Natyra flet, njeriu hesht
Natyra flet,
njeriu hesht.
Kur qielli pikëllohet,
shpërthen në rrufe, breshër e stuhi,
për t’u çliruar
nga ankthi i tij.
Dielli, i ndjekur nga retë e zeza,
e humb shkëlqimin;
toka, në mungesë të tij,
shfaq zemërimin.
Disa njerëz, si qenia më e përsosur,
as nuk zemërohen,
as nuk pikëllohen,
as nuk pendohen,
edhe pse shohin
se vendi po shkatërrohet.
ARIF EJUPI
Gjenevë, 26 dhjetor 2025
Fahri Dahri, specialist i çështjes çame
a)- “Xëngë xëngë miza del kollofotiza”.
Kjo metaforë është përdorur nga thesprotët/çamët, për të treguar se duke folur shumë për të zgjatur një sherr, apo për të “tjerrë” një thashetheme, arrihet në veprime të pa dëshiruara, armiqësore, madje deri edhe në vrasje. Pra, fjalë pas fjale plas sherri, armiqësia. Më qartë:
Nga disa veprime në dukje të vogla sot, lindin rreziqe të mëdha shoqërore nesër.
Për të ndalur këto raste, përvoja popullore gjeti metafora e mësipërme.
E nisa kështu këtë shkrim për të goditur fenomenin shoqëror të shfaqur dukshëm në dekadat e fundit, të cilat karakterizohen nga një zhvillim i tepruar grindjesh, mashtrimesh, ngritje zëri të zhurmshëm pa asnjë efekt pozitiv, shpifjesh, etj.
Këto, çorba të kavurdisura së pari nga politika, kanë ndikuar rëndshëm në mbarëvajtjen tonë gjithëpërfshirëse. Fenomeni ka sjellë pa përgjegjshmëri, pa ndëshkueshmëri edhe kur denigrohen figura të shquara si dhe identiteti ynë kombëtar.
Në këndvështrimin tim, nëse nuk vendosen sa më shpejt pengoret, rrezikohemi të hyjmë në etapat (periudha kohe) “hergjele”, (të harlisura) të zhvillimit shoqëror.
Jetojmë në këto etapa prandaj zgjodha metaforën e mësipërme.
b)- Fenomen tjetër i rrallë dhe i veçantë, po thuaj dymijë vjeçar që vepron ndaj kombit shqiptar është pa ndalshmëria armiqësore e të tjerëve për të na asimiluar, për të na zhdukur.
Të gjithë rrimë e rrimë e vetpyesim: Vallë pse? Nuk e di nëse është vetëm thënie e popullit tonë, por për përgjigjen e pyetjes duket është e saktë vetëm për ne: “Pema me kokrra gjuhet me gurë”.
Mijëvjeçarët, emërtim i bërë nga njerëzimi, ecin në vazhdimësinë e Universit, bashkë me ‘ta ecën dhe njerëzimi. Tek i pari njerëzimi nuk arrin ta ndjekë, as ta kuptojë ndryshimin; por ndryshimet në zhvillimin dhe ecurinë e njerëzimit, për epokat e kaluara na njeh historia, arkeologjia, gojëdhënat dhe nga aktualitetet përkatëse.
U zgjatëm pak, për të thënë që në këto periudha të gjata kohe, kombi shqiptar është sulmuar nga të gjitha anët me synim asgjësimin e tij.
Ndalem në disa të veçanta që kemi për të vërtetuar qenien tonë si “Pemë me kokrra që na gjuajnë me gurë”.
c)- Gjuha është shprehja e parë e kombit. Nuk është nevoja për tu zgjatur pasi është e njohur veçoria e gjuhës tonë si protogjuhë dhe unike (është vetëm një).
ç)- Gjaku. Lidhja e gjakut. Tek etnia shqiptare ekziston një lidhje e fortë e gjakut dhe lidhja farefisnore. Organizimi etnik shoqëror tek ne, ka baza të forta tek vazhdimësia e gjakut dhe e fiseve. Dukshëm është njohur organizimi fisnor gjatë Mesjetës. Ndër datat më të rëndësishme të historisë së etnisë tonë, është “Besëlidhja e Lezhës”; ose “Lidhja Shqiptare e Lezhës”; “Kuvendi i Lezhës”, apo “Liga e Princërve Shqiptarë”. Kjo lidhje ka të bëjë me Kuvendim e Princërve Shqiptarë të viteve 1444, me nismën e Gjergj Kastriotit. Besëlidhja e Lezhës është mbledhur më 2 mars 1444, në Katedralen e Shën Nikollës, në Lezhë. Organizatorë të kuvendit ishin: prijësi i Principatës së Kastriotëve Gjergj Kastrioti dhe princat më me influencë të disa krahinave. Princërit që morën pjesë ishin: princi i krahinës midis Krujës dhe Durrësit; princi i Beratit dhe disa princër të tjerë të Myzeqesë; princi i krahinës midis Krujës dhe Lezhës; princat e principatës që shtrihej nga Drini në Kosovë gjer në kufi të Serbisë; princi i Danjës; princi i Malësive të Shoshit e i Shalës; princi i Zadrimës; princi i Malit të Zi, etj.
Besëlidhja mbarëshqiptare ishte bërë mbi parimet e gjuhës, zakoneve dhe traditave tona të veçanta. Në vazhdimësi atë organizim e gjejmë në Lidhjen e Prizrenit, ku lindi përcaktimi i kombit mbi bazën e fiseve. Në atë lidhje u konsolidua ndërgjegja jonë kombëtare. Lidhja e Prizrenit ishte një organizim politik i parisë së katër vilajeteve ku, nga popullsia e territori mbizotëronin shqiptarët. U themelua zyrtarisht më 10 qershor 1878 në ish qendrën e vilajetit të Kosovës. Qëllimi i Kuvendit del qartë nga fjalimi i Abdyl Frashërit: “Qëllimi i Kuvendit është që t’ua presim hovin armiqve të pashpirt, duke lidhur besën shqiptare dhe duke u betuar që t’i mbrojmë me gjak trojet që na kanë lënë gjyshërit dhe stërgjyshërit tanë”.
d)- Trashëgimia që kanë lënë amanet të parët tanë, ka qenë dhe vazhdon të jetë: “Mbajtja e lidhjeve të gjakut dhe lidhja fisnore, kush prish apo tenton ti prishë këto lidhje, mbi ‘ta të bjerë mallkimi i rëndë”.
Megjithatë tek njeriu, në tërësinë e tij, për fat të keq zënë vënd, krahas arësyes edhe pasionet. Po ç’farë janë pasionet? Ndjenjë e fuqishme, e thellë dhe e qëndrueshme, që shfaqet me vrull dhe që përcakton sjelljen e veprimtarinë e njeriut; me efekt të fuqishëm.
“Nuk janë të pakta rastet kur njeriu pranon pasionin absurd, në këtë rast absurditeti është një pasion nga më të dhembshmit”. Na thotë mëmçuria e të urtëve tanë. Periudha të gjata kohe, njëra pas tjetrës ecin gjithmonë përpara. Kjo është ligjësi e natyrës. Ndërsa ndryshe është me njerëzit, ku seicili veç e veç e nis nga e para jetën e tij. Edhe kjo është ligjësi e natyrës. Të dyja janë ligjësi të natyrës, atëhere ku qëndron problemi? Tek njerëzit që duhet të arrijnë ta kuptojnë këtë fakt të ligjësisë natyrore.
d)- Një tjetër mënçuri nga të parët na kujton: “Mos vraponi për të gjetur gurë, sigurohuni të mos humbim diamantët që i kemi”. Dhe vërtet ne kemi plot diamante që jo të gjithë i kanë, dhe kjo është një nga shkaqet që të tjerët na gjuajnë me “gurë”!.
Në këto situata kërkohet të jemi të ndërgjegjdhëm e të përgjegjshëm se:
Nuk mund të mbrojmë dhe të ruajmë vendin e të parëve tanë, nëse nuk kultivojmë ndjenjën e dashurisë për çdo pjesë të truallit të Shqipërisë etnike”.
Për të realizuar ruajtjen dhe mbrojtjen e trojeve tona, lind nevoja të njihemi me disa përkufizime, apo përcatime të nocionit “komb”.
Personalisht mendoj se nocioni komb është rezultat i fazave sasiore dhe cilësore të zhvillimit demografik të njerëzimit me fillesë çifti, familja, fisi, etnia, të cilat ne shqiptarëve na çojnë tek kombi, të pa shkëputur nga “lidhja e gjakut”.
Dihet se për termin “komb” ka plot përkufizime dhe të gjitha, sipas këndvështrimeve të autorëve të ndryshmë dhe të shumtë, janë të drejta pasi mbështeten në vullnetin e tyre. Trajtimi për këtë temë nuk bëhet për kundërvënie të askujt, gjithashtu nuk ndalem në përcaktimet e shumta që i bëhen kombit. Këtë emërtim do e trajtoj duke u bazuar në fjalën e dialektit tim krahinor, “komb”. Kjo fjalë edhe sipas fjalorit shqip-shqip do të thotë: nyjë; pengesë si nyjë në të folur: iu bë një komb në grykë nuk mund të fliste dot. Në litar bëjmë një nyje (komb) që, sipas rastit shërben si forcë për të kryer një proçes pune. Nga një proçes pune që kërkohet forca dhe që zgjidhet me komb (nyje) edhe shkalla e zhvillimit njerëzor kërkon një emërtim të ri, mbi atë të fisit për tu forcuar më tepër, për këtë shërben kombi, i cili lind si efekt i shtimit sasior e cilësor i fiseve. Gjithmonë në lidhje biologjike. Në konceptimin e përgjithshëm me “komb” kuptojmë banorët; me “Atdhe- Mëmëdhe” kuptohet hapësira territoriale; ndërsa emërtimi “shtet” është organizëm shtetëror a shoqëror, që i njohim si institucionet legjitime.
Por në realitetin tërësor idea e kombit është tepër e ndërlikuar, mbasi veprojnë këndvështrime të ndryshme që lidhen me interesa etnike, racore, fetare etj. Në glob ka kombe të ndryshme, të tillë si: shumëgjuhësh, me disa besime fetare si: SHBA, Gjermania, Shqipëria. Komb që banorët jetojnë në shumë shtete, siç jemi ne, shqiptarët. Pavarësisht nga të gjitha këto, përkufizimet për kombin grupohen në dy:
a)-Kombi është krijesë artificiale kulturore e jo zhvillim natyral i bashkësisë me prejardhje të njëjtë biologjike.
b)-Shqiptarët e vërtetë e kanë kombin me zhvillim natyral të bashkësisë me prejardhje të njëjtë biologjike.
Në këto dy grupime përkufizimesh të kombit lindin kontradiktat antagoniste të cilat krijojnë armiqësi dhe konflikte të vazhdueshme. Nëse vëzhgohen me kujdes dallimi mes tyre është tek të bazuarit jo me prejardhje biologjike dhe me prejardhje biologjike. Që do të thotë se shumica nuk kanë prejardhje biologjike që të bazohen. Si rrjedhojë krijojnë arësyetime dhe justifikime artificiale që të formojnë komb, janë agresivë dhe nxisin luftëra. Konkluzion që është i vërtetuar në shekuj. Ndërsa pakica, që kombin e përcakton nga prejardhja biologjike, është krejtësisht e kundërta me jo biologjikët. Në këtë grup përfshihet kombi shqiptar i cili është paqësor, nuk ka sulmuar, as ka pushtuar asnjë territor të të tjerëve, është tolerant, respekton të drejtat universale të Njeriut, të Pronës. Por fatkeqësisht ndodhet i vetëm si komb mbi baza të prejardhjes biologjike. Veçori e rrallë që krijon ambicje, zili negative të të tjerëve që në vazhdimësi na “gjuajnë me gurë”!.
Nga sa u trajtua shkurtimisht, përkufizimi i saktë dhe i plotë që i përgjigjet shkallës së zhvillimit shoqëror të njerëzimit, është përkufizimi sipas përcaktimit që i bëhet nga populli shqiptar, i cili e shikon kombin të lidhur me zhvillimin natyral të bashkësisë me prejardhje të njëjtë biologjike.
e)- Sa sipër duhet ruajtur përkufizimi shqiptar për kombin nga çdo agresion i brëndshëm dhe i jashtëm, mbasi është natyral, aspak i sajuar!.
Në përfundim “Kombi”, për të qenë i përmasave botërore, kërkohet të ketë unifikim shkencor. Një vlerësim i tillë i shërben vendosjes së paqes dhe ndalon agresorët profanë në fushën e kombeve.
E vërteta e nocionit komb, sipas përcaktimit shqiptar që e lidh me zhvillimin natyral të bashkësisë me prejardhje të njëjtë biologjike, lind të drejtën për të qenë i mbrojtur nga UNESCO.
Fahri Dahri, Tiranë,
më 28/Nëntor/2025
Adem Lushaj, Deçan
Kur përmend emrin e Mehmet Bojkajt, më shfaqet para syve figura e një burri të urtë, të vendosur dhe të palëkundur në rrugën e lirisë e të pavarësisë. Kam pasur privilegjin ta njoh nga afër dhe ta vlerësoj një njeri që nuk u lodh kurrë së qëndruari pranë popullit të tij, në ditë të mira e në ditë të vështira.
Mehmet Bojkaj nuk ishte vetëm kryetari i parë i Komunës së Deçanit pas luftës, ishte simbol i shpresës, i rilindjes institucionale dhe i besimit se ky vend mund e duhet të ndërtohet mbi vlera. Ai e mori drejtimin e komunës në një kohë të jashtëzakonisht sfiduese, por me përgjegjësi, përkushtim dhe vendosmëri ndërtoi modelin e kryetarit që punon për qytetarin, që e dëgjon popullin dhe që mbron interesin e përgjithshëm.
Rruga e tij nuk ishte e lehtë. I ndjekur, i torturuar dhe i dënuar nga gjykatat serbe gjatë viteve të ’90-ta, Mehmet Bojkaj mbeti i palëkundur në bindjen se liria fitohet vetëm përmes qëndresës dhe unitetit. Ai e përballoi dhunën me dinjitet, pa u nënshtruar kurrë padrejtësive, duke mos hequr dorë asnjëherë nga ideali i tij për një Kosovë të lirë e demokratike.
Në çdo takim e bisedë që pata me të, rrezatonte qetësi, maturi dhe një atdhedashuri të thellë, një atdhedashuri që nuk artikulohej me fjalë të mëdha, por shfaqej me vepra. Ishte njeri i fjalës, i vendimeve të drejta dhe i besimit se ky vend ka themele të forta kur udhëhiqet nga njerëz me integritet.
Përtej rolit të tij si udhëheqës, Mehmet Bojkaj ishte një mik i mirë, një bashkëbisedues i urtë dhe një njeri që e njihte peshën e përgjegjësisë publike. Ai dinte të dëgjonte, dinte të respektonte dhe dinte të ndërmerrte veprime në momente kur të tjerët hezitonin. Kjo e bëri për shumë njerëz figurën e një udhëheqësi që e ndërton besimin me vepra dhe jo me fjalë.
Trashëgimia e tij është më shumë se një kujtim, është një udhërrëfyes për brezat e sotëm dhe të ardhshëm. Shembulli i tij i njeriut të drejtë, të thjeshtë dhe të përkushtuar ndaj vendit i jep kuptim përpjekjes sonë kolektive për të ndërtuar institucione më të forta dhe një shoqëri më të drejtë.
Mehmet Bojkaj la pas një histori që do të kujtohet me respekt, mirënjohje dhe nderim. Për mua, ai do të mbetet gjithmonë një figurë që i shtoi dritë Deçanit dhe Kosovës. Për këtë, ai e meriton nderimin tonë të përjetshëm.
Shkruan: Nafi Çegrani, Çegran
Mëngjesi i 28 qershorit 1949 nuk erdhi si ag i zakonshëm në fshatin Rakaj. Drita e tij dukej e bardhë dhe e heshtur, sikur e ndiente tragjedinë që do të ngjizej në orët e para të ditës. Fusha e gjerë, e valëzuar me grurin që po piqej, sikur ruante një qetësi të çuditshme – atë lloj heshtjeje që bie pak para se historia të marrë një kthesë të mprehtë dhe të përgjakshme. Aty, ndër arat e bijave, pranë një përroje të vogël që gjarpëronte si damar i gjallë mes dheut, strehoheshin Avdyl Durra dhe Ramë Beka, dy luftëtarë të betuar në shërbim të lirisë së trojeve shqiptare.
Ishin të lodhur, por jo të thyer. Shpirti i tyre ishte prej mali, i ngurtësuar nga dhjetëra net arratisjeje, pritje dhe luftë. Ndërsa po përgatiteshin për nevojat e mëngjesit, duke e ndarë copën e fundit të bukës me heshtjen që i shoqëronte, Rama u ngrit të mbushte pak ujë nga përroja. Dhe aty, mes shkëlqimit të ftohtë të ujit, i panë sytë e vdekjes: radhë të gjata policësh e ushtarësh, një ushtri e tërë e OZNA-s jugosllave, të cilët mbyllnin rrethin ngadalë, si një gjarpër i zi që afrohet për ta shtërnguar prenë.
Rama u kthye me hapa të shpejtë, as fryma nuk i kishte dalë ende, kur shqiptoi fjalët që i prenë dritën Avdylit:
“Jemi të rrethuar… jemi tradhtuar.”
Tradhtia është gjithnjë arma më e pamëshirshme e pushtuesit. Nuk vret trupin njëherësh – më parë të vret besimin, shpresën, ëndrrën. Njeriu që u kishte premtuar se nga Shkupi do të vinin njerëz të besës, se do të mbahej një takim i rëndësishëm në Gerlicë, në të vërtetë ishte shndërruar në kthinën e errët të historisë – një kodosh i shpirtshitur, një prej atyre që shiten për pak lavdi, për pak frikë, për pak shpëtim personal. Emrat e tyre zakonisht nuk mbahen mend; i përpin harresa, por vula e tradhtisë i ndjek përgjithmonë.
Kur Avdyli dëgjoi lajmin, nuk kishte frikë në sytë e tij. Kishte vetëm qetësi të pronarit të fatit të vet. Ishte vetëm dyzet e ca hapash larg vdekjes, por ai ndjeu
sikur po afrohej me një të vërtetë më të lartë: se njeriu vdes, por ideali jo. Se trupi shuhet, por fjala, besa, shpirti i lirisë ecin më tej.
Të dy u çuan mbështetur pas tokës shqiptare, kësaj toke për të cilën kishin rënë aq shumë burra e djem, nën hije lisash e brinjë malesh. Përballë tyre, një ushtri e tërë – serbë, kroatë, malazezë, por edhe shqiptarë të blerë me shpirt – po ngushtonin rrethin. E megjithatë, këta dy burra, vetëm dy, hapën zjarr me zemër plot këngë, sikur një ushtri e tërë po i mbështeste.
Sepse liria ka zë. Dhe ai zë këndohej atë mëngjes.
Në mesin e zjarrit që përhapej si breshër vere, Avdyli mori plagën e parë. Ai ra në cep të përrockës, aty ku uji i freskët përzihej me gjakun e tij të ngrohtë. Ai nuk lëshoi as britmë, as ankesë – vetëm një rënkim të thellë që dukej sikur dilte nga zemra e krejt Kosovës së robëruar. Pak çaste më vonë, edhe Rama u godit, por qëndroi në këmbë, duke i mbuluar shpinën shokut të tij.
“Terhiqu, Ramë,” – i tha Avdyli me zë që i hapej mes dhimbjes, – “unë jam më rëndë. Ti ke ende frymë. Dil, nëse mundesh… vazhdo.”
Por Ramë Beka nuk ishte nga ata që largoheshin në orën e fundit. Ai ishte malësor i dinjitetit, njeri i fjalës, besës dhe gjakut. E dinte se trupi mund të thyhej, por nderi jo. Megjithatë, Avdyli ngulmoi – jo nga frika, por nga dashuria për shokun. “Shko, Ramë,” i tha. “E mbaj unë këtë pritë. Deri në fund.”
Kjo nuk ishte thirrje për shpëtim. Ishte amaneti i një trimi që dëshironte t’i jepte jetës së vet kuptimin e plotë: ta mbyllte aty ku ishte hapur – në luftë, në këngë, në betejë, në qëndresë.
Rrethimi u ngushtua si krahët e një nate të zezë. Plumbat binin si shi i rëndë korriku. Por ende dëgjohej zëri i tyre. Kënga e tyre e fundit.
Kur edhe Rama ra, mbështetur në një trung të vjetër, ai nuk ra si fletë, por si gurë themeli. Sikur t’i thoshte botës: “Edhe kur vdesim, ne ndërtojmë.”
OZNA e asaj kohe e dinte se këta burra nuk mund të mposhteshin ndryshe. Prandaj i duhej tradhtia. Duhej errësira e shpirtit të dikujt që shitej për një copë bukë ose një privilegj të vogël komunist. Sepse Avdyl Durra dhe Ramë Beka nuk luftonin për poste, as për tituj, as për hakmarrje. Ata luftonin për një Shqipëri të bashkuar, për
një popull që po zuhej nën çizmen e sllavokomunizmit, për një të ardhme ku fëmijët do t’i thërrisnin njëri-tjetrit me gjuhën e të parëve.
Historia e tyre nuk është vetëm histori pushkësh. Është histori morali. Është histori filozofie të qëndresës. Është histori e mistershme e asaj force që e shtyn njeriun të mos dorëzohet edhe kur përpara ka ushtri të tëra. Sepse kur njeriu ka të drejtën, ai nuk është vetëm.
Avdyli dhe Rama nuk vdiqën atë mëngjes – ata u shndërruan. U kthyen në kujtesë kolektive, në gur varri ku koha shkon të përkulet, në frymë që i kujton popullit se liria nuk dhurohet kurrë, por fitohet. Ata ranë pa gjyq, sepse armiku e dinte se gjykata nuk do të ishte në gjendje t’i dënonte kurrë – faji i tyre ishte shumë i madh: donin liri.
Dhe në këtë tokë, liria gjithnjë ka kërkuar gjakun e më të mirëve.
Sot, përroi ku ranë vazhdon të rrjedhë. Duket i qetë. Por çdo kthesë e tij, çdo gurgullimë, mban ende gjurmën e asaj beteje të fundit. Mban zërin e Avdylit dhe Ramës. Mban aromën e barit të njomë të një mëngjesi kur dy burra, të vetmuar përballë një ushtrie, i kënduan vdekjes si këngë lirie.
Që prej netësh ishin fshehur aty, pranë një përrocke që zbriste butë prej kodrave, duke shpresuar të takonin njerëzit që u ishin premtuar nga Shkupi. E kishin besuar fjalën e njeriut që i kishte thirrur në takim. Nuk e dinin ende se pikërisht ai njeri kishte hapur portën e tradhtisë.
Kishte heshtje të thellë në mëngjes. Edhe zogjtë, sikur intuita e natyrës i paralajmëronte, nuk këndonin.
Rama po vendoste armët pranë një guri. Avdyli me vështrimin e tij të qetë, të mençur, po shihte qiellin.
Rama: — Si mendon, Avdyl, a do vijnë sot njerëzit nga Shkupi? U bë shumë pritje…
Avdyli (buzëqesh lehtë): — Pritja është pjesë e luftës, more Ramë. Luftëtari nuk e mat kohën me orë, por me besë. Po të mos e kishim pritur kaq gjatë, nuk do të ishim këtu sot.
Rama: — Shpresoj të mos jetë rren’ e madhe kjo punë… Dreqi e mori, kemi pare shumë tradhti këto vite.
Avdyli: — Tradhtia është si hija, Ramë. Nuk zhduket as kur ndizet dielli. Por… mos e mendo. Ne këtë rrugë kemi hyrë për vete, jo për të tjerët.
Rama u ngrit të mbushë ujë nga përroja. Në atë çast, vendi ku uji rridhte qetë u shndërrua në një pasqyrë që reflektoi lëvizjen e dhjetëra helmetave, krismën e çizmeve, fishkëllimen e një komande që po afrohej.
Rama u ngrirë për një çast. Pastaj u kthye me vrap, fryma nuk po i dilte.
Rama (me zë që i dridhej): — Avdyl… janë ushtarë! Polici! Janë shumë… kemi rrethim! — Na kanë tradhtuar!
Avdyli nuk lëvizi për disa sekonda. Pastaj mori frymë thellë, si ai që ishte mësuar t’i shihte sytë e vdekjes pa i trembur.
Avdyli: — Ashtu qenka caktuar. Merr armët, Ramë. Sot nuk dorëzohemi. Jo ne.
Rrethimi po ngushtohej. Avdyli dhe Rama hynë mes drunjëve të hollë të arave, duke marrë pozicione mbrojtëse.
Rama: — Janë shumë, Avdyl… janë qindra!
Avdyli: — Le t’i bëjmë të duken më shumë, Ramë. T’ua rrisim frikën para se të na vrasin.
Krismat shpërthyen si stuhi. Topat e qitjes godisnin tokën. Pluhuri ngrihej mbi kokat e tyre. Rama shkrepte pushkën me ritëm të shpejtë, ndërsa Avdyli qëllonte me qetësi, me saktësi kirurgjikale, si burrat e maleve që janë rritur me pushkë në mur të odës.
Dhe në atë mes, teksa plumbat fluturonin në ajër, Avdyli këndoi një varg të vjetër:
“O moj Shqipni e mjera Shqipni…”
Ai varg u përzie me zhurmën e armëve, derisa u kthye në një kreshpërim të brendshëm që e mbante gjallë shpirtin e tyre.
Plumbi i parë goditi Avdyl Durën në anën e majtë të trupit. Ai ra në tokë, tek vetë përroja që kishte rrjedhur e qetë një orë më parë.
Rama (i tmerruar): — Avdyl! Avdyl, ku je goditur? — Mbahe, more burrë… mbahe!
Avdyli (me zë të ulët): — Mos m’u afro shumë… mos më bëj ujin gjak kot… — Vazhdo luftën, Ramë.
Pak çaste më vonë, edhe Rama u godit në këmbë. Por ai vazhdoi të qëllonte ulur, mbështetur pas një lisi të vogël.
Plumbat binin pandërprerë.
Rama, i gjakosur, rrëshqiti pranë Avdylit.
Rama: — Avdyl… unë s’do të të le vetëm.
Avdyli: — Jo, Ramë, ik. Ti mund të dalësh… — Unë kam mbaruar punë. Po ta them me shpirt: ik! — Njëri prej nesh duhet të jetojë, të tregojë çfarë ndodhi këtu.
Rama (pothuaj duke bërtitur): — Pa ty s’ka jetë, more burrë! Ne bashkë kemi hyrë, bashkë do të dalim!
Avdyli e shikoi drejt e në sy. Ai shikim ishte më i fortë se çdo fjalë.
Avdyli: — Atëherë, le të dalim bashkë… por si burra. Duhet të qëndrojmë deri në fund.
Drita kishte një shuarje të çuditshme, sikur qielli kishte vendosur ta shikonte botën me një sy të lodhur, të trishtuar. Balta nën këmbë ishte e ftohtë, edhe pse qershori zakonisht sjell këto ditë vapë e ndriçim. Por ky mëngjes nuk ishte i zakonshëm. Ishte mistik, paralajmërues, një lloj ante-mortem i tokës.
Avdyl Durra u zgjua i pari. Kishte gjumin e lehtë prej vitesh. Prej vitesh jeta e tij kishte qenë një luftë e pandërprerë, e përbërë nga netë pa gjumë, ditë pa strehë, dhe nga një qetësi e brendshme që vetëm ata që ia kanë parë vdekjes sytë e kuptojnë.
Ai shtriu krahun dhe preku tokën. Ishte një shprehi që e kishte prej fëmijërisë: të përshëndeste dheun çdo mëngjes. “Këtu na mban,” tha me vete, “dhe këtu do të na marrë.”
Rama flinte ende. Kishte fytyrën e qetë, si ai që ëndërron për shtëpinë. Avdyli e shikoi gjatë. E donte si vëlla. Në shumë mënyra, Rama e mbante të gjallë Avdylin – i kujtonte se bota ka ende dritë.
Të dy ishin burra të formuar nga historia, jo nga shkollat. Kishin më shumë plagë se vite. Por ajo që i bashkonte nuk ishte urrejtja ndaj pushtimit, por dashuria për vendin. Dhe kjo dashuri ishte e lindur, jo e mësuar.
Avdyl Durra – i ftohtë si graniti, i qetë, i mençur, i pjekur. Ramë Beka – i zjarrtë, impulsiv, idealist, por me një zemër të butë.
Shpesh netëve të gjata, në mezi të arratisë, kur flinin nën çati të huaja ose në kasolle bari, Rama i fliste Avdylit për ëndrrat. Për fëmijët që donte të shihte të rriteshin në një vend të lirë. Për gruan, që i mungonte si drita e diellit.
Ndërkohë Avdyli i fliste për moralin. Për burrërinë. Për borxhin ndaj brezave të ardhshëm. Ai thoshte shpesh:
“Nuk luftojmë që të na përmendin neve, Ramë. Luftojmë që të mos vdesë Shqipëria.”
Në dokumentet e asaj kohe, Avdyl Durës e Ramë Bekës u vunë etiketa të tmerrshme: “armik”, “reaksionar”, “terrorist”, “element i rrezikshëm për shtetin
federativ”. Por në realitet, ata ishin thjesht shqiptarë që kishin zgjedhur të mos i nënshtronin gjunjët.
OZNA nuk ishte vetëm shërbim sekret: ishte makinë represioni, instrument frike. Ajo kishte rekrutuar dhjetëra kodoshë, informatorë lokalë. Shpesh, mes tyre kishte shqiptarë që, të trembur, të korruptuar ose të shantazhuar, ishin bërë vegla të një pushteti që i përçmonte.
Likuidimi i tyre ishte një aksion tipik: rrethim, eliminim pa gjyq, dhe pastaj shpifje propagande.
— “Pse i vranë?”- pye3snin fshatarët e kësaj ane.
Plaku që rrinte afër u përgjigj:
— “Se nuk deshën të ishin skllevër. E kjo është mëkat i madh sot e gjithë ditën.”
Në familjet e tyre, në shtëpitë ku prindërit prisnin lajme, heshtja u bë varr. Por krenaria nuk u shua kurrë.
Vdekja e tyre nuk mbeti thjesht si një akt i dhunshëm. U shndërrua në simbol. U këndua në oda. U përcoll në tregime. U mbajt në kujtesë.
Avdyli e Rama nuk ishin thjesht dy njerëz të vrarë pa gjyq.
Ata ishin pjesë e një zinxhiri të gjatë rezistence shqiptare, që lidhte pushkën e Haki Tahës, kryengritjet e Dibrës, betejat e Kërçovës, qëndresën e Kosovës, dhe gjithë historinë e një populli që nuk ka pranuar asnjëherë të jetojë pa dinjitet.
Avdyli dhe Rama nuk ishin bërë luftëtarë brenda natës. As nuk kishin hyrë në histori me një të shtënë pushke. Jeta i kishte gdhendur ngadalë, ashtu si era gdhend faqet e shkëmbinjve. Brenda çdo njeriu që lufton, jeton një fëmijëri e plagosur, një rini e zhveshur nga qetësia, një jetë e mbyllur me vite të tëra nën ndjekje e përndjekje.
Aty, pranë përroit të vogël në Rakaj, ndonëse të rrethuar, secili nga ta mbante brenda vetes një univers.
Në retroskenë, Avdyli e shihte veten 17 vjeçar, me zemrën që i rrihte si daulle në krahët e xhaxhait të tij, Hajdarit — burrë me këngë në gojë dhe armë në brez.
Hajdari ishte një nga ata që kishin luftuar me Shaban Polluzhën. Ishte kthyer nga malet me sytë e errësuar dhe me bindjen se e vetmja rrugë ishte rezistenca.
Rrjeti i Rezistencës (1945–1950)
Vitet 1945–1950 ishin vite të errëta, por edhe të mbushura me zjarr të brendshëm. Rezistenca shqiptare nuk ishte një trup i unifikuar, por një mozaik: një pjesë e mbetur nga Lëvizja e Polluzhës, grupe të vogla nacionaliste që bridhnin maleve të Sharrit, një pjesë e shkëputur nga forcat e vjetra të Ballit, madje edhe disa komunistë shqiptarë të zhgënjyer nga Tito.
OZNA, shërbimi famëkeq jugosllav, i ndiqte pa mëshirë. Nuk kishte natë pa arrestime. Nuk kishte më kod fshati që të mos ishte thyer. Vëzhgues me laps e fletë, njerëz të rekrutuar me shantazh, oficerë të ardhur nga Serbia — të gjithë punonin që rezistenca të shuhej që në embrion.
Por rezistenca ishte e gjallë. Shaban Mustafa në Opojën e lartë, Hamdi Lladrovci në Drenicë, Hasan Remniku në Anamoravë, Vehbi Hoxha në Kaçanik…
Takimi në Malet e Nerodimes
Një natë pranvere të 1947-ës, diku në pyjet e Nerodimes, Avdyli dhe Nuhiu po takonin dy luftëtarë nga grupet e Polluzhës.
Zjarri i vogël ndriçonte fytyrat e tyre të lodhura.
— “Djem, situata po ngushtohet,” tha njëri prej tyre, Isufi. “OZNA ka marrë lista të reja. Na kanë tradhtuar brenda fshatrave tona.”
Nuhiu shtrëngoi çakmakun me dorë. — “E dimë. Por s’kemi ndërmend të japim dorë. Ne s’jemi nisur të vdesim, por të jetojmë ndryshe.”
Isufi buzëqeshi hidhur. — “Edhe për të jetuar duhet pak fat, vëlla. Këtu fatin ta shkruajnë të tjerët.”
Avdyli i pa në heshtje. Pas disa sekondave foli: — “Nuk jemi këtu për t’u dorëzuar. Ne kemi njerëz që na mbështesin, kemi rrugë që nuk i dinë ata. Sa të kemi shtigje e natë, jemi gjallë.”
Natën e errësuar pa dritë hëne
Tregimi i kësaj nate nuk është vetëm kujtesë, por edhe barrë që brezat e rinj duhet ta mbajnë me respekt. Kur unë — si i ri, isha zyrtar i SDB-së në Shkup, në vitin 1972 kisha njohje personale me Danush Nikën, dhe të cilit kur I trgoje për ato dosje të pluhurosura, ai më rrëfente ngjarjet, ishte sikur historia të hapej përpara si një derë e rëndë druri që çante errësirën. Ai i njihte mirë shtigjet, burrat, kodrat, frikën dhe nderin. Dhe për ju, ato rrëfime u bënë jo vetëm dëshmi, por edhe detyrim për t’i shkruar sot.
Danushi nuk i përzgjaste fjalët. Ato i buronin vetvetiu, si prej një mali që çan veten mes rrëkeve të pranverës. — “E mbaj mend, more Nafi,” ju thoshte, “si të ishte pardje: nata ishte e zezë, por zemrat e tyre ishin më të ndritura se dita.”
Në dosjet që unë kam parë vite më vonë në SDB — dosje të hedhura kot më një qoshe — këto urdhra ishin shkruar me fraza burokratike, por Danushi i dëshmonte me gjuhën e malit:
— “Kishte ardhë koha me ua kputë krahët atyne shqipeve,” ju tha. Dhe ju, atëherë i ri, e shikonit në fytyrë dhe kuptonit: ai nuk po fliste për dy persona, por për një brez të tërë që OZNA donte ta shembte.
Retroskena nga Danush Nika — Shtigjet e Nderit
Danushi e kishte kaluar rininë nëpër ato shtigje: kodrat me rrënjë bliri, pyjet me jehonë të thellë, teposhtat ku mund të fshiheshe një natë, por jo një jetë. Ai ua dinte emrin çdo gurri, çdo burimi dhe çdo rruge të fshehtë.
Në një nga rrëfimet më të ndjera ju tregonte: — “Avdyli e Nuhiu s’kanë qenë veç dy djem. Kanë qenë dy kambana. Kur je afru te ta, të binte zemra ndryshe.”
Ai tregonte se si djemtë ishin kthyer në simbol të shpirtit të paepur të Kaçanikut, të një vendi që e kishte zakon të ngjizej me guxim dhe të lindte qëndresë.
Sipas rrëfimit të Danushit:
— “OZNA ka hy nëpër pyje pa i pa askush. Veç qetësi, veç këmisha që përpëliteshin n’errësinë e natës. Ata e ngushtuan rrethin dalëngadalë, si kur i afrohesh gjahut.”
— “Edhe nata duke si e ngrirë me copa akulli,” tha ai lehtë.
Kishin vetëm dy pushkë dhe tre karikatorë. Por kishin edhe atë që Danushi e quante “forca e malit”.
Në kujtimet e Danushit, çdo sekondë ishte e ngulitur si tatuazh i përjetshëm.
— “Kishin luftu burrnisht. Nuk ishin dy djem, ishin dy rrufe.”
Të shtënat zgjatën rreth 17 minuta. Dheu u përzje me erë baruti, me klithma urdhrash dhe me diafragmën e shqyer të natës.
Sipas Danush Nikës:
— “Avdyli ra i pari, por ra në këmbë. Prej aty u rrëzua. Nuhiu u kthye i fundit kah lindja — edhe pse nata ishte ende e zezë. Pastaj u shtri mbi të vëllanë, mos me e lanë vetëm.”
Kështu mbaroi gjithçka. Jo me britma, por me heshtje. Me atë heshtje të rëndë që mbajnë vetëm malet e Sharrit.
Rrëfimet e gjata të xha Danushit e bënin të qartë gjithë atë histori !
Ajo që më tregonte Danush Nika në vitet ‘70 nuk ishte vetëm histori: ishte dritë, ishte drejtësi, ishte borxh moral.
Dhe sot, në këtë kapitull, ai borxh po shlyhet me fjalë.
Ai më thoshte shpesh: — “Shkruaji, more Nafi, se historia jonë s’ka kush me e shkru tjetër, sepse ti I di gjërat nga arkivat e fshehta, që nuk e ka lehtë kush ti nxjerr në dritën e Diellit.”
Patare në zemër të Kaçanikut
Likuidimi i dy luftëtarëve të rezistencës, Avdyl Durës dhe Ramë Bekës, në pranverën e vitit 1950, nuk është një episod i izoluar. Ai është pjesë e mozaikut të gjerë të represionit të shërbimit sekret jugosllav — OZNA-s (Odjeljenje za Zaštitu Naroda), që më 1945–1946 u integrua në UDBA — që synonte shuarjen e çdo grupi shqiptar të armatosur, çdo lëvizjeje kombëtare dhe çdo individi që përbënte simbol të rezistencës.
Kjo periudhë, 1948–1951, pas prishjes Tito–Stalin, ishte ndër më të përgjakshmet për shqiptarët: OZNA kërkonte “armiq të brendshëm” për të dëshmuar besnikëri ndaj vijës së re politike të Jugosllavisë. Shqiptarët u shpallën automatikisht “rreziku më i lehtë për t’u goditur”.
Kaçaniku një qendër rezistence
Kaçaniku ka qenë gjithmonë një zonë strategjike: – Nyje rrugore, – portë drejt Kosovës jugore dhe Maqedonisë, – terren malor i përshtatshëm për mobilitet gueril.
Pas vitit 1945, shumë luftëtarë të lirisë u strehuan pikërisht aty. Disa ishin të lidhur me rrethin e Shaban Polluzhës dhe Mehmet Gradicës. Të tjerë kishin qenë pjesë aktive në rezistencën e viteve 1941–1944. Kjo e bënte zonën një plagë të hapur për shtetin e ri jugosllav.
Avdyli dhe Rama ishin vetëm dy nga shumë të tjerë që qëndruan malit me besim se idealet nuk shuajnë.
Dëshmia e Danush Nikës, e vitit 1972, për ne sot ka vlerë të jashtëzakonshme. Ai rrëfente gjatë, me qetësi dhe me dhimbje, si dikush që kishte parë të dyja anët: edhe të drejtën, edhe padrejtësinë.
Ai tregonte se rrjeti i OZNA-s në Kaçanik nuk kishte qenë i madh numerikisht — ndoshta 40–60 informatorë aktivë — por ishte shumë efikas sepse:
ishte i organizuar për hierarki,
secili informator nuk e njihte tjetrin,
raportimet shkonin vetëm tek një oficer lidhës,
dhe çdo fshat kishte të paktën dy njerëz të zyrtarizuar.
Nga Fronti i Sremit në dhomat e torturës: zhgënjimi i madh shqiptar
Shqiptarët u nisën në Frontin e Sremit si aleatë, por u kthyen si të dyshuar.
Në vitet 1944–1945, propaganda jugosllave premtonte “barazi”, “vëllazërim-bashkim”, “lirimin e Kosovës dhe viseve shqiptare”. Qindra e mijëra shqiptarë – shumë prej tyre nga Kaçaniku, Prizreni, Ferizaj, Tetova – u mobilizuan në brigadat partizane dhe u dërguan në Srem, një nga betejat më të përgjakura të Luftës së Dytë Botërore.
Por pas kthimit:
iu mohuan të drejtat,
u arrestuan shumë prej tyre si “elemente nacionaliste”,
dhe u vendosën nën vëzhgim të vazhdueshëm nga OZNA.
Shumë prej tyre ndiheshin si të tradhtuar. Ata kishin luftuar për një ideal që nuk ekzistonte.
Rrëfimet e Danush Nikës – dhe dhjetëra dëshmitarëve të tjerë – e përshkruajnë këtë zhgënjim si fillimin e një epoke të errët: epoka e dyshimit sistemik, e survejimit, dhe e proceseve të montuara.
“Shefki OZNA” i Ferizajt – arkitekti i provokimeve
Ndryshe nga Mehmet Maliqi, Shefkiu ishte më shumë intrigan sesa torturues.
Ai ishte specialist i:
infiltrimit,
provokimit,
fabrikimit të dosjeve,
vendosjes së njerëzve në kurthe,
dhe shkatërrimit të lidhjeve shoqërore.
Përdorte metoda të ngadalta, por shumë të rafinuara:
Shpërndarja e thashethemeve për të krijuar armiqësi
Sipas tij, një popull i përçarë nuk lufton dot.
Përdorimi i shqiptarëve kundër njëri-tjetrit
Krijonte rrjete informale: “ma thuaj këtë, po kuptoje që nuk e dua unë…”. Ata që bashkëpunonin, rrallë e kuptonin se ishin të përdorur.
Rasti i vitit 1949
Menjëherë pas likuidimit të Avdylit dhe Ramës, u arrestuan disa persona nga Rakaj, Elez Han, Gabrrica. Akuza: “mbajtje të armikut”.
Rrugët e Sali Bajrës: udhët e nderit dhe guximit
Sali Bajra, i rritur në Kaçanik, është shembull i gjallë i trashëgimisë morale të rezistencës:
Ecjet e tij në male dhe lugina nuk ishin thjesht lëvizje fizike;
Ato ishin shkolla e lirisë, një rrugë ku secili hap përfaqësonte guxim, nder dhe përgjegjësi ndaj kombit;
Sali shpesh përmendej nga të moshuarit si “djaloshi që mbajti flakën e qëndresës gjatë erërave me ngrica akulli mbi ballin e vegjëlisë shqiptare”.
Nga: Refik Hasani
/Kumtesa e paraqitur në Konferencën e mbajtur në Lugo Di Ravenna-Itali, nga Federata Kombëtare e Shoqatave Shqiptare në Itali, kushtuar çështjesë së Krahinës që nuk e ka të zgjidhur statusin politik, përkundër Referendumit dhe luftës së UÇPMB-ës/
E nderuar Kryetarja e Bashkisë të LUGO DI RAVENNA-Itali, znj.Elena Zanoni,
I nderuar Presidenti Granit Muçaj, zv.Presidenti Eris HOXHA,
I nderuar Presidenti i Nderit Petrit Aliaj, dhe Sekretarja e Federatës, dr.Ninfa Pema, e gjithë Grupit të Punës,
Të nderuar Studiues, Intelektualë, Veprimtarë të Çështjes Kombëtare,
Të nderuar Përfaqësues të institucioneve shtetërore, qendrore e lokale, këtu në shtetin demokratik mikëpritës në Itali,
Të nderuar Përfaqësues të Federatës Kombëtare e Shoqatave Shqiptare në Itali,
Jemi tepër të nderuar, që jemi ftuar në këtë Konferencë, po ashtu vllazërisht jeni të falenderuar, për këtë organizim, dhe ku po mbahet nën patronatin, e Federatës Kombëtare e Shoqatave Shqiptare në Itali, Konferencë me temën:
“Kosova Lindore, dje, sot dhe sfidat e së ardhmes”, në bashkëpunim të ngushtë me Shoqatën “VATRA SHQIPTARE” dhe me të ftuar nga Kosova Lindore, “DIASPORA 2025”, jemi mbledhur në këtë konferencë, me pjesëmarrës të së drejtës Kombëtare e Ndërkombëtare, Drejtues të Organizatave Shoqërore, Personalitete të Kulturës shqiptare, Autoritete vendore dhe përfaqësues nga hapsira e jonë shqiptare, dhe gjithëandej diaspora do të mundohem përmesë kësaj kumtese, të ndarë në 3 kapituj të ndarë në periudha kohore, si:
“Kosova Lindore, Dje”, në gjitha zhvillimet e rëndësishme historike për formimin e shtetit Shqitarë, nga kjo Krahinë është dhën kontributi, që nga koha e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, Kongresin e Alfabetit në Manastirë, shpalljen e Pavarësisë,po ashtu shqiptarët pas luftës së dytë botërore, ishin pjesë e Jugosllavisë edhe me shqiptarët e Kosovës, shqiptarët në Meqedoninë e Veriut, Shqiptarë në Malë të Zi, dhe Shqiptarët në pjesë tjerë të hapsirës së Jugosllavisë të asaj kohe duke përfshi edhe Shqiptarët në Krahinën e Sanxhakut.
Me filimin e frymës demokratike në Evropën Lindore, ne shqipatarët, u organizuam dhe formuam subjektet Autoktone Politike, por edhe u kyqëm aktivist duke kontribuar në Këshillin Koordinuese të Partive Politike të Shqiptarëve në ish-Jugosllavi, pastaj mbajtëm dhe oraganizuar Referendumin e 1 e 2 marsit të vitit 1992,pastaj është kryengritja e armatosur dhe lufta e UÇPMB-ës, në mbrojtje të pragut, dinjitetit dhe identitetit, në këtë kohë kjo Krahinë që përfshin Preshevë, Medvegjë dhe Bujanoc. Për herë të parë në historinë e kësaj Krahine, ishte ngritur, në nivelin më të lartë të internacionalzimit të çështjes, sensiblizimit deri në instanca të BE-ë, Paktit ushtarak Veri-Atlantik ATO-s dhe mekanizma të OKB-ës.Megjithëkëtë Republika e Serbisë, nuk ka respektuar plotësisht detyrimet që rrjedhin nga e drejta ndërkombëtare dhe instrumentet ndërkombëtare për mbrojtjen e pakicave kombëtare, nuk ka zbatuar të gjitha marrëveshjet e nënshkruara me përfaqësuesit politikë të shqiptarëve të këtij Rajoni në vitet 2001, 2009, 2013 dhe 2022. BE-ja dhe institucionet e tij jo nuk kan kushtëzuar avancimin e procesit, kurse OSBE-ja, Këshilli i Evropës dhe partnerët transatlantikë nuk kan intensifikuar monitorimin dhe dialogun institucional, Zyra e Komisionerit të Lartë të OKB-së për të Drejtat e Njeriut nuk ka dërguar një mision monitorues në këtë Krahinë. Republika e Serbisë, nuk ka respektuar njohjen e diplomave, tekstet shkollore, nuk është duke garantuar përdorimin zyrtar i gjuhës shqipe dhe simboleve kombëtare shqiptare në përputhje me ligjin dhe standardet evropiane.Republika e Serbisë, nuk ka siguruar përfaqësim proporcional dhe të drejtë të shqiptarëve në institucionet shtetërore, dhe nuk ka ndërprerë çdo praktikë administrative që prodhon efekte të spastrimit etnik përmes mjeteve burokratike.
“Kosova Lindore-SOT’’, përballet dhe ballafaqohet me një spastrim Etnik-diskriminim, heqja, fshirja e adresave të qytetarëve Shqiptarë të Preshevës, Medvegjë,e Bujanocit, Serbia, nuk po e zbaton Marrëveshjen e Konçulit, të arritur datën 20 maj 2001, Beogradi zyrtar, jo që nuk e ka respektuar Marrëveshjen e Konçulit,por kemi,si:
I. Prezenca e forcave Serbe është shtuar nëpër vendbanimet lokalitete shqiptare, të Preshevës, Medvegjës e Bujanocit, jan 48 MINIBAZA në Zonën Tokësore të Sigurisë, kemi militarizim të lartë,
II. Amnistia e ish-ushtarëve të UÇPMB-së nuk është respektuar,
III. Policia Multietnike nuk është instaluar në përpjestim të popullatës, e as në hierarkinë komanduese në Policin Multietnike,
Kur kësaj i shtojm dhe përdoret një Gjuhë me urrejtje, racizëm dhe ksenofobi, Serbia, vazhdon shkelje, cenim, mohim, diskriminimi në parfaqësim në institucione Lokal dhe Qendror të Republikës së Serbisë, në Gjykata, Prokurori, Shëndetësi, Administratë Tatimore, ka diskriminim edhe në kulturë, në informim, në investime të zhvillimin ekonomik, diskriminim edhe në pasivizimin e adresave-një pastrim entik. Në të gjitha segmentet e shtetit jemi me përfaqësim në disproporcion me përqindjen e popullësisë së këtyre komunave dhe Rajoni më i pazhvilluar dhe më i diskriminuar në gjithë Evropën. Shqiptarët, në Serbi jetojn në kushte pushtimi klasik, u jemi ekzpozuar frigës, urrejtjes, militarizimit, nën tendenca të vazhdueshme për shpërngulje, asimilim e pastrim Etnik.
Të nderuar pjesëmarrës në këtë Konferencë me temën shumë domethënjëse “Kosova Lindore, dje, sot dhe sfidat e së ardhmes”,
Do të mundohem në kapitullin, e 3-të, të kësaj kumtese të përshkruaj:
“Kosova Lindore-SFIDAT E SË ARDHMES”, këtë Krahinë e presin sfida nga më të ndryshme, jo të lehta, mbi të gjithë të vetëm vazhdojm dhe të jemi e tregohemi duke iu paraqitur të koordinuar, harmonizuar duke vazhduar të shfaqim çështjen ton, çdo herë tepër të artikuluar të unifikuar, me kërkesa të qarta, gjithnjë edhe me Prishtinën dhe Tiranën Zyrtare, do të duhej të ndërtojn dhe miratojn një qëndrim, por edhe të avokojn dhe lobojn në instanca e makanizma më të larta të BE-së dhe OKB-ës, pasi Krahina e jon nuk e ka të zgjidhur statusin politik.\
Pas disa raportimive nga BE-ja, se Serbia, nuk i ka të zgjidhur të drejtat e pakicave, dhe është miratuar një Rezolut, më 8 korrik 2022, nga Parlamenti Evropian, që kërkohet hetim për pasivizimin e vendbanimeve për shqiptarët e Preshevës, Medvegjës e Bujanocit, mbi spastrim etnik-diskriminim. Është shumë shpresë dhënëse që më 2 dhjetor 2025, Kongresisti Amerikan Keith SELF, në Komitetin për Punë të Jashtme të Kongresit, Kryetar i Nënkomitetit për Evropë, prezantoi Rezolutën e parë në historinë e Kongresit Amerikan për çështjen e Krahinës son.
Po ashtu është për ta përshëndetur diskutimin, mbi ngritjen e çështjesë së Krahinës son, nga Presidenti Shqiptarë Bajram Begaj në Asamblenë e Përgjithshme të OKB-së, më 24 shtator 2025.
Kjo Krahinë përkundër vullnetit plebishitar të shprehur e manifestuar në Referendumin e datës 1 e 2 Mars 1992,dhe kryengritjes së armatosur UÇPMB-ës, që mbrojti pragun, dinjitetin dhe identitetin e kësaj Krahine, por edhe arritjes së Marrëveshjes së Konçulit, kërkon me të drejtë zgjidhje dhe do të duhej të ngritet, shtrohet e debatohet nga SHBA-ja, nga BE-ja, duke përfshi edhe nga OKB-ja.
Mospërfaqësimi me vende të rezervuara në Parlament të Serbisë, mosmundësia e shkollimit në nivel Universiteti, moszbatimi që Komandant të Policisë në këto komuna, të jetë nga përkatësia nacionale shqiptare, pra mosintegrimi proporcional i shqiptarëve në strukturat shtetërore, moskthimi i Lapidarit të dëshmorëve të UÇPMB-ës, në Preshevë, mosdemilitarizimi i plotë i kësaj Krahine, moskompenzimi i dëmeve të shkaktuara nga konfliktet e armatosura, mosinvestim nën tendenca të vazhdueshme për shpërngulje, asimilim e pastrim etnik, këto jan SFIDAT E SË ARDHMES, të kësaj Krahine.
Një ndër shumë sfida të mbijetesës në ruajtjen e substancës, të mbrojm sakrificën dhe kontributin e luftës së armatosur si sfida të së ardhmes, ngritja, në nivelin më të lartë të internacionalzimit.
Në përfundim të 3 kapitujve të kësaj kumtese
Do të ishte në interes që nga gjithë pjesëmarrësit të kësaj konference që përbëhet nga studiues, Intelektualë, Veprimtarë, Përfaqësues të institucioneve shtetërore, përfaqësues të Federatës Kombëtare e Shoqatave Shqiptare në Itali,bashkarisht të hartohet e përgaditët një REZOLUTË, nga këndvështrimi i përbashkët, që do t’ju dërgohet Parlamentit Italian, Parlamentit të Serbisë, Parlamentit Shqiptar,duke përfshirë edhe Kryeministrat, Presidentëve dhe Ministrive përkatëse, por edhe Këshillit Europian dhe Komisionit për të Drejtat e Njeriut, Parlamentit Europian, deri në OKB dhe Komisionit për të Drejtat e Njeriut pranë OKB-ës.
Kjo REZOLUTË, ka bazë të juridiksionit, akteve dhe konventave më të larta të BE-së, OKB-ës, pra thirret në mbështetje në parimeve universale të të drejtave të njeriut dhe standardet evropiane për mbrojtjen e pakicave kombëtare në Nenin 14 i Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut (1953), në Nenin 27 i Paktit Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike (1966), në Aktin Final të Helsinkit (1975), në Deklaratën e OKB-së mbi të Drejtat e Personave që u përkasin Pakicave Kombëtare ose Etnike, Fetare dhe Gjuhësore (1992), Konventën Kornizë të Këshillit të Evropës për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare (1998),
Të gjithë ne, gjithnjë të harmonizuar të vazhdojm të paraqitemi para gjithë opinionit,dhe palës ndërkombëtare duhet të refektojm, edhe në planin, dhe strategjin e platformën e unifikuar se edhe kjo Krahinë i përket Evropës, dhe Rajoni i Preshevës, Medvegjës e Bujanocit, nuk është vetëm çështje e bredshme e Serbisë, sepse kjo Krahinë nuk e ka të zgjidhur statusin politik, dhe kërkon zgjidhje të drejtë.
Rajoni më i pazhvilluar dhe më i diskriminuar në gjithë Evropën, kryemesazhi se vërtet duhet të jemi një zë i artikuluar, ende na duhet vazhduar të manifestojm rezistencë politike, me mjete paqësore për të drejtat individuale e kolektive.
Tirana dhe Prishtina zyrtare, më së miri e mbrojn FRYMËN SHQIPTARE pikërisht në këtë Krahinë.
Edhe konferenca sotit e organizuar nga Federata Kombëtare e Shoqatave Shqiptare në Itali, është një kontribut, vetëm nëse angazhohemi të gjithë pa dallim, sikurë që vepruan RILANDASIT TAN, më shpejt e sigurt do të arrijm të realizojm në sigurimin e një të ardhme më të ndritur dhe të sigurt për Shqiptarët kudo.
Me konsiderat të pa fund, për gjithë secilin prej jush, në këtë Konferencë.
Ju faleminderit, dhe përgëzime në këtë gjesti fisnik dhe për mikpritjes vllazërore, gjithashtu na nderoi me prezencën e saj edhe Kryetarja e Bashkisë të LUGO DI RAVENNA-Itali, znj. Elena ZANONI, për pjesëmarrje dhe mbështetje për këtë aktivitet.
Mirëutakofshimi në aktivitetet tjera të radhës, kudo në hapsira tona Shqiptare në interes të kauzës së drejt për liri, të Krahinës son.
Lavdi jetë dhe veprave e të gjitha kohërave dhe ata që kanë kontribuar për lirin dhe mbajtjen gjallë të FRYMËS SHQIPTARE të Preshevës, Medvegjës, e Bujanocit.
Kumtesa e Refik HASANI-t, Master Shkencor, nga Bujanoci, e paraqitur para të pranishmëve në konferencën, me temën: “Kosova Lindore, dje, sot dhe sfidat e së ardhmes”, e organizuar nga Federata Kombëtare e Shoqatave Shqiptare në LUGO DI RAVENNA, të Italisë, më 21 dhjetor 2025.
* Autori, është njohës i rrethanave në Preshevë, Medvegjë, e Bujanoc, kontriboi në tryeza, debate e aktivitete, është një aktivist i dalluar në shërbim të zgjidhjes së drejtës të kauzës së kësaj Krahine, Veprimtar shumë i njohur në gjithë hapsirat Etnike shqiptare, që mirret aktivisht me publicistik, si dhe studime e hulumtime, ku ka treguar angazhim në tribuna, tryeza dhe paraqitje publike dhe përkushtimin e tij të vazhdueshëm ka organizuar edhe dhjetra debate publike me temën dhe çështjen që lidhet nga kjo Krahinë, ka marrë pjesë në shumë paraqitje, dhe në disa konferenca shkencore të organizuara. Është autor i dhjetra vështrimeve të hulumtuara.
Shenimet mbi autorin, jan marrë si:
**https://tupalla.com/wp/mr-sc-refik-hasani-njohes-iniciator-i-shume-ceshtjeve-per-luginen/
Florim Zeqa
Zbrazja enorme e vendit nga popullata shqiptare ka ndikuar në zvogëlimin e elektoratit të partive politike në Kosovë. Duke e vërejtur këtë dukuri të shkaktuar nga politikanët e papërgjegjshëm, të gjitha partitë politike ju kanë kthyer mërgatës për të përfituar sa më shumë elektorat në Diasporë.
Kthimi i partive politike kah mërgata, dëshmi e zbrazjes së Kosovës
Me kthimin e partive politike kah mërgata nuk bëhet fjalë për dashuri dhe respekt ndaj bashkatdhetarëve që jetojnë në shtetet evro-perëndimore, por ky është sinjal dhe alarm se Kosova po shkon drejt boshatisjes totale nga popullata e saj!
Shtrohet pyetja, pse ju kanë kthyer të gjitha partitë politike mërgatës, të cilën e kishin harruar prej vitesh dhe dekadash?!
Arsyeja është e thjeshtë!
Meqënëse, Kosova është zbrazur dhe po vazhdon të zbrazet në vijimësi, të gjitha partitë janë varfëruar me elektorat. Për këtë arsye, partitë politike në përgjithësi dhe pa dallim pushtet dhe opozitë janë mobilizuar si asnjëherë më parë në konsolidimin e degëve të tyre në Diasporë dhe hapjen degëve të reja me qëllim të përfitimit sa më të madh të votës së mërgimtarëve.
Rënja e fuqisë elektorale në Kosovë, i ka detyruar partitë politike të kthehen kah mërgata, kah pjesa më vitale dhe më ekzistenciale e shtetit të Kosovës.
Çfarë kanë bërë partitë politike për mërgatën?
Partitë në këto ditët e fundit para zgjedhjeve u munduan të mbledhin sa më shumë vota dhe simpatizantët që i kanë në diasporë, prandaj janë kthyer kaha “hambari” i madh i votave për fuqizimin dhe rritjen e anëtarësisë së tyre partiake.
E gjithë kjo nuk shkon në të mirën e mërgimtarëve dhe as të qytetarëve të Kosovës, por vetëm në dobi të partive politike dhe grupeve të interesit brenda tyre.
Sikur të ishin parti të përgjegjshme ndaj qytetarëve dhe të respektueshme ndaj mërgimtarëve, paraprakisht do të merreshin me rregullimin e mirëqenjes së qytetarëve dhe trajtimin dinjitoz të mërgimtarëve, me përfshirjen e tyre në vendimarrje, përkatësisht me sigurimin e vendeve të rezervuara në Parlament, për faktin se të hyrat (remitencat) e mërgimtarëve në Kosovë janë më të mëdha sesa krejt buxheti i shtetit të Kosovës!
Mërgimtarët u shfrytëzuan “mish për topa” nga të gjitha pushtetet e deritanishme
Deri më sot asnjë subjekti politik nuk i ra ndërmend që t’i lirojë mërgimtarët nga tatimi në pronë për shtëpitë e pabanuara, të cilave u hapen dyert një apo dye herë në vit dhe atë në kohëzgjatje jo më shumë se një muaj brenda një viti kalendarik.
Madje për këtë çështje u kam shkruar disa herë letër publike në vijimësi të gjithë ministrave të Jashtëm dhe të Diasporës, por zakonisht kam mbetur pa përgjigje dhe pa asnjë lëvizje sa i përket kësaj kërkese të arsyeshme qytetare!
Jam i bindur se këto letra publike i kanë lexuar liderët e partive dhe shumica e deputetëve, por asnjëri prej tyre nuk e ngriti këtë si çështje në Parlament!
Këtu shihet qartë se këto parti politike dhe politikanët në përgjithësi nuk i kanë prioritet mërgimtarët dhe as nuk e kanë në plan përfshirjen e diasporës në vendimarrje, as shpërblimin simbolik për kontributin madhor te saj në çlirimiin e Kosovës, por grabitjen e votave dhe zbrazjen e xhepave të mërgimtarëve deri në centin e fundit në vendlindje!
Mërgimtarët duhet të meditojnë dhe të reflektojnë thellë para se të votojnë
Një klasë politike që nuk i dëgjon dhe as nuk i respekton kërkesat e qytetarëve (mërgimtarëve), ajo nuk i duhet shtetit dhe as popullit të Kosovës, e më së paku mërgimtarëve!
Ne mërgimtarët nëse duam ta ndihmojmë vendin tonë duhet të mobilizohemi si një trupë e vetme për t’i bojkotuar këta kusarë politikë që na sollën shtetin në pragë të kolapsit ekonomik!
Politikanëve që na kërkojnë votën duhet t’iu themi troç; “Nuk keni vota nga ne që na larguat nga vendi, kthehuni dhe kërkojuni votën atyre që ua bëtë jetën ferr në Kosovë”!
Vetëm kështu mërgata e jonë do të bënte aktin heroik për shtetin e Kosovës. Për shkak se vetëm largimi i tërësishëm i këtyre kusarëve nga skena politike do të hapte rrugën për ndryshime të mirëfillëta dhe përmbajtësore për vendin tonë.
Kosova ndodhet para një momenti kyq dhe vendimtar!
Dalja nga ngërçi institucional i ka dy rrugë të vetme: bojkot total të zgjedhjeve ose dalje masive në zgjedhje!
Pra, zgjidhja është në duart tona.
Bojkoti i zgjedhjeve do ta prodhonte në ‘Qeveri të Shpëtimit Kombëtar’, kurse pjesëmarrja masive në zgjedhjet e 28 dhjetorit dhe vota e lirë do ta prodhonte një ‘Qeveri’ stabile për ta tejkaluar bllokadën dhe ngërçin institucional.
Meqë kushtet për bojkot të zgjedhjeve janë të paaritshme, ju ftojë që më 28 dhjetor të dilni masivisht në zgjedhje dhe të votoni me maturi dhe pjekuri politike, me përgjegjësi qytetare dhe dashuri për shtetin e Kosovës!
Pas këtyre zgjedhjeve bashkohuni në Alternativën Demokratike për Ndryshim (ADN), e cila do të jetë besa dhe shpresa, shpirti dhe forca e ndryshimit real dhe substancial në Kosovë, e cila interesin e shtetit dhe qytetarëve (mërgimtarëve) do ta vëjë para çdo interesi personal dhe partiak.
