Kreu Blog Faqe 47

18 Gusht 2026 – një gurthemel për të sotshmen dhe për brezat

Drini.us
-
0
18 Gusht 2026 – një gurthemel për të sotshmen dhe për brezat

Kjo pamje artistike simbolizon një ditë të veçantë ku besimi, historia, kultura dhe identiteti shqiptar bashkohen rreth gurthemelit të Kishës së re Katolike Shqiptare në Zogaj të Vushtrrisë.

Në të ndërthuren figurat e Rilindjes dhe kulturës sonë kombëtare, plisi i bardhë, flamuri kuqezi, veshjet tradicionale dhe pjesëmarrja e brezave të ndryshëm, si dëshmi se trashëgimia ruhet duke u përcjellë nga një brez te tjetri.

Gurthemeli nuk është vetëm fillimi i një ndërtese. Ai përfaqëson një amanet për të ardhmen, një vend lutjeje e bashkimi dhe një dëshmi të vazhdimësisë së komunitetit.

Më 18 gusht 2026, Zogaj i Vushtrrisë bëhet vendtakim i njerëzve që dëshirojnë ta nderojnë këtë ngjarje dhe ta përcjellin mesazhin e respektit, bashkimit dhe ruajtjes së trashëgimisë.

Një kishë për sot, një amanet për nesër, një dritë për brezat që vijnë!

Zoti e bekoftë popullin shqiptar! 🇦🇱✝

Thirrje institucioneve shqiptare dhe institucioneve të rajonit për mbrojtjen e sigurisë, tolerancës dhe rendit demokratik

Drini.us
-
0
Thirrje institucioneve shqiptare dhe institucioneve të rajonit për mbrojtjen e sigurisë, tolerancës dhe rendit demokratik

Shqipëri • Kosovë • Maqedoni e Veriut • Mali i Zi • Lugina e Preshevës dhe diaspora

Besimi fetar është e drejtë themelore dhe duhet respektuar pa dallim. Por çdo individ, organizatë apo rrjet për të cilin ekzistojnë prova ose dyshime të bazuara për ekstremizëm të dhunshëm, nxitje të dhunës, financime të paligjshme apo veprimtari kundër rendit kushtetues, duhet të verifikohet nga organet kompetente të shtetit përkatës.

Kur faktet plotësojnë kriteret ligjore, institucionet duhet të veprojnë përmes prokurorisë, gjykatave dhe bashkëpunimit ndërkombëtar, jo përmes etiketimit kolektiv.

BESIMI RESPEKTOHET — EKSTREMIZMI HETOHET — LIGJI VENDOS!

ASNJË FE NUK ËSHTË ARMIGU YNË. EKSTREMIZMI DHE DHUNA JANË PROBLEMI.

Ky formulim është edhe më i fuqishëm juridikisht, sepse e ndan qartë fenë islame dhe besimtarët myslimanë nga ekstremizmi i dhunshëm dhe kërkon hetim mbi prova, jo dënim kolektiv.

Shqiptar Shaljani (Ahmet Musa), një emër i zgjedhur me bindje

Drini.us
-
0
Shqiptar Shaljani (Ahmet Musa), një emër i zgjedhur me bindje

Kjo pamje artistike i kushtohet Shqiptar Shaljanit (Ahmet Musa) dhe paraqet simbolikisht lidhjen e tij me identitetin, gjuhën, kulturën dhe atdhedashurinë shqiptare.

Ndryshimi i emrit nga Ahmet Musa në Shqiptar Shaljani, sipas deklarimit të paraqitur në material, ishte një zgjedhje personale e lidhur me bindjen dhe identitetin e tij shqiptar. Mesazhi “S’dua të vdes me emër arab” shpreh pikërisht këtë qëndrim personal.

Në këtë ilustrim përkujtohet gjithashtu kontributi i tij në mbështetje të nismave për ndërtimin e kishave dhe ruajtjen e trashëgimisë, si dhe qëndrimet e tij publike në mbrojtje të gjuhës shqipe, kulturës, flamurit dhe vlerave kombëtare.

Veprat e mira mbeten dëshmi për brezat.
Emri është zgjedhje, ndërsa vepra është ajo që mbetet në kujtesë.

