Nga Frank Shkreli*

50-VJET SHQIPËRIA PRITI!

Në 35-vjetorin e rivendosjes së marrëdhënieve shqiptaro-amerikane

Roli i Ambasadorit të parë amerikan në Tiranë, Z. William Ryerson

“Në SHBA zyrtarë të mençur në DASH dhe ente të tjera të administratës sonë, vendosën të lënë menjëanë dekada të tëra fyerjesh të drejtuara ndaj nesh dhe gjithashtu të shfrytëzonin hapësirën e krijuar.  Shërbimi shqip i Zërit të Amerikës luajti një rol kritik qoftë në përcjelljen e informacionit të saktë në Shqipëri, ashtu edhe në monitorimin e zhvillimeve atje dhe me ndarjen e atij informacioni me Uashingtonin zyrtar. Ekipi i parë i përfaqësuesve të SHBA mbërriti në Tiranë përpara zgjedhjeve të para pluraliste, në mars 1991.”  Nga mesazhi i Ambasadorit William (Bill) Ryerson në 30-vjetorin e rivendosjes së marrëdhënieve SHBA-Shqipëri, 5-vjetë më parë.

Pas pothuaj 50-vite komunizëm, Shqiqpëria priti 15 marsin 1991, rivendosjen e marrëdhënieve diplomatike Shqipëri-Shtetet e Bashkuara të Amerikës, një date që shënoi një kthesë historike për vendin. Pas pothuaj 50-vjet izolimi ideologjik dhe politik, Shqipëria po rikthehej, më në fud, në botën demokratike perëndimore. Me urdhër të Departamentit Amerikan të Shtetit (DASH), një javë pas nënshkrimit të Memorandumit të 15 marsit 1991 në Uashington për rivendosjen e marrëdhënieve diplomatike midis Shqipërisë dhe Shteteve të Bashkuara — pa vonesë, Washingtoni ka dërguar delegacionin e parë diplomatik amerikan në Tiranë, “për përgatitjet dhe hapjen e misjonit diplomatik” amerikan në 50-vjet pas dëbimit të diplomatëve amerikanë nga regjimi komunist i Enver Hoxhës, menjëherë pas Luftës së II Botërore.

Ambasadori William (Bill) Ryerson (21 Dhjetor, 1991 – 13 Tetor, 1994)

Për një shoqëri që kishte jetuar nën një nga regjimet më të mbyllura barbare komuniste të Evropës për pothuaj një gjysëm shekulli, ky moment u perceptua në atë kohë, si fillimi i një epoke të re për Shqipërinë. I një epoke të lirisë, e demokracisë dhe shpresohej, përfundimisht, edhe i një orientimi perëndimor të Kombit shqiptar.  “E duam Shqipërinë si gjithë Evropa” ishte parulla e kohës.  Kur marrëdhëniet diplomatike mes Shteteve të Bashkuara dhe Shqipërisë u rivendosën më 15 mars 1991, pas më shumë se pesë dekadash ndërprerjeje nga regjimi komunist të Enver Hoxha, një kapitull i ri historik u hap, më në fund, për vendin më të izoluar të Europës, që sundohej nga një prej regjimeve më të egra të diktaturës komuniste botërore dhe më anti-amerikane në botë.

Me vendim të Administratës së Xhorxh Bush të vjetër dhe me urdhër të Departmentit Amerikan të Shtetit, antarët e delegacionit të parë diplomatik të Shteteve të Bashkuara, arrijtën në Tiranë pa vonesë, një javë pas nënshkrimit në Washington të Memorandumit për rivendosjen e lidhjeve diplomatike midis dy vendeve tona me qëllim të hedhjes së hapave të parë për hapjen e Ambasadës së Shteteve të Bashkuara në kryeqytetin e Shqipërisë, por jo vetëm.  Frank Shkreli: Një ngjarje në historinë e mardhënieve Amerikano-Shqiptare që shpesh anashkalohet | Gazeta Telegraf.

