Nga: Qazim Ali Deda

Shkrim mbi Çamërinë

(Ky  shkrim imi për Çamërinë,  si një projekt  që e përmbledh në vëllimin e dytë të librit me titull “Platforma strategjike e Kombit shqiptar” , është një ndër më të ndërlikuarit e më fisnikët që kam marrë përsipër  të shkruaj nga një  aspect më të gjerë, eseistik-analitik e letrar, që të mbajë peshën e një historie të shtypur dhe një drame njerëzore që ende kërkon drejtësi : Çamëria dhe çamët. Por, pa e lënë anash as çështjen e Kosovës !

Rrënjët iliro-shqiptare të Çamërisë – një pjesë që sjell argumente shkencore, historike e gjuhësore mbi prejardhjen e popullit çam, si pjesë e trungut ilir që u shtri nga brigjet e Jonit deri në Shkodër e Tivar.

Tragjedia historike dhe pushtimet – nga kohërat e lashta, pushtimi romak, bizantin, osman, deri te shteti modern grek që mbi bazën e ideologjisë së “Megali-Idesë” u bë shtypësi më i madh i çamëve.

Janina, Arta, Filati, Gumenica, Saranda, Karaburuni… – një përshkrim topografik-letrar dhe historik i hapësirës së Çamërisë, si për të ringjallur vendet ku dikur gjallonte një jetë shqiptare e dendur.

Gjenocidi grek i viteve 1944–1945 – masakrat, dëbimet, konfiskimet, djegiet e shtëpive, shkatërrimi i kullave dhe varreve, përdhunimet e grave, si një plagë ende e pashëruar e historisë shqiptare.

Çështja çame sot – heshtja ndërkombëtare, mohimi i të drejtave, mungesa e kthimit, mungesa e njohjes, dhe frika se me kalimin e kohës do të zbehet kujtesa e një kombi të tërë.

Paralelizmi me Kosovën dhe trevat e tjera të copëtuara – Çamëria, Kosova, Maqedonia, Mali i Zi: të gjitha pjesë të trungut shqiptar të copëtuara nga fuqitë e mëdha, duke pasqyruar padrejtësitë historike që kanë rënduar mbi kombin.

Reflektim filozofik mbi ekzistencën e çamëve – pyetja jote e madhe: A do të mbeten gjallë çamët në Ballkan? Këtu mund ta ngremë një reflektim ekzistencial e kombëtar, ku të përplasen pesimizmi dhe shpresa, drita dhe hija.

Thirrja për drejtësi dhe bashkim kombëtar – pjesa e fundit e tekstit që përmbyll me apel moral, njerëzor, historik, për bashkimin e trojeve dhe rikthimin e dinjitetit çam.

Meditim mbi Çamërinë !

Çamëria nuk është thjesht një emër gjeografie, as një trevë e humbur në kufijtë e hartave të stisura nga fuqitë e mëdha. Ajo është trung i një jete të lashtë, gjaku i derdhur i një kombi, zëri i një gjuhe që, edhe kur shqiptohet me droje e nën zë, përsëri dridhet si kambanë e ndërgjegjes. Ajo është truall ku janë gdhendur plagët dhe shpresat, ku gurët e kullave të rrënuara dëshmojnë një histori që nuk ka reshtur së jetuari.

Në brigjet e Jonit, ku vala përqafohet me rërën e bardhë, dikur u thurën këngët ilire, u shfaqën tempujt e paraardhësve, u ngritën qytete e fortesa që mbanin shenjën e shqiptarëve të parë. Çamëria ishte porta e madhe ku historia hyri në Ballkan, një urë ku u takuan kulturat, por që gjithmonë mbeti shqiptare në gjuhë, në zakone, në këngë e në shpirt. Dhe megjithatë, ky trung u godit me sëpatë, u gërrye nga pushtimet, u plagos nga shovinizmi, u bë viktimë e një tragjedie të përhershme.

Çamëria është kujtesë e gjallë e padrejtësisë. Ajo bart në gjirin e vet varre të bërë hi, kulla të rrënuara, djem të pushkatuar dhe gra të dëbuara në rrugët e dhembjes. Ajo është një dhimbje që nuk njeh kufi kohor, sepse çdo brez e ndien mbi supe si barrën e vet. Dhe prapëseprapë, brenda asaj dhimbjeje, fshihet një dritë e papërkulshme: shpresa e mbijetesës.