18 GUSHT 2026 – ZOGAJ, VUSHTRRI 🇦🇱✝️

Kalimi i mbikëqyrjes së Urës të Ibrit, të kësaj pike neuralgjike të vendit tonë, nga KFOR-i në PK, mesazhi që bartë

Drini.us
-
0
Kalimi i mbikëqyrjes së Urës të Ibrit, të kësaj pike neuralgjike të vendit tonë, nga KFOR-i në PK, mesazhi që bartë
Ragip Rugova, Prishtinë
Mesazhi që ka kalimi i mbikëqyrjes së Urës të Ibrit, të kësaj pike neuralgjike të vendit tonë, nga KFOR-i në PK, shumëfish e tejkalon aspektin i njohjes së kapaciteteve teknike të PK për ta marrë përsipër këtë detyrë. Bëhet fjalë për simbolikë politike të rendit të parë të lejimit të shtetit të Kosovës që të merr përsipër pikën më të nxehtë të sovranitetit politik dhe të sigurisë, pastaj edhe të tjera të kontrollit mbi këtë nyje.
PK, dhe autoriteti politik që i qendron prapa, do ta merr këtë përsipër me serozitetin dhe përgegjësinë më të madhe të mundshme. Jo për t’ia bërë qefin ndokujt, dhe jo për t’ mos projektuar zhgënjim në vend të besimit, por sepse kjo është në interes më mirin të mundur të vet shtetit të Kosovës në tërësi.
Sa për ilustrim të jo vetëm simbolikës por edhe të peshës politike që ky kalim sot ka, të rikujtojmë se po e njëjta situte ishte me ndalesë ndërhyrjeje çfarëdo, zyrtare dhe civile, në monumentit e “Betejës së Kosovës” në Gazimestan, të cilin e kishte nën po të njejtin embargo qasjeje KFOR-i deri në vitin 2010. Dhe mu ky kalim përgjegjësie e mundësoi ushtrimin e autoritet të PK dhe të shtetit mbi këtë objekt. Me tjera fjalë, kjo mundësoi që i njejti të mos keqpërdoret nga shovinizmi serb si objekt pelegrinazhi klero fashist që reciklon gënjeshtra dhe mitomani serbomadhe si burim i vazhdueshëm destabiliteti të Kosovës.
Por “loja” ka rregulla që vlejnë për të gjithë pretendentet e terenit. Rregulli mbi të gjithë është: Sovraniteti është i juaji – i Republikës së Kosovës, por ushtrojeni me përgjegjësi. Përndryshe ne (KFOR-i), jemi ende këtu!
Andaj, mos të mashtrohet kushdo nga cilado anë se me aksione të cekëta kuazi patriotike do të lejohen të provokojnë pasiguri në këtë nyje të infrastrukturës politike të vendit. Garant për këtë është PK dhe Qeveria. Më në fund!

Mos mbillni urrejtje, se do korrni vetminë!