Më vonë, në atë vit vendimtar për marrëdhëniet dy-palëshe Washington-Tiranë, figura kryesore që përfaqësoi, zyrtarisht dhe me dinjitet Amerikën në Tiranë, ka qenë diplomati amerikan i karrierës, Ambasadori William (Edwin) Ryerson, i cili u bë ambasadori i parë amerikan në Shqipërinë e “tranzicionit demokratik”, post-komunist.  Ambasadori Ryerson paraqiti letrat kredenciale në dhjetor të vitit 1991, në një kohë kur Shqipëria po përjetonte një transformim të thellë — ndonëse tepër i vonuar — politik, ekonomik dhe shoqëror. Pas rënies së diktaturës dhe zgjedhjeve “pluraliste” të vitit 1991, vendi ishte në kërkim të një orientimi të ri strategjik drejt Perëndimit demokratik. Prania e ambasadorit amerikan në Tiranë nuk ishte thjesht një akt diplomatik. Në një mënyrë, ajo simbolizonte, më në fund, rikthimin e Shqipërisë në komunitetin euro-atlantik.  Me praninë e tij në Tiranë, Ambasadori Ryerson nuk përfaqësonte vetëm qeverinë e Shteteve të Basshkuara. Ai përfaqësonte, njëkohësisht, edhe kthimin e një aleati historik të Amerikës, në një vend që për gati gjysmë shekulli kishte jetuar nën izolimin e një prej diktaturave komuniste më të ashpra të Evropës. Në vitet e para të tranzicionit, ambasada amerikane në Tiranë u kthye në një simbol shprese e lirisë e demokracisë për shumë shqiptarë. Për një popull që për dekada kishte dëgjuar vetëm propagandën anti-amerikane të regjimit komunist të Enver Hoxhës. Fakti që flamuri amerikan valëvitej sërish në kryeqytetin e shqiptarëve, kishte një domethënie të thellë politike dhe morale, për shumë shqiptarë.

Në ceremoninë historike të nënshkrimit të Memorandumit të Mirëkuptimit për rivendosjen e marrëdhënieve diplomatike SHBA-Shqipëri me 15 mars, 1991, i cili rivendosi marrëdhëniet diplomatike midis dy vendeve,  Ndihmës Sekretari i Shtetit për Çështjet Evropiane dhe Kanadeze, Raymond G.H. Seitz, ka thënë:

“Marrëdhënia midis vendeve tona daton që nga vitet e para të këtij shekulli, kur Presidenti (Woodrow) Wilson i ofroi mbështetjen amerikane shtetit të ri shqiptar. Marrëdhënia nuk u harrua kurrë nga mijëra amerikanë me origjinë shqiptare…të cilët mbajtën kontakt me atdheun e tyre gjatë gjithë këtyre viteve”.

Në fillim të misionit diplomatik të Z. Ryerson, ambasada amerikane në Tiranë ishte ende në fazën e organizimit të diplomacisë së re amerikane në Shqipëri, pas një shekulli mungesë. Përpara mbërritjes së Ambasadorit Ryerson, përfaqësia amerikane drejtohej nga diplomati Christopher R. Hill, si i ngarkuar me punë. Por ishte ardhja e ambasadorit të parë amerikan, Z. Ryerson, ajo që shënoi institucionalizimin e plotë të marrëdhënieve mes dy vendeve tona.  Gjatë mandatit të tij (1991–1994), Z. Ryerson u përball me një periudhë të trazuar për Shqipërinë dhe për shqiptarët: krizë ekonomike, emigrim masiv, tensione politike dhe sfida të mëdha në ndërtimin e atyre që preceptohshin si institucionet e ardhëshme demokratike në atë vend. Mirëpo, megjithë vështirsitë, ishte diplomacia amerikane në këtë periudhë që u bë një nga mbështetjet kryesore për stabilitetin dhe reformën demokratike, sado të brishtë, në Shqipëri.  Për shumë shqiptarë, prania e Shteteve të Bashkuara në Tiranë në fillim të viteve ’90 kishte edhe një domethënie simbolike më të thellë. Sepse, prania zrytare amerikane në Tiranë, përfaqësonte jo vetëm një aleancë politike, por edhe shpresën për një të ardhme të lirë, demokratike dhe të integruar të Shqipërisë në botën perëndimore. Një ëndërrë shekullore, kjo e të gjithë shqiptarëve pa dallim, me përjashtim të diktatorit komunist Enver Hoxhës dhe apologjetëve të tij ndër vite e dekada e deri në ditët e sotëme, fatkeqsisht.