Shpresa që një ditë zëri i çamëve do të dëgjohet pa frikë; që emrat e qyteteve të tyre – Janina, Arta, Filati, Gumenica – do të mos jenë thjesht kujtime të përgjakura, por dritare të hapura drejt së ardhmes. Shpresa që historia, sado e vonuar, do të thërrasë drejtësinë në emër të atyre që u shuan padrejtësisht.

Sepse Çamëria nuk është vetëm e shkuara: ajo është edhe e ardhmja që pret të rilindë. Është pyetja që rëndon mbi çdo ndërgjegje shqiptari: A do të mbeten gjallë çamët në Ballkan? Dhe përgjigjja nuk është vetëm një akt historik, por një betim moral që lidhet me ekzistencën e tërë kombit.

Në atë tokë ku më së shumti ka luledielli dhe vaj ( gjersa Kosova me të mbjella dhe të bardha ka bukë grunjerash sa të duash…), u thurën dikur këngët e parë ilire, ku gjuha shqipe mbijetoi shekujsh, u ngritën qytete e kështjella që flisnin me zërin e përjetësisë. Aty u përplasën civilizimet – romakët, bizantinët, osmanët – por përtej çdo sundimi, njeriu çam e ruajti identitetin e vet. Sipas filozofisë së ekzistencës, një popull është i gjallë vetëm kur mban gjuhën dhe kujtesën. Çamëria është shembull i gjallë i kësaj: edhe kur shtëpitë u dogjën, edhe kur varret u kthyen në hi, gjuha dhe zakoni mbetën gjallë si një bërthamë e pashlyeshme.

Prandaj Çamëria nuk është vetëm çështje e një krahine të humbur. Ajo është nyje e të gjithë trungut shqiptar. Ajo është simbol i copëtimit dhe padrejtësisë që iu bë kombit tonë, ashtu si Kosova e Maqedonia, si trevat shqiptare të Malit të Zi dhe Sanxhakut. Çështja çame është provë se fati i shqiptarëve nuk mund të shihet i ndarë, por si një i tërë që pret bashkimin e rrënjëve me trungun.

…Historia e Çamërisë fillon shumë më herët se sa kufijtë e sotëm politikë dhe emrat e vendeve që njohim. Ajo nis me trungun e lashtë të ilirëve, që shtriheshin përgjatë gjithë bregdetit Adriatik e Jon, nga Tivari e Shkodra deri në brigjet e Prevezës e Artës. Ilirët, populli i fortë dhe i lidhur me detin e malet, lanë gjurmë të thella në kulturën dhe në gjuhën e popullit që pas mijëvjeçarësh do të quhej shqiptar. Çamëria, me qytetet e saj të hershme si Butrinti, Dodona, Amantia, Phoinike, ishte pjesë e këtij mozaiku ku ndërthureshin mite, kulte dhe një botë shpirtërore që ruajti thelbin e autoktonisë.

Dëshmitë arkeologjike flasin qartë: muret ciklopike të kështjellave ilire, tempujt e lashtë, gurët me mbishkrime pellazge e më pas greko-romake, janë gurët e parë të identitetit çam. Në Dodona, orakulli më i famshëm i botës së lashtë, ku pyjet e lisave pëshpërisnin si zë i hyjnive, u mblodhën njerëz nga gjithë Ballkani. Atje flitej një gjuhë që ruante rrënjët e pellazgjishtes dhe ilirishtes, një gjuhë që do të trashëgohej deri në shqipen. Nuk është rastësi që shumë studiues të mëvonshëm e kanë quajtur Epirin “djep të qytetërimit të hershëm evropian”.

Por më e forta nga të gjitha dëshmitë është vetë gjuha shqipe. Në toponiminë e Çamërisë ruhet gjuha e lashtë ilire: emra si Thesprotia, Filati, Paramithia, Acheroni, Gumenica, mbartin tinguj e forma që nuk shpjegohen dot vetëm me greqishten e mëvonshme, por lidhen me shtresëzimet më të hershme gjuhësore të rajonit. Ky fakt, i vërtetuar nga gjuhëtarë e historianë, është themeli shkencor që dëshmon autoktoninë shqiptare në ato troje.

Kultura çame, si degë e trungut shqiptar, është ruajtur në këngë, në valle, në zakone dhe në ndërtimet prej guri që qëndronin si kulla të pashëmbura mbi kodra. Këto elemente nuk lindën në boshllëk, por mbi një traditë iliro-shqiptare që mbijetoi mijëvjeçarë. Ashtu si malet e Epirit që rrinë të heshtur por të palëvizshëm, edhe shpirti çam ruajti kujtesën e vet edhe pse u përball me pushtime romake, bizantine e osmane.

Nga pikëpamja historike, është e qartë se Çamëria nuk ishte kurrë një provincë e natyrshme greke. Përkundrazi, ajo ishte dhe mbeti pjesë e trungut shqiptar, një degë që lidhej ngushtë me Labërinë, me Mallakastrën e Janinën, me Malësinë e Kurveleshit e deri te trevat veriore shqiptare. Kufijtë e sotëm janë produkte të vonshme politike, por rrënjët janë më të thella se çdo hartë artificiale.

Nëse sot pyet dikush: “A janë çamët pasardhës të ilirëve?”, përgjigjja nuk është vetëm sentimentale, por e mbështetur në tri shtylla:

Arkeologjia, që dëshmon vendbanime e qytetërime ilire në Epir e Çamëri;

Gjuha shqipe, që ruan shtresëzimet e hershme pellazgo-ilire në toponime e në vetë fjalorin;

Kultura popullore, që mbart motive, zakone dhe rite të ngjashme me gjithë hapësirën shqiptare, duke e dalluar nga traditat e importuara greke.

Pra, Çamëria është jo vetëm një trevë shqiptare e lashtë, por edhe një pikë kyçe për të kuptuar vazhdimësinë historike të shqiptarëve si popull autokton në Ballkan. Ajo është dëshmi se shqiptarët nuk janë ardhës, por rrënjë që rriten prej mijëvjeçarësh në këtë truall.

Autoktonia e shqiptarëve në Çamëri nuk është vetëm një ndjesi shpirtërore apo një pretendim i brezave të dëbuar. Ajo është një e vërtetë historike, e rrënjosur në shtresëzimet më të thella të antikitetit ballkanik.

Që nga koha e Herodotit e Tukididit, burimet antike na flasin për thesprotët, kaonët dhe molosët, fise që banonin në Epirin e lashtë dhe që, sipas shumicës së studiuesve, ishin pjesë e trungut iliro-pellazgjik. Herodoti, në “Histori” (libri II, 56), përmend fiset epirote si trashëgimtarë të pellazgëve. Tukididi, në “Historia e Luftës së Peloponezit” (libri II, 80), flet për thesprotët dhe kaonët si fise të forta e luftëtare, pa i lidhur drejtpërdrejt me grekët, por si popuj të veçantë. Edhe Straboni në “Gjeografinë” e tij (libri VII) shënon se epirotët nuk bënin pjesë në botën helene, por kishin kulturë dhe gjuhë të ndryshme.

Këto dëshmi të hershme kanë shërbyer si bazë për studiues të mëvonshëm, të cilët kanë parë në epirotët paraardhësit e shqiptarëve të sotëm. Johann Georg von Hahn, konsulli austriak në Janinë dhe themelues i albanologjisë shkencore, në veprën e tij “Studime Shqiptare” (1854), e lidh qartë Epirin dhe Çamërinë me trungun ilir dhe me gjuhën shqipe, duke argumentuar se shqiptarët janë pasardhësit e drejtëpërdrejtë të popullsive iliro-epirote.

Një tjetër studiues i madh, Jakob Philipp Fallmerayer, në veprën “Geschichte der Halbinsel Morea während des Mittelalters” (1830), shkon edhe më tej duke pohuar se grekët modernë nuk janë pasardhës të drejtpërdrejtë të helenëve të lashtë, por të një përzierjeje popujsh sllavë e të ardhurish të tjerë. Kjo tezë, ndonëse polemike, i dha mbështetje argumentit se shqiptarët, dhe sidomos çamët, janë më autoktonë në Epir se sa vetë grekët e sotëm.

Nga ana gjuhësore, Eqrem Çabej, gjuhëtari ynë më i madh, ka dëshmuar për vazhdimësinë pellazgo-ilire në shqipen e sotme. Në studimet e tij mbi toponiminë dhe leksikun, Çabej ka treguar se shumë emra vendesh në Çamëri – si Paramithia, Filat, Acheron, Gumenicë – mbajnë rrënjë të lashta, që nuk mund të shpjegohen me greqishten e re, por me shtresën e hershme ilire dhe pellazge.

Nga arkeologjia, dëshmitë janë të shumta: Butrinti, një qendër iliro-epirote e mëvonshme romake, dëshmon për një qytetërim të vazhdueshëm shqiptar. Dodona, orakulli i famshëm i Zeusit, i cili sipas Plutarkut dhe Strabonit ishte tempulli më i vjetër i Greqisë, ndodhej në truallin e thesprotëve – pra në Çamëri – dhe gjuha e tij e hershme nuk ishte helene, por pellazgjike. Ky fakt e lidh Çamërinë me një trashëgimi universale.

…Çamëria është rrënjë, dhe rrënjët nuk shkulen lehtë – ato mbeten gjithnjë në thellësi të tokës, duke pritur që të rilindin në dritë.

Në Butrint, një qytet i lashtë i lidhur ngushtë me traditën ilire dhe epirote, muret ciklopike, teatri, tempujt dhe mozaikët tregojnë për një qytetërim që, ndonëse më vonë u romanizua, i ruajti elementet vendase. Phoinike, kryeqyteti i kaonëve, ishte një tjetër qendër madhore e Epirit, ku sot ende qëndrojnë themele muresh që flasin për një shoqëri të organizuar të popullsisë iliro-epirote. Amantia, me stadiumin e saj, dhe Dodona, me orakullin pellazgjik, janë dëshmi të një qytetërimi autokton që nuk mund t’i atribuohet Greqisë së sotme.

Dëshmitë gjuhësore

Shumë emra lumenjsh, malesh e qytetesh në Çamëri nuk shpjegohen me greqishten, por me shqipen dhe me gjuhën ilire:

Lumi Acheron lidhet me fjalën shqipe harron (botën e harresës, botën e të vdekurve).

Qyteti Paramithia lidhet me fjalën shqipe miti (rrëfim, fjalë e urtë), dhe para (pranë).

Filat ka rrënjë që lidhen me shqipen fjalë, flas, dhe është e lidhur me traditën gojore.

Dokumentet bizantine dhe osmane

Në kronikat bizantine të shek. XI–XIII, shqiptarët e Epirit përmenden si “Albanoi” e “Arbanitai”. Në dokumentet osmane të shek. XV–XVI, Çamëria njihet si krahinë e banuar dendur nga shqiptarë, me emra fshatrash dhe familjesh tipike shqiptare.

Këto dëshmi të shumta përforcojnë idenë se Çamëria është një tokë e pandarë nga trungut shqiptar dhe se çdo përpjekje për ta paraqitur si “tokë greke” është një manipulim historik i vonë.

Çamëria, përtej kufijve të sotëm dhe ndarjeve artificiale të krijuara nga politika e fuqive të mëdha, mbetet një nga trevat më të pasura me dëshmi të autoktonisë shqiptare. Në çdo gur të saj, në çdo emër lumi apo qyteti, në çdo këngë popullore, ruhen shtresëzime që të çojnë drejt lashtësisë ilire dhe pellazgjike.

Dodona –, siç ceka më lartë,  orakulli i Zeusit, një nga më të famshmit e botës së lashtë. Sipas Herodotit, aty flisnin priftërinj dhe priftëresha që përcillnin fjalën e hyjnive përmes gjuhës pellazgjike. Straboni shënon se epirotët që adhuronin Dodonën nuk ishin helenë, por një popull më vete, që fliste gjuhë të ndryshme. Kjo e bën Dodonën jo thjesht një qendër fetare greke, por një vend ku shfaqej kultura më e hershme pellazgo-ilire.

Amantia – një qytet me stadiumin e vet, me mure mbrojtëse dhe me tempullin e Afërditës, që daton në shekujt IV–III p.e.s. Edhe kjo qendër dëshmon për një kulturë të zhvilluar vendase, e cila lidhet ngushtë me Epirin dhe Çamërinë.

Dëshmitë gjuhësore

Filat (Filati) , psh. lidhet me fjalën shqipe fjalë, flas, duke treguar për vendbanim ku ruhej tradita e kuvendit.