Drini.us
-
0
Mos mbillni urrejtje, se do korrni vetminë!
Blerim Nika, Zvicër
Realisht, fara jonë është shqiptare dhe mendoj që secili që e ndjen veten shqiptar do të duhej të shqetësohej kur në Kosovën tonë, që 27 vjet, investohet në xhamia nga shtete të Lindjes së Mesme, përfshirë edhe shtete që e luftojnë shtetësinë e Kosovës, si p.sh. edhe Serbia, sipas disa raporteve që qarkullojnë në media tash e sa kohë.
Si i rikthyer në katolicizëm, e them me bindje të plotë se njëjtë do të reagoja sikur të financoheshin edhe kishat tona katolike nga shtetet e lartpërmendura, e qebesa, atëherë as nuk do të pagëzohesha. Mos të flasim për diskursin anti-shqiptar të hoxhallarëve, se sikur të kishin atë lloj diskursi priftërinjtë tanë, unë sot, me garanci të madhe, e them që nuk do të isha bërë as katolik.
Pastaj, kur jemi te “fara” që ky picimuli na drejton: në kulturën shqiptare nuk mësojmë që shqiptarët ndahen sipas farës. Shqiptarët, në traditën e tyre autoktone, ndahen sipas fiseve; edhe të ndarë në fise, prapëseprapë janë vëllezër të një kombi.
Sipas farës ndahen kafshët, dhe këtu më kujtohet diskursi i të dënuarit për terrorizëm, hoxhë Zekerija Qazimit, i cili jomyslimanët, në një video-incizim, i quante kafshë. Pra, një lloj si farën në këtë rast. Pra, këtë diskurs e mëson organizata që është shpallur terroriste, e quajtur “Vëllazëria Myslimane”, nga Egjipti, e njëjta organizatë që ka shpikur edhe përralla si “islamofobinë” ose diskursin që shumica dominon mbi pakicën. Dhe, sipas këtij diskursi, neve na lodhin vazhdimisht hoxhallarët me një shifër që është nxjerrë nga një numërim i manipuluar, pa kurrfarë transparence: herë thonë 93%, herë 95% e herë 98% se gjoja janë myslimanë në Kosovë.
Nejse, sipas mendimit tim dhe asaj që shihet në terren (përjashto Bajramet e organizuara me autobusë për propagandë), unë mendoj që në Kosovë janë rreth 3% praktikues të islamit. Por, meqë hoxhallarët e gjejnë dëfrimin duke manipuluar me shifra, po ua them unë një shifër: nëse llogarisim se sa është pjesëmarrja e besimtarëve shqiptarë myslimanë në xhami, atëherë çdo ditë pagëzohen në kishën katolike aq myslimanë sa 20 xhamia të juaja.
Hoxhallarët do të bënin mirë sikur të dilnin vetë për të debatuar, por meqë atyre u mungon guximi dhe argumenti, ata i nxisin fëmijët kundër nesh, herë me emra e, në shumicën e rasteve, pa emra fare; e qebesa, shpesh futen edhe vetë hoxhallarët me profile fallco (sipas fakteve që posedojmë). Por një gjë që më bie në sy vazhdimisht në mesazhet që hoxhallarët ua mësojnë këtyre fëmijëve dhe fantomeve (bazuar në diskursin e hoxhallarëve), është se ato janë të nivelit më të ulët që ekziston. Me fyerje, sharje, kërcënime brutale, dhe me këtë etiketë mundohen t’ua fakturojnë të gjithë qytetarëve të Kosovës, të cilët ata i konsiderojnë komplet myslimanë.
Sikur të zhvillohej një debat i mirëfilltë, me respekt, unë do të isha fort i interesuar të debatonim. Si për histori, për teologji e për shumë tema të ndryshme. Por, meqë sjelljet e shkollës së BIK-ut janë aq brutale dhe perverse, patjetër që duhet t’i ndalojmë edhe komentet. E qebesa, kërcënuesit jemi të detyruar t’i dërgojmë edhe nëpër gjykata, e të njëjtit, kur pastaj dënohen, fillojnë duke qarë e duke u rrëfyer para trupit gjykues se dikush i ka marrë në qafë! Pra, mos na detyroni me dalë edhe me emra!
Për fund, i them këtij djalit të ri dhe shefave të tij, e deri te hierarkia më e lartë e BIK-ut: mos mbillni urrejtje, se shumë shpejt keni për të korrur vetminë në xhamitë tuaja, sepse shqiptarët që nuk ndahen në farë, e që nuk përqahen nga diskursi i juaj ideologjik, do t’ju braktisin, e po ju braktisin çdo ditë, dhe po u kthehen rrënjëve të veta arbërore. Prandaj, paniku i juaj vërehet nga qielli. Por kështu e ka demokracia: humbësi duhet ta pranojë lojën dhe jo të bëhet humbës i keq, se pastaj demokracia i ka edhe ligjet e veta.
10.08.2026
Blerim Nika

Përqafimi Zelensky – Vuçiç dhe plaga që duhet të na shqetësojë më shumë, përçarja shqiptare

Drini.us
-
0
Përqafimi Zelensky – Vuçiç dhe plaga që duhet të na shqetësojë më shumë, përçarja shqiptare

Diktatura e pakicës parlamentare, kundër shumicës parlamentare !