Një grup shqiptaro-amerikanësh në Departmentin e Amerikan të Shtetit me rastin e betimit të Ambasadorit William (Bill) Ryerson para se të nisej për në Shqipëri

Në këtë kuptim, ambasadori William Ryerson mbetet një figurë historike në kapitullin e ri të marrëdhënieve shqiptaro-amerikane të fund shekullit të kaluar.  Një kapitull që filloi pas shembjes së Murit të Berlinit dhe rënies së komunizmit zyrtar në Evropën Qendrore e Lindore, përfshirë Shqipërinë, por një vend që pas një tranzicioni të pafund e që duket se vazhdon të formësojë politikën dhe orientimin strategjik të Shqipërisë edhe sot. Emërimi i ambasadorit të parë amerikan në Tiranë pas rivendosjes së marrëdhënieve midis dy vendeve, William Edwin Ryerson, mishëroi këtë shpresë.  Por historia e tranzicionit të stërgjatur shqiptar po tregon se mbështetja ndërkombëtare, përfshirë mbështetjen e pa kursyer amerikane për liri e demokraci të shqiptarëve, nuk mjafton nëse vendi nuk ndërton vetë institucione të forta të lira, demokratike e të pavarura me një kulturë të përgjegjshme politike.

Sot, në përvjetorin e 35-vjet të rivendosjes së marrëdhënieve shqiptaro-amerikane, Shqipëria ende përballet me sfida të mëdha serioze, politike dhe ekonomike. Me një korrupsion gjithëpërfshirës që kërcënon në themel demokracinë shqiptare, sado të brishtë, si dhe antarësimin e Shqipërisë në të gjitha organizmat euro-atlantike, por mbi të gjitha kërcënon antarësimin e plotë të saj në Bashkimin Evropian.

Përvjetorët, si ky, normalisht, janë data që duhen kujtuar, por duhet të shërbejnë gjithashtu edhe si raste reflektimi se ku ishte në vitin 1991 dhe ku është Shqipëria sot. Situata e sotëme në Shqipëri, 35-vite më vonë, për shumë shqiptarë mbetet një zhgënjim historik i shpresave të tyre për një agim sado të brishtë demokratik – megjithë premtimet dhe shpresat e atij monenti historik të vitit 1991. Megjithkëtë, ardhja e ambasadorit Ryerson 35-vjet më parë në Shqipëri nuk duhet të shikohet vetëm si një akt diplomatik i zakonshëm, por edhe si një shenjë se, më në fund, historia ose fati po i jepte Shqipërisë një mundësi të re, për një fillim të ri.

Në dekadat që pasuan, partneriteti midis Shqipërisë dhe Shteteve të Bashkuara u shëndrrua nga një marrëdhënie diplomatike në një aleancë strategjike. Uashingtoni, ndërkohë, mbështeti transformimin demokratik të Shqipërisë, reformat ekonomike dhe ndërtimin e institucioneve. Gjatë viteve, ndihma amerikane kontriboi në zhvillimin e shoqërisë civile, forcimin e institucioneve demokratike dhe orientimin e vendit drejt integrimit euro-atlantik.  Një nga momentet më të rëndësishme të këtij partneriteti strategjik ishte anëtarësimi i Shqipërisë në NATO në vitin 2009, një hap historik që konfirmoi vendin e saj në komunitetin euro-atlantik.  Në këtë 35-vjetor të rivendosjes së marrëdhënieve — megjithë uljet e ngritjet gjatë viteve — Shqipëria mbetet një nga vendet më pro-amerikane në botë. Populli shqiptar ka treguar vazhdimisht një respekt dhe mirënjohje të thellë për Shtetet e Bashkuara dhe për vlerat që ato përfaqësojnë.