Gumenicë (Igoumenitsa) – lidhet me fjalën shqipe gjumë/gumenë (vend pushimi, mbrojtje), duke ruajtur një shtresë të hershme gjuhësore. Gjuhëtari Eqrem Çabej ka vënë në dukje se këto toponime nuk janë të rastësishme, por dëshmojnë për një shtresë iliro-shqiptare që i paraprin helenizmit. Po ashtu, albanologu Norbert Jokl e ka quajtur shqipen “çelësi i pellazgjishtes”, duke argumentuar se gjuha jonë ruan elemente që lidhin drejtpërdrejt shqiptarët me popullsitë më të hershme të Ballkanit.  Në këtë kuptim, Çamëria nuk është vetëm një tokë e humbur; ajo është një dëshmi e pashlyeshme e lashtësisë së kombit shqiptar dhe e vazhdimësisë së tij në Ballkan. 

Tragjedia historike dhe pushtimet: nga lashtësia deri në shek. XX

Historia e Çamërisë është historia e një trungu që ka rezistuar stuhive shekullore, por që është goditur pareshtur nga pushtime, asimilime dhe shpërngulje të dhunshme. Ky truall, i mbushur me gjurmë iliro-shqiptare, në vend që të bëhej themel i identitetit europian të shqiptarëve, u kthye në një fushëbetejë të politikave shoviniste dhe të projeksioneve të huaja, që synuan ta shkëpusnin nga gjaku i vet.

 Lashtësia – ndërmjet helenizimit dhe qëndresës

Që nga shek. V p.e.s., me rritjen e ndikimit kulturor helen, epirotët e Çamërisë hynë në një proces të gjatë përballjeje. Herodoti dhe Tukididi i përshkruajnë epirotët si “barbarë” – jo në kuptimin e egërsisë, por si popull që nuk fliste greqishten. Ky përcaktim është dëshmi se helenizimi nuk ishte i lindur, por i imponuar.

Në shek. III p.e.s., Pirro i Epirit arriti ta bëjë Çamërinë dhe gjithë Epirin një fuqi ushtarake që sfidoi Romën. Por pas rënies së dinastisë së molosëve, romakët shkatërruan qytetet epirote, duke e futur këtë hapësirë në një proces të gjatë kolonizimi dhe nënshtrimi. Megjithatë, struktura etnike shqiptare nuk u zhduk; ajo u ruajt në fshatra, në emrat e vendeve dhe në trashëgiminë gjuhësore.

 Mesjeta – ndërmjet Bizantit dhe ekspansionit sllav

Me rënien e Perandorisë Romake, Çamëria u përfshi në botën bizantine. Bizanti solli ndikime të reja fetare dhe kulturore, por nuk arriti të fshinte praninë e arbërve. Shumë burime bizantine, si kronika e Ana Komnenës, dëshmojnë praninë e shqiptarëve në Epir në shek. XI–XII.

Një plagë e re iu shtua trevës: dyndjet sllave. Në shek. VI–VII, fiset sllave zbresin në Ballkan, duke ndryshuar përbërjen etnike të shumë hapësirave. Por në Çamëri, si edhe në viset e tjera të jugut shqiptar, popullsia autoktone rezistoi. Toponimet, kultura dhe gjuha shqiptare mbijetuan, duke dëshmuar një vazhdimësi që sllavizimi nuk mundi ta shkatërronte.

Epoka osmane – identiteti shqiptar ndërmjet Islamit dhe presioneve greke

Me ardhjen e osmanëve në shek. XV, Çamëria përjetoi një ndryshim të madh. Shumë fshatra u islamizuan, duke krijuar një shtresë të re shoqërore, që ruajti megjithatë gjuhën dhe traditat shqiptare. Për grekët e asaj kohe, kjo ishte një mundësi për ta paraqitur Çamërinë si “territor osman” dhe jo shqiptar.

Megjithatë, në këtë periudhë lindën edhe figura të mëdha shqiptare: Suliotët – luftëtarë të pamposhtur të maleve të Sulit, të cilët me trimërinë e tyre u bënë shembull qëndrese ndaj pushtimit osman. Edhe pse më vonë u instrumentalizuan nga historiografia greke, suliotët ishin pjesë organike e trungut shqiptar. Këngët e tyre, gjuha e tyre dhe zakonet dëshmojnë qartë përkatësinë shqiptare.

 Shek. XIX – copëtimi dhe projekti shovinist grek

Shekulli XIX shënon një kapitull të errët: krijimin e shtetit grek më 1830 dhe fillimin e projektit të tij ekspansionist “Megali Idea”. Ky projekt parashikonte shtrirjen e Greqisë “nga Joni deri në Bosfor”, duke përfshirë Epirin e Jugut dhe Çamërinë.

Në këtë kohë, Çamëria u bë shënjestër e propagandës greke. Shumë shkolla greke u hapën me qëllim asimilimi. Priftëria ortodokse greke punoi për të zhdukur traditat shqiptare dhe për të greqizuar popullsinë ortodokse shqiptare. Kënga, gjuha dhe zakoni u luftuan me forcë.

Figura të tilla si Abdyl Frashëri dhe Lidhja e Prizrenit ngritën zërin për mbrojtjen e Çamërisë, duke e parë atë si pjesë të pandarë të kombit shqiptar. Por fuqitë e mëdha të kohës (Britania, Rusia, Austro-Hungaria) mbështetën ndarjen e trojeve shqiptare, duke e lënë Çamërinë nën presionin grek.

 Shek. XX – shpërngulja dhe genocidi

Kalvari i Çamërisë kulmoi në shek. XX. Në vitin 1913, pas Konferencës së Londrës, Çamëria iu dha Greqisë. Ky vendim, i imponuar nga diplomacia e fuqive të mëdha, u bë preludi i tragjedisë.

Gjatë viteve 1920–1930, qeveritë greke ushtruan presione të ashpra mbi popullsinë shqiptare myslimane: konfiskim tokash, ndalimi i gjuhës shqipe, shpërngulje të detyruara. Por goditja më e rëndë erdhi në vitin 1944–45, kur forcat kriminale të Napoleon Zervës kryen spastrim etnik mbi çamët myslimanë. Fshatra të tëra u dogjën, qindra gra dhe fëmijë u masakruan, dhjetëra mijëra njerëz u dëbuan drejt Shqipërisë.

Ky ishte kulmi i genocidit: shfarosja e një popullsie të tërë, thjesht sepse ishin shqiptarë. Çamëria mbeti një vend i boshatisur, me kulla të djegura, me varre të shkelura dhe me gjuhën shqipe të detyruar të heshtur…
Nga lashtësia deri në shekullin XX, Çamëria përjetoi një kalvar dhimbjesh: helenizim të imponuar, pushtime romake, sllavizim të pjesshëm, islamizim osman, greqizim të dhunshëm dhe genocid në shekullin XX. Por, pavarësisht këtyre furtunave, ajo mbeti gjithmonë një pjesë organike e trungut shqiptar – një plagë e gjallë që kujton padrejtësinë historike dhe kërkon ende drejtësi. 

Genocidi dhe shpërngulja e Çamërisë (1944–1945)

Historia e Çamërisë nuk mund të kuptohet pa ndalimin mbi kulmin e dhimbjes së saj: vitet 1944–1945, kur përqendrimi i dhunës kolektive dhe politikave hakmarrëse u kthye në një tragjedi të thellë njerëzore dhe kombëtare. Kjo periudhë përfaqëson kulmin e kalvarit të shekujve për këtë truall, ku autoktonia shqiptare u sulmua pa kompromis dhe popullsia u dëbua me dhunë, duke humbur tokat, shtëpitë dhe jetët e shumë njerëzve.

Konteksti historik dhe dyndja e dhunës (1943–1944)

Gjatë pushtimit italian dhe më pas gjerman të Greqisë (1941–1944), Çamëria u gjend në një situatë të ndërlikuar politike dhe sociale. Një pjesë e komunitetit çam, nën presionin e pushtuesve dhe rrethanave lokale, u përfshi në bashkëpunime me forcat italiane dhe gjermane^1. Kjo, megjithëse i kufizuar në disa zona, u shfrytëzua më vonë nga forcat greke të rezistencës për të justifikuar hakmarrje kolektive.