Drini.us
-
0
Diktatura e pakicës parlamentare, kundër shumicës parlamentare !
Agim Vuniqi, Vashington
_____
Qytetari sovran, është sovran i Republikës!
KUR BOJKOTI PARLAMENTAR PREK VOTËN E QYTETARIT
Një propozim për sqarim kushtetues të kuorumit, funksionalitetit të Kuvendit dhe zgjedhjes së Presidentit
Kosova po përballet me një problem që nuk mund të reduktohet më në konflikt ndërmjet shumicës dhe opozitës. Nëse mospjesëmarrja e deputetëve mund të pengojë konstituimin ose funksionimin e institucioneve dhe, në një fazë tjetër, ta bëjë të pamundur zhvillimin e procedurës për zgjedhjen e Presidentit, atëherë çështja prek vetë burimin e pushtetit kushtetues: votën e qytetarit.
Pyetja juridike është e thjeshtë për t’u shtruar, por shumë më e vështirë për t’u zgjidhur:
A është bojkoti parlamentar një e drejtë e pakufizuar politike, apo arrin një pikë kur, duke pamundësuar ushtrimin e funksioneve kushtetuese të Kuvendit, cenon efektivitetin e së drejtës së qytetarëve për përfaqësim politik?
Sovraniteti fillon te qytetari
Neni 2 i Kushtetutës përcakton se sovraniteti buron nga populli. Neni 45 garanton të drejtën për të zgjedhur dhe për t’u zgjedhur, ndërsa neni 22 u jep zbatim të drejtpërdrejtë një vargu instrumentesh ndërkombëtare për të drejtat e njeriut, përfshirë Konventën Evropiane dhe Deklaratën Universale.
Këto dispozita duhen lexuar së bashku.
Vota nuk është vetëm akt fizik i hedhjes së fletëvotimit. Ajo është mekanizmi përmes të cilit qytetari transferon përkohësisht autoritetin demokratik te përfaqësuesi.
Prandaj lind një çështje kushtetuese që meriton përgjigje: nëse qytetari ka votuar, mandatet janë ndarë dhe Kuvendi është prodhuar nga zgjedhjet, a mundet një pjesë e deputetëve, përmes mungesës sistematike, ta bëjë këtë përfaqësim praktikisht jofunksional.
“Kundër” nuk është e njëjta gjë me “mungoj”
Ky është dallimi që duhet të vendoset në qendër të debatit. Deputeti duhet të jetë plotësisht i lirë të votojë:
për, kundër ose të abstenojë.
Askush nuk mund ta detyrojë opozitën të zgjedhë kandidatin e shumicës. Një detyrim i tillë do ta deformonte demokracinë parlamentare.
Por ekziston një dallim ndërmjet lirisë së votës dhe përdorimit të mungesës për të penguar vetë ekzistencën e votimit.
Edhe jurisprudenca kushtetuese e Kosovës ofron bazë për diskutimin e këtij dallimi. Në KO119/14, në kontekstin e konstituimit të Kuvendit, Gjykata Kushtetuese theksoi rëndësinë e pranisë dhe votimit të deputetëve sipas bindjes së tyre dhe përgjegjësinë e tyre për ta bërë Kuvendin funksional.
Kjo jurisprudencë nuk mund të bartet mekanikisht te zgjedhja e Presidentit. Neni 86 ka strukturë dhe kërkesa të posaçme.
Por parimi meriton shqyrtim: Kushtetuta mbron të drejtën e deputetit për të kundërshtuar; a mbron ajo edhe një të drejtë të pakufizuar për ta pamundësuar procedurën kushtetuese?
Kuorumi nuk është domosdoshmërisht votë
Pikërisht këtu duhet rihapur akademikisht diskutimi i krijuar nga jurisprudenca presidenciale, përfshirë KO29/11 dhe zhvillimet e mëvonshme.
Duhet dalluar ndërmjet tri koncepteve:
kuorumit për zhvillimin e seancës, shumicës së kërkuar për marrjen e vendimit dhe shumicës së posaçme kushtetuese për zgjedhjen e Presidentit.
Nëse këto nocione barazohen pa analizë, mund të krijohet situata ku kërkesa kushtetuese për një shumicë të lartë për zgjedhjen e Presidentit transformohