kryetar të Kosovës, por vetëm si Kryetar të Lidhjes se Shkrmitarëve. Takimi i Qosjen me Rugovën në media ka dalë si takim i Qosjes me Presidentin e Kosovës. Qosja, edhe në Rambuje nuk e ka ”konsiderue” Rugovën si Kryetar të Kosovës, por si Kryetar të Lidhjes se Shkrimtarëve të Kosovës. Por, edhe njerëzit e Rugovës, pasi Rugova u zgjedh Kryetar i Kosovës, e thrrshin si me përbuzje vetëm ”kryetar”, e kjo ishte si nënçmi.
Konferenca e Rambujesë është Konferenca e parë, ku shqiptarët kanë qenë të ”nji goje” Para ksaj , 5 delegacione kanë qenë në Londër e s’kan folë në mes veti!
Disa veprime të Rugovës, Qosja nuk i ka pranue po i ka vlerësue si ”improvizime”. Në Rambuje kanë qenë të afërt me njëni – tjetrin. Përndryshe, asnjëherë nuk janë takue Qosja me Rugovën!? Këtë e them me përgjegjësi të plotë.
Prej vitit 1967, kur Qosja ka ardhë në Institut Albanologjik, pas 10-të vjetësh ka ardhë Rugova, edhe këtu takimet e tyre janë konsiderue antagonizma. Qosja ka doktorue në figurën e Asdrenit, ndërsa Rugova, disa provime i ka bâ të profesori Leonard Bards, në laminë e seimologjisë: edhe këtu ka kundërthanie midis tyre. Këto dihen publikisht dhe ka shumë të flitet për veprimet e tyne, kundërshtimet e tyre, por, me qenëse të dytë janë të vdekur nuk është e hijshme të hyjmë në detale.
Në qoftë se – sipas Qosjes, Rugova ka qenë ”tradhtar” dhe ”njeri i Milosheviqit”, atëherë edhe Qosja është dekoruar me medalaje, më 7 korrik, kur kjo ditë është festë për Jugosllavinë – Dita e Luftëtarit; por nuk duhet zgjatur me këto kundërshtime midis tyre, sa ka shumë… Si do që të jetë, këta të dy provimin historik e kanë dhënë në Rambuje – ngjashëm sikur Konica me Nolin e me Fishtën.
*
Rrahman Paqarizi: Lidhur me ”Letrën”, kjo asht letër familjare, personale, qe Qosja ia ka lanë nipit t’vet. Letra është shkruarr nga profesori qysh ne vitin 2016, dmth. 10-të vjet ma heret, kur profesori ka qenë i qetë, i kjart, i kthjellët, pa pasë frigë nga vdekja dhe njerëzit mund të lanë gjithëfarë ”amanetësh”. Qosja, sa do që është i njohur për natyrën e tij konfliktuoze, ka qenë koherent dhe kjo letër asht rezultat i koherencës së tij. Kjo letër ka qenë dëshira e tij, ”amaaneti” i tij, por nuk e di a ka qenë dashur të botohet (publikohet) sepse asht qashtje personale, familjare dhe nuk ka qenë dashtë të publikohet pa prezencën e autorit, sepse dalin diskutime të ndryshme…Në letër, sa u përket borxheve, thotë se ”ua ka la borgjet Shqipërisë shtetërore dhe Kosovës” – nuk e thotë ”shtetërore”, që nënkuptohet se ”Kosova më ka mbetë borxh”, e këtë ”do të thonë historianët dhe intelektualet kulturor dhe historianët” dhe vazhdon: ”Nuk mendoj se vdes pa asnjë mëkat”.
Me randësi asht të theksohet se ai ka qenë i kthjellt edhe deri pak para vdekjes, kur ka dhanë intervista, dmth ka qenë i vetëdijshëm për të gjitha. Profesori ka qenë edhe si historian i letërsisë, referenca e tij do të mbetët edhe gjatë si referencë, ose përjetësisht do të mbetet referencë, sepse verpa e tij është kapitale, asht vepër e madhe. Me veprën e tij asht dasht të merren institucionet, por ai asht marre vet, ka edhe shumë autorë që janë merrë vet me veprat e tyre, Në raport me dy bashkëkohësit e tij: Rugovën dhe Ismail Kadarenë dhe që të tri këto figura janë shumë të rëndësishme dhe të gjithë bashkëkohanikët, ose mundd të janë miq të vërtetë, ose mund të jenë rival, sepse nuk kanë qenë armiq; këta të tre kanë qenë si ato fushat antimagnetike, po që tri këto figura janë shumë të rëndësishme, janë të patejkalueshme…!
*
Pal Shtufi, opinionist: Unë mendoj pak ma ndryshe për rreth letrës. Letra ka qenë e domosdoshme për këtë rreth, për këta njerëz. Asht mirë që asht publikue, sepse ka domëthënien e saj. Mua personalisht me ka gëzue shumë, sepse ka shumë që shkojnë prej kësaj bote dhe lanë sherre. Mendoj se tre rreshtat e parë thuaja se s’kan randësi. Né shqiptarët jemi pak si ”shovenistë” përballë ateizmit. Kjo asht ”gjenerata e artë” që asht krijue në Jugosllavinë e asaj kohe, prej vitit 1960-të e këndej dhe ashtë gjenerata e parë që kombi ynë ka përjetue një ”vëlim” të tillë, një krijim të tillë, nëqoftë se asht ndonjeni prej atyne, e që kanë qenë të gjithë të njësoj. Këta s’kanë pas ndonjë ”model” pos ”RILINDASIT”. Po ju flasë juve, përveç Asdrenit që asht pak ma i ri, na jemi rritë në të njajtat kushte dhe këto janë gjana që i vëreni në formim. Ata as s´janë marrë me fé, as s’e kan ndalu’ as që e kanë përbuzë; kurrë s’kanë bâ diçka të keqe ”gjenerata e artë”, por shqiptarixmin e kanë shpjegua bash në frymë t’Namit, Samiut, De Radës etj. Do me thanë, q’ata na kanë dhanë né. Të theksoj se nuk janë varrosë me rite fetare as Rugova, as Teki Dervishi, as Skënder Gashi (në Vjenë- Austri) e as Kadare. Ndoshta nuk ka mâ tjerë?! Kjo asht ”gjeneratë e artë”, ai tregon se ”kështu kam jetu’ – kështu po due me vdekë! S´ka gja ma korrekte. Mendoj se shumica e njerëzve, po kanë problem me u ballafaque me shumicën e njerëzve! Na e kemi frikë shumicën; nuk e kemi frigë as të vërtetën, as gënjeshtrën, e kemi frikë shumicën! Tash, na nuk e dijmë se shumica e ka gabim dhe po gënjen; dmth. qe ky jam dhe qe ky po shkoj, e Qosja e bani nji shembul shumë të mirë, shumë pozitiv. Taman asht ky Qosja! Rugova, Qosja dhe Kadare – deshtem apo nuk deshtem, janë tri shtyllat shqiptare qe kanë bâ aq shumë për popullin e vet, sa që janë të pazavendsueshëm. Po theksoj se Kadare âsht marrë me identitetin shqiptar, thuaja se në secilin libër të tij, âsht marrë ekskluzivisht me ta, ai ka dashtë që trupin shqiptar ta ban sa mâ evropian, sepse tendenca e tij ka qenë e tillë; Qosja, po ashtu ka qenë atdhetarë. Në Kongresin e Letërsisë, në Novi Sad, në vitin 1985-së, unë atëherë kam qenë në burg por na inte gazeta ”RILINDJA” e e lexojshim, ka qenë e jashtzakonshme fjala e Qosjes. Unë e mbaj mend Qosjen pozitivisht dhe shumë pozitivisht kur ka reague për Kadarenë në mënyrën ma te shkëlqyeshme, të mundshme n’kohën kur ”ka ikë” Qosja, kur ka thanë: ”Ai e din se ai asht Kadaré!”
*
Asdren Shala, historian: Unë pajtohëm në parim, me atë që tha tha Pali, por si replikë me të, lidhur me këta të tre Rugovën, Qosjen dhe Kadarenë) që janë boshti kryesor i letërsisë shqiptare. Qosja, mbahet mend si historian – Rugova ma shumë ka dijtë nga letërsia sesa nga politika.Pajtohëm, gjithëashtu me Palin që të tre janë shtylla të rëndëshime të popullit shqiptar, por që për të tre këto figura duhet shiquar për nga glorifikimi, rënia dhe vlerësimi. Mendoj se edhe Rugova, edhe Qosja edhe Kadare janë në fazën e glorifikimit. Duhet shiquar anën tjetër se Kadareja ka qenë shkritmar i regjimit. Pali tha se ”kanë qenë ateistë”, po, por kanë qenë edhe ”antifetar”; Kadarea i ka pagua haraç regjimit, për të arritur aty ku ka arritur. Pa marrë parasyh që Kadarea ka marrë të gjitha ”Çmimet Ndërkombëtare” përveç Nobelit,ai i ka sherbyer regjimit komunist të Enver Hoxhës. Sa i përket ”Çmimit Nobël” një filozof italian thotë:”Çmimin Nobël” nuk e kanë marrë shumë shkrimtarë të mëdhenj të botës!?” Po e përsëris që Kadarea i ka paguar haraç regjimit, se s’ka pas çare pa e pague: t’i marrim veprat e tij, kjo duket ashiçare! Por, pa marrë parasyh këtë që thash, Kadare mbetet shkrimtar i kalbrit botëror. Kadareja është edhe historian i kalibritt të lartë. Ai asht historiani me replikues. Ta zëmë kritika që i është bâ Oliver Shmit-it nga Kadarea nuk iu ka bâ nga asnjë historian tjetër. Kadarea ka qenë në gjendje me pa aty ku s’ka pa asnjë shqiptar, asnjë historian – në aspektin historik!
*
Dukagjin Gorani, historian: Këta të tre kanë dalë nga ai ”funduesi iluminist”. E para parti që ju lejua formimi në kohëen e Jugosllavisë, ishte Lidhja Demokratike e pas shumohet formimi i tye, por ”erdhi” lutfa” Në ato periudha realizohen dy botkuptime: njëni që e përfaqësonte LDK-ja, që udhëhiqte zoti Ibrahim Rugova dhe botkuptimi tjetër që konsiderohej të jetë ma konvencional dhe në përpjekje – ma provokativ. Prof. Qosja ishte artikulues dhe kritkues kundër asaj që ”prodhonte” Rugova. Në vitet e 90-ta ka qenë një polemikë e vazhdueshme në mes kursit politik: cili do jeté kursi me optimal, dhe kushdo që ka jetua në atë periudhë ka qenë i njohur me polemikat dhe dilemat e tilla. Unë mendoj që këto dy botkuptime: ai i artikuluem nga z. Qosja, qoftë ai i artikuluem nga z. Rugova, kanë qenë refoleksioni brenda zhvillimeve shoqërore. Këta kanë që qenë kronistat, ndoshta edhe ideologjik, të gjendjes nepër të cilën neve kemi kalu´. Profesor Qosja ka qenë si nji lloj kompasi i mendimit politik. Pë mu´ Qosja e permbyll nji perudhë të rilindasve dhe vazdhues i idesë se iluminizmit. Por nuk ia ka dalur. Ato idé sot nuk konsderohen të rndësisshme, sepse shumë prej këtyne ideve sot janë zbehë ose janë periferizu’. Edhe qëshja e Kombit dhe identitetit kombëtar kanë pësu’ ndryshime të mëdha. Pra ka kalue koha e iluminizmit, tash ka ndryshime të mëdha.
Një pjesë e popullatave shqiptare ka qenë me orijentime evropiane, ndersa një pjësë e ndikueme nga Perandoria Osmane. Në evoluimin e një shoqnije 100 vjetshi është shumë i shkurt. Identitetet janë punë shprehishë edhe qëllimet e tyre janë punë shprehishë. Identiteti i shqiptarëve ka qenë një periudhë 600 vjeqare, nepër të cilën populli ka kalue me njëe rezistencë kundër Perandorisë Osmane- Identiteti, rrënjet i ka të ideja e iluminizmit. Në letrën e tij, Qosja e shpalos vete si fëmijë i sistemit iluminist.
Ndërhyn Pali: unë mendoj se nji iluminist asht edhe idealist?! Kadare, edhe ai iluminist, e vazhdon me animin evropin, ndersa Qosja i shtin do pyka, dhe thuaja se e nderprenë. Kjo letër e Qosjes kërkon studim dhe atë çdo fjalë e letrës. Kjo letër ashtt shkru´ aq me kujdes, aq e matur sa don studim.
*
Asdren Shala: Për mu’ shka shkruan Kadare, asht projekti se kah duhet shkuar shqiptarët: kah Perëndimi. Ndersa qysh ka thanë Qosja, na jemi edhe Lindje edhe Perëndim, mirëpo as nuk ka qenë kundër orijentiimit pro evropian ,e Kadare – po! Qe të tre kanë qenë nacionalistë.
(v a z h d o n)
Në pjesën e tretë do të lexoni:
Opinioni i autorit dhe përfundim