Në këtë periudhë u regjistruan disa incidente të dhunshme: sulme ndaj fshatrave, djegie dhe grabitje, kryesisht në veriun e Çamërisë (Paramythia, Filiates, Margariti)^2. Megjithatë, këto episodet nuk përfaqësonin masakrën totale që do të vinte pas tërheqjes së pushtuesve. 

Shpërthimi i dhunës kolektive dhe shpërngulja (qershor 1944 – pranverë 1945)

Kur forcat e EDES-it të Napoleond Zervës morën kontrollin e Thesprotisë dhe zonave fqinje në verë 1944, filloi një valë dhune kundër popullsisë myslimane shqiptare. Masakrat më të njohura përfshijnë:

Paramythia, qershor 1944: djegia e fshatrave, vrasja e dhjetëra civilëve dhe grabitja e pronave^3.

Filiates, mars 1945: dhunime të drejtpërdrejta ndaj banorëve, djegie e objekteve kulturore, konfiskim i tokave^4.

Mijëra çamë u detyruan të shpërngulen drejt Shqipërisë, duke u larguar nga vendlindja me vështirësi të jashtëzakonshme, shpesh nën kërcënim dhe dhunë. Vlerësimet e studiuesve perëndimorë flasin për rreth 18,000–20,000 banorë të shpërngulur gjatë 1944–45^5, ndërkohë që burimet çame vendosin shifrat deri në 25–30,000, duke përfshirë ata që u larguan në valë të ndryshme në vitet pasuese^6.

Dëshmitë arkivore dhe raportimet bashkëkohore

Arkivat britanike (PRO/FO 371/48094): raportojnë episodet në Paramythia dhe Filiates, duke vënë në dukje hakmarrjen ndaj popullsisë çame për bashkëpunime të vogla me pushtuesit gjermanë^7.

Raporte të OSBE dhe studiuesve modernë (Tsoutsoumpis, Vickers) analizojnë veprimet e EDES-it dhe theksojnë se dhuna ishte kolektive, duke prekur një komunitet të tërë, pavarësisht nga pjesëmarrja e individëve në bashkëpunime^8.

Dëshmi vendore dhe dokumente të vitit 1946 në Shqipëri përshkruajnë shkatërrimin e fshatrave, djegien e xhamive, dhe humbjen e tokave^9.

 Pasojat demografike, kulturore dhe juridike

Demografike: Fshatrat u boshatisën, disa u mbushën me popullsi të re, ndërsa një pjesë mbeti e braktisur për dekada.

Kulturore: Shkatërrimi i xhamive, vështirësitë për të ruajtur gjuhën dhe traditat shqiptare, dhe mohimi institucional i të drejtave kulturore krijuan një plagë të thellë në identitetin çam.

Juridike dhe politike: Çështja mbeti e pazgjidhur ndërkombëtarisht; përpjekjet për njohje dhe dëmshpërblim u penguan nga politika greke, duke lënë komunitetin në një situatë të qëndrueshme të padrejtësisë historike^13.

Genocidi dhe shpërngulja e Çamërisë në vitet 1944–45 përfaqësojnë kulmin e një kalvari historik të shekujve. Megjithëse pjesë të fuqive të mëdha dhe pushtuesve lokalë e përdorën këtë ngjarje për qëllime politike, autoktonia dhe identiteti shqiptar i Çamërisë nuk u shuan. Historia e kësaj periudhe duhet të mbahet gjallë si kujtesë e dhimbshme dhe si thirrje për drejtësi historike.

                                   ***

Paralelizmat me Kosovën dhe trevat e copëtuara: një histori e vazhdueshme e dhimbjes dhe rezistencës

Nëse Çamëria është plagë e gjallë që ruan kujtesën e shkeljeve historike dhe të zhdukjes së dhunshme të një popullsie autoktone, Kosova dhe viset e tjera shqiptare përjetuan një kalvar të ngjashëm, ku identiteti, trualli dhe liria u vunë nën presion të fortë shekuj për shekuj. Për Çamërinë dhe Kosovën, historia nuk është thjesht kronikë e ngjarjeve; është një meditim mbi qëndresën dhe humbjen, mbi gjakun dhe djersën që formësojnë ndërgjegjen e një kombi të copëtuar.

 Kosova – truall i shkelur dhe plagë e hapur

Kosova, si Çamëria, u gjend midis interesave të fuqive të mëdha dhe projekt-pushtimeve të huaja. Pas rënies së Perandorisë Osmane, shqiptari i Kosovës përballej me dy sfida të mëdha: asimilimi politik i shteteve fqinje dhe projektet e copëtimit etnik të fuqive rajonale dhe ndërkombëtare.

Shekulli XX dhe pas Luftës së Parë Ballkanike (1912–1913) sollën shpërngulje të dhunshme dhe humbje teritoriale: pjesë të Kosovës i kaluan Serbisë dhe Malit të Zi, ndërsa shqiptarët mbetën minorancë nën një regjim shtypës.

Procesi i asimilimit dhe persekutimit: si Çamëria, popullsia e Kosovës u përball me burgime, likuidime politike, konfiskime të pronave dhe presion kulturor për t’u ndarë nga identiteti i vet.

Ky paralelizëm i tragjedive të Çamërisë dhe Kosovës është i dukshëm: pushtimi i truallit + përndjekja e popullsisë + mohimi i gjuhës dhe kulturës. Në të dy rastet, komunitetet shqiptare u përballën me politikë shoviniste të fqinjëve dhe politika ndërkombëtare të pandërgjegjshme.

Trevat e copëtuara shqiptare dhe projektet e fuqive të mëdha

Nga Çamëria në Kosovë, nga Malësia e Gjakovës te Presheva dhe Tetova, shqiptarët u vunë nën ndikim të copëtimeve politike që nisën me Konferencën e Londrës (1913) dhe u thelluan me ardhjen e regjimeve totalitare në Ballkan.

Çamëria iu dha Greqisë, Kosova Serbisë, një pjesë Malit të Zi, ndërsa Maqedonia e Veriut mori treva shqiptare të jugut.

Këto copëtime nuk ishin thjesht të natyrës territoriale; ato ishin projekte të gjerë asimilimi, shuarjeje kulturore dhe ndarjeje politike, që synonin të thyenin trungun shqiptar dhe lidhjen e popullit me truallin e vet.

Sikur të shikojmë një harta historike të Ballkanit, shohim një mozaik të shqiptarëve të ndarë: Çamëria, Kosova, Presheva, Tetova, Dukagjini, Shkupi, Kërçova—të gjitha të copëtuara midis fqinjëve me politika ekspansioniste. Megjithatë, gjithmonë ka ekzistuar një qëndresë e heshtur dhe e dukshme, një vazhdimësi etno-kulturore që nuk u shua.

 Paralelizmat sociologjik dhe kulturore

Identiteti i kërcënuar: Në Çamëri dhe Kosovë, përballë pushtimeve dhe asimilimit, shqiptarët ruajtën gjuhën, zakonet dhe kujtesën historike.

Rezistenca kulturore dhe politike: Çamëria krijoi figura heroike si Suliotët dhe luftëtarë lokalë; Kosova solli rilindës, besimtarë dhe intelektualë që ruajtën shkollat, gjuhën dhe identitetin shqiptar.

Plaga demografike: Shpërnguljet, genocidet dhe ndryshimet e përbërjes etnike kanë lënë pasoja të përhershme: varreza të djegura, fshatra të braktisura, mungesë të trashëgimisë materiale dhe shpirtërore. 

Drejtësia historike dhe reflektimi filozofik

Për Çamërinë dhe Kosovën, historia është jo vetëm një kronikë dhimbjeje, por një meditim mbi të drejtën e popujve për truallin, për gjuhën dhe për identitetin. Siç shkruante Aleksandër Çabej për vazhdimësinë gjuhësore të shqiptarëve: “Gjuha është shpëtimi i kombit, ajo që mban gjallë vetëdijen etnike”.

…Nga Çamëria te Kosova dhe viset e copëtuara shqiptare, historia e dhimbjes dhe e rezistencës është e njëjtë në esencë: pushtim, shpërngulje, përndjekje, mohime dhe genocid; por gjithashtu përsëri një histori e vazhdueshme e qëndresës, ruajtjes së gjuhës dhe identitetit, dhe kërkimit të drejtësisë. Ky paralelizëm i dhimbjes dhe i qëndresës shërben si udhërrëfyes për bashkimin shpirtëror dhe kombëtar të shqiptarëve, duke treguar se plagët e së shkuarës nuk janë harruar, por mbajnë mesazhin e dritës për të ardhmen.