Antarët e delegacionit të parë diplomatik të Shteteve të Bashkuara, arrijtën në Tiranë pa vonesë, një javë pas nënshkrimit të Memorandumit për rivendosjen e lidhjeve diplomatike midis dy vendeve tona, 15 mars, 1991. (Mungon në foto anëtari i delegacionit Richard T. Muller)

Por le të jemi të sinqertë me veten dhe me miqët historikë të Kombit shqiptar, se e njëjta gjë nuk mund të thuhet në këtë përvjetor për klasën politike shqiptare që ka sunduar shqiptarët këto tre dekada.  Falë kësaj klase politike shqiptare, pavarësisht dekadave të partneritetit me Shtetet e Bashkuara, Shqipëria vazhdon të përballet me korrupsion të rrënjosur, institucione të brishta dhe polarizim të thellë politik. Premtimi i demokracisë dhe shpresat që frymëzuan momentin historik të marsit 1991 janë zbehur keqas nga një kulturë politike që vendos pushtetin mbi përgjegjësinë dhe interesat partiake mbi interesin kombëtar.

Forca e marrëdhënieve Shqipëri-SHBA nuk duhet të matet vetëm me vizita diplomatike, shkrepje fotografishë, e madje as me bashkëpunim ushtarak, apo me deklarata zyrtare. Ajo duhet të reflektohet edhe në cilësinë e qeverisjes, në sundimin e ligjit dhe në besueshmërinë e institucioneve demokratike në Shqipëri.  Shtetet e Bashkuara kanë mbështetur vazhdimisht reformat që synojnë forcimin e drejtësisë, jo gjithmonë të suksesshme dhe luftën kundër korrupsionit. Por në fund të fundit, përgjegjësia për ndërtimin e një demokracie funksionale i takon vetë shqiptarëve.  Asnjë partneritet ndërkombëtar, sado i fortë të jetë, nuk mund të zëvendësojë integritetin politik dhe përgjegjësinë institucionale brenda vendit.

Nëse Shqipëria shënon këtë 35-vjetor të rivendosjes së marrëdhënieve me Shtetet e Bashkuara, një pikë reflektimi duhet të jetë mesazhi i qartë se aleanca me Amerikën nuk është vetëm një aset diplomatik por është edhe një angazhim moral dhe politik ndaj vlerave demokratike, në përgjithsi.  Sepse fryma e rivendosjes së marrëdhënieve diplomatike SHBA‑Shqipëri (1991) ishte, mbi të gjitha, një frymë shprese — shpresa se Shqipëria do të ndahej, njëherë e mirë, nga e kaluara e diktaturës komuniste dhe prirjeve autoritare të qeverisjes me shpresën të vitit 1991, se do të ndërtonte një shtet të lirë, të drejtë dhe demokratik. 35-vjet më vonë, kjo shpresë mbetet ende gjallë. Por ajo kërkon më shumë përgjegjsi politike, morale dhe kombëtare nga klasa aktuale politike shqiptare, sidomos sa i përket lirisë së shtypit dhe pavarësinë e institucioneve shtetërore, sidomos enteve të drejtësisë.

Pyetja që mbetet aktuale edhe sot e kësaj dite është e thjeshtë, por thelbësore për të ardhmen e lirisë dhe demokracisë në Shqipëri e që është:  A e ka shfrytëzuar, plotësisht, Shqipëria dhe klasa politike e saj e tre dekadave të kaluara atë mundësi historike që iu dha shqiptarëve në fillim të viteve ’90?  Për mendimin tim, pas 35 vitesh partneriteti strategjik dhe politik me Shtetet e Bashkuara, Shqipëria mbetet pa përgjigjen thelbësore për të ardhmen demokratike të saj e që është: nëse është e aftë të dëshmojë se mund të ndërtojë një demokraci të qëndrueshme, të denjë për besimin e shqiptarëve dhe për mbështetjen që Shqipëria dhe shqiptarët kanë marrë nga aleati i tyre më i rëndësishëm strategjik gjatë 35-viteve – përfshirë mbështetjen e Kosovës — por dhe më heret në historinë e Kombit shqiptar — Shtetet e Bashkuara të Amerikës!  Fatkeqsisht, kjo pyetje sot nuk ka një përgjigje të prerë, por ama mbetet thelbësore për vazhdimin e miqësisë dhe të bashkpunimit strategjik midis Kombit amerikan me Kombit shqiptar sot dhe për 35 vite të tjera e më gjatë.

*Frank Shkreli, ish-Drejtor i VOA-s për Euro-Azinë dhe anëtar i delegacionit të parë diplomatik të SHBA në Tiranë, mars/prill, 1991   

Ambasadori i parë i Shteteve të Bashkuara anë Tiranë, William Ryerson, (21 Dhjetor, 1991 – 13 Tetor, 1994) me një grup shqiptaro-amerikanësh në një pritje në Kongresin e Shteteve të Bashkuara të Amerikës

***

Mesazhi i plotë iAmbasadorit të parë të Shteteve të Bashkuara në Tiranë, Z. William Ryerson – 5-vjet më parë — në (30 vjetorin, 2021) e rivendosjes së marrëdhënieve me SHBA botuar, me atë rast, në faqen zyrtare të Ambasadës amerikane në Tiranë: 

“Teksa festojmë 30-vjetorin e rivendosjes së marrëdhënieve diplomatike është mirë të kujtojmë veprimet e ndërmarra nga zyrtarë në të dyja vendet tona, të cilët e bënë të mundur atë.  Ndërsa Shqipëria nisi të dilte nga makthi i saj kriminal i vetëimponuar Stalinist, njerëz të guximshëm atje lëvizën për të bërë atë rilidhje të mundur.

Po ashtu në SHBA zyrtarë të mençur në DASH dhe enteve të tjera të administratës sonë, vendosën të lënë menjëanë dekada të tëra fyerjesh të drejtuara ndaj nesh dhe gjithashtu të shfrytëzonin hapësirën e krijuar. Shërbimi shqiptar i Zërit të Amerikës luajti një rol kritik qoftë në përcjelljen e informacionit të saktë në Shqipëri, ashtu edhe në monitorimin e zhvillimeve atje dhe ndarjen e atij informacioni me Uashingtonin zyrtar. Ekipi i parë i përfaqësuesve të SHBA mbërriti në Tiranë përpara zgjedhjeve të para pluraliste, në mars 1991.

Unë mbërrita në fund të prillit, me qëllimin për të ndenjur një apo dy muaj, derisa stafi i përhershëm i ambasadës të zgjidhej dhe të caktohej. Ditën e nesërme shkova për një takim kortezie në Ministrinë e Jashtme. Kur atje më thanë se nuk do të lejohesha të ndiqja seancat e Parlamentit. Mëngjesin e nesërm mora një telefonatë e cila më njoftonte se mund të merrja pjesë edhe se mund merrja edhe përkthyesin. Arrita në përfundimin se aty ku mund të kishte ndopak rezistencë, do ia vlente të shtyja për të kapërcyer.

Një nga momentet më domethënëse ndodhi gjatë vizitës Baker. Teksa sekretari fliste, unë po qëndroja siç duhej. Pranë makinave të autokolonës, pas një polici të vrazhdë, ndërsa Baker tha “Ne jemi ne ju dhe ju jeni me ne”, pashë një lot rrëshkiste në faqen e atij polici. Rreth 10% e popullatës ishte atë ditë në sheshin “Skëndërbej”. Ata treguan më në fund se mund të mblidheshin për diçka tek e cila besonin në vend që të dilnin të urdhëruar nga autoritetet vendase.

I kam ndjekur zhvillimet në Shqipëri prej daljes sime në pension dhe, nga sa shoh, vazhdoj të jem i bindur se Shqipëria është në rrugën e duhur. Pengesat, përfshirë edhe fatkeqësitë natyrore është e pashmangshme. Por me bashkëpunim ato mund të kalohen. “Uroj suksese në rrugën e vështirë drejt demokracisë. Mirë u dëgjofshim”, ka përfunduar mesazhin e tij Ambasadori Ryerson — 5-vjet më parë — me rastin e 30-vjetorit të rivendosjes së lidhjeve diplomatike Uashington-Tiranë.

Ambasada e SHBA-së në Tiranë është një ndërtesë e bukur në stil kolonial italian e ndërtuar në vitet 1920. Historikisht, është ndërtesa e parë diplomatike në botë, ndërtuar nga Departamenti Amerikan i Shtetit për të qenë një Ambasadë. Misioni italian në Tiranë e përdori atë gjatë periudhës komuniste kur SHBA nuk kishte marrëdhënie diplomatike me Shqipërinë. Ndërtesa që nga viti 1991 është rinovuar dhe tani aty strehohen shumë agjenci të Qeverisë së SHBA-së të përfaqësuara sot në Shqipëri.

Luan Dibrani – Gjermani

Hyrje: Kujtesa që nuk shuhet

Historia e një populli nuk matet vetëm me fitoret e mëdha, por edhe me sakrificat e heshtura që mbeten të gdhendura në kujtesën kolektive. Ngjarjet dhe protestat e vitit 1981 në Kosovë përbëjnë një nga momentet më të rëndësishme të ndërgjegjes kombëtare shqiptare. Ato nuk ishin vetëm një shpërthim pakënaqësie studentore apo sociale; ato përfaqësonin një kërkesë të qartë për dinjitet politik, për barazi dhe për të drejtën e vetëvendosjes.

Sot, në 45-vjetorin e demonstratave të marsit 1981, kujtesa e asaj pranvere mbetet një pikë referimi për të kuptuar jo vetëm të kaluarën, por edhe sfidat politike të së tashmes. Ajo pranverë nuk ishte thjesht një moment protestash – ishte një zgjim i ndërgjegjes kombëtare që shënoi fillimin e një procesi historik.

Heroizmi i një brezi të ndërgjegjshëm

Në pranverën e vitit 1981, në rrugët dhe universitetet e Kosovës u ngrit një brez i tërë:
studentë, profesorë, nxënës, punëtorë dhe intelektualë. Ata nuk dolën në protesta për privilegje personale, por për një ideal që lidhej me identitetin dhe të ardhmen e popullit shqiptar.

Kjo lëvizje ishte në thelb një revoltë intelektuale dhe qytetare kundër një sistemi politik që kërkonte ta mbante Kosovën në një pozitë të pabarabartë brenda federatës jugosllave. Parulla “Kosova Republikë” nuk ishte vetëm një slogan politik; ajo ishte një kërkesë për njohje dhe barazi në një federatë që në praktikë dominohej nga politika hegjemoniste serbe.

Por demonstratat e marsit nuk përfunduan në rrugë.
Ato vazhduan në një kapitull tjetër të historisë: në burgjet politike.

Nga rruga në burg: kapitulli i heshtur i vitit 1981

Pas demonstratave, represioni shtetëror u përgjigj me ashpërsi: arrestime masive, procese politike dhe burgosje të shumta. Shumë veprimtarë u dërguan në burgje të rënda të ish-Jugosllavisë, ndër to edhe në burgun famëkeq të Nish, ku kushtet çnjerëzore synonin të thyenin vullnetin e tyre.

Në ato vite nuk u dënuan vetëm individë.
U goditën edhe familjet e tyre.
U stigmatizuan publikisht si familje “irredentistësh” dhe “nacionalistësh”.

Prandaj historia e vitit 1981 nuk është vetëm historia e demonstratave.
Ajo është edhe historia e burgjeve politike.

Në qelitë e ftohta të burgjeve jugosllave u ruajt një frymë rezistence morale dhe intelektuale. Librat, shkrimet dhe kujtimet e atyre viteve dëshmojnë se ideja e lirisë nuk mund të mbyllej pas hekurave.

Pikërisht aty u kalit një pjesë e historisë që më vonë do të çonte drejt lirisë.

Nga 1981-shi te shpërbërja e Jugosllavisë

Ngjarjet e vitit 1981 shpesh konsiderohen nga historianët si një nga sinjalet e para të krizës së thellë që do ta përfshinte Jugosllavinë. Sistemi federativ, i ndërtuar mbi balanca të brishta politike dhe etnike, nuk arriti t’i menaxhonte kërkesat legjitime të popujve për më shumë autonomi dhe përfaqësim.

Politikat centralizuese të Beogradit, të mbështetura nga rryma nacionaliste brenda elitës politike serbe, e përshpejtuan këtë krizë. Në vend që të krijohej dialog dhe reformë, shpesh u përdor represioni si mjet politik.

Kjo qasje kontribuoi në thellimin e pakënaqësive dhe në shpërbërjen graduale të federatës jugosllave në vitet që pasuan.

Në këtë kuptim, rrënjët e shtetësisë së Kosovës gjenden edhe në atë pranverë të vitit 1981 dhe në sakrificën e atyre që nuk u përkulën.

Sfida politike në kohën e sotme

Megjithëse Kosova sot është një shtet i pavarur, sfidat politike nuk kanë përfunduar. Në planin e brendshëm, vendi përballet me probleme të njohura për shumë demokraci të reja: korrupsion, polarizim politik dhe nevojë për reforma institucionale.

Në planin ndërkombëtar, situata globale është gjithnjë e më komplekse. Konfliktet në Ukrainë dhe tensionet në Lindjen e Mesme tregojnë se rendi botëror po kalon në një fazë transformimi.

Në këtë kontekst, vendet e vogla duhet të tregojnë maturi strategjike dhe unitet politik për të mbrojtur interesat e tyre.

Kosova, për të ecur përpara, duhet të ndërtojë institucione më të forta, një ekonomi më të qëndrueshme dhe një diplomaci më aktive.

Nevoja për reflektim dhe ndershmëri historike

Historia e vitit 1981 na kujton se liria nuk është një gjendje e përhershme, por një proces që kërkon angazhim të vazhdueshëm.

Një shoqëri që harron sakrificat e së kaluarës rrezikon të humbasë drejtimin në të ardhmen. Prandaj përkujtimi i atyre ngjarjeve nuk është vetëm një akt historik, por edhe një thirrje për ndershmëri historike.

Sepse historia ka një zakon të vjetër:
ajo gjithmonë i njeh bijtë e vet.

Me kalimin e kohës ajo ndan qartë ata që e përjetuan historinë nga ata që vetëm flasin për të.

Përfundim: një manifest i kujtesës

Pas 45 vitesh, demonstratat e vitit 1981 mbeten një pikë referimi për identitetin politik dhe kombëtar të shqiptarëve në Kosovë.

Ato tregojnë se edhe në rrethana të vështira, kur represioni duket i pakapërcyeshëm, ideja e lirisë mund të mbijetojë dhe të triumfojë.

Pranvera e vitit 1981 nuk ishte vetëm një protestë.
Ajo ishte fillimi i një rruge të gjatë që kaloi nëpër demonstrata, burgje dhe sakrifica.

Ata që e përjetuan atë pranverë e paguan me vitet më të bukura të jetës së tyre.
Por pikërisht kjo sakrificë krijoi themelet e ndërgjegjes që më vonë çoi drejt lirisë.

Sepse historia nuk shkruhet me fjalë të vonuara.
Historia shkruhet me sakrificë, me burg dhe me qëndresë.

Dhe në fund mbetet një pyetje që çdo brez duhet t’ia bëjë vetes:

A dimë ta ruajmë dhe ta zhvillojmë lirinë për të cilën u sakrifikua aq shumë?

Me përkushtim shkruan:
Asllan Dibrani – Luani, ish i burgosur politik dhe dëshmitar i kohëve të rënda të represionit ndaj shqiptarëve. Ky shkrim është një kujtesë për pranverën e vitit 1981 dhe për sakrificën e një brezi që nuk u përkul në rrugën drejt lirisë së Kosovës.

Me poshtë i bashkëngjisë edhe tri poezi me motive nga  burgu i Nishit Serbi 1983-1987.

Qelia që nuk e theu shpirtin

Në qelinë e ftohtë ku betoni ishte mur e varr,
ku nata dhe dita nuk kishin më kufi,
ku dritaret e thyera linin borën të hynte brenda,
aty qëndronte një brez që nuk u përkul.

Hekurat rëndonin mbi duar,
fyerjet dhe torturat përpiqeshin të thyenin shpirtin,
por në zemrat tona digjej një dritë
që as errësira nuk mund ta mbulonte.

Në muret e lagura nga dhimbja e viteve
dëgjohej historia e një populli,
një histori që nuk shkruhej me laps e letër,
por me plagë, me qëndresë dhe me besim.

Dhe kur dimri hynte në qeli si një stuhi e ftohtë,
kur bora mbulonte heshtjen e betonit,
ne mbanim në zemër një pranverë
që ende nuk kishte lindur.

Sepse e dinim një të vërtetë të thjeshtë:
prangat mund të lidhin duart,
por nuk mund të lidhin shpirtin.

Dhe kështu në heshtjen e atyre mureve
u rrit një ëndërr më e madhe se frika,
një ëndërr që do të çonte një ditë
drejt dritës së lirisë.

Pranvera erdhi.
Erdhi pas burgjeve, pas sakrificave, pas viteve të gjata.

Sepse historia nuk shkruhet me heshtje.
Historia shkruhet me qëndresë.

Dhe në qelitë e Nishit u mësua një e vërtetë
që koha nuk mund ta fshijë:

Liria mund të vonohet,
por kurrë nuk mund të burgoset.

— Asllan Dibrani – Luani

Prangat nuk e thyen shpirtin

(Motiv nga burgu i Niš)

Prangat më lidhnin duart si kafshën e plagosur,
zinxhirët kërcisnin në errësirën e qelisë,
dhe betoni i ftohtë më mbante të shtrirë
si një trup që kërkon dritën e humbur.

Hekurat më shtrëngonin mishin,
kockat dridheshin nën peshën e tyre,
por në shpirt digjej një zjarr
që as tortura nuk mund ta shuanin.

Ata mendonin se njeriun e thyen frika,
se dhimbja e bën shpirtin të dorëzohet,
por nuk e njihnin forcën e idealit
që rritej si çelik në zemrat tona.

Në qelitë ku britmat përplaseshin në mure,
ku nata ishte më e gjatë se jeta,
ne ruanim një fjalë të vetme
si një flamur në errësirë:
Liri.

Zinxhirët më rëndonin në kyçe,
gjaku më ngrohte plagët e ftohta,
por mendja ime fluturonte përtej mureve
atje ku një popull priste agimin.

Dhe unë e ndjeva se edhe betoni dridhej,
se edhe hekuri kishte frikë nga shpirti,
sepse një ditë do të vinte ora
kur prangat do të bien si gjethe të thata.

Sepse mund të lidhësh duart e njeriut,
mund ta hedhësh në qelitë më të errëta,
por nuk mund ta burgosësh një ideal
që rritet në zemrën e një kombi.

Dhe kështu, në heshtjen e burgut,
midis prangave dhe zinxhirëve,
ne kalitëm një besim më të fortë se hekuri:

Se liria lind edhe nga dhimbja.
Se qëndresa është më e fortë se frika.
Se një popull që zgjohet nuk mund të mposhtet.

— Asllan Dibrani – Luani
(Motiv nga burgu i Nishit)

Kujtesë nga qelitë e Nishit

(poezi)

Aty ku betoni s’kishte mëshirë
dhe dritarja e thyer sillte acarin,
unë numëroja netët me plagë në trup
dhe me një dritë të fshehtë në zemër.

Prangat më lidhnin si kafshë të egër,
zinxhirët më kërcisnin në kyçe,
hekuri shtrëngonte mishin tim
deri sa kockat të dridheshin nga dhimbja.

Kujtoj acarin që hynte në qeli,
kujtoj batanijet e vjetra të kujave,
të rënda si dimri mbi supet tona,
por të pafuqishme për të mbuluar plagët.

Kujtoj barbarinë e milicëve,
zërat e tyre të ashpër në korridore,
kërcitjen e kërbaçit në ajër
dhe hijet që binin mbi trupin tim.

Gjaku më rridhte mbi plagë,
si një kujtesë e gjallë e dhimbjes,
por edhe si një dëshmi
se ende isha gjallë.

Kujtoj thyerjen e kockave të mia,
kujtoj trupin tim të dobësuar,
si një hije që endet në errësirë,
si një fantazmë që kërkon dritën.

Por edhe në atë errësirë të rëndë
një mendim nuk u shua kurrë:
se ideali është më i fortë se hekuri,
dhe qëndresa më e fortë se frika.

Sepse prangat mund të lidhin duart,
mund të plagosin mishin e njeriut,
por nuk mund të burgosin një shpirt
që beson në liri.

Dhe kështu, nga ato qeli të ftohta
ku betoni mbante kujtesën e dhimbjes,
lindi një besim që as koha nuk e shuan:

se edhe nga plagët më të rënda
mund të lindë një pranverë.

Luan – Asllan Dibrani 

_______
* Këto janë disa nga kujtimet e mija prej qelive të burgut të Nishit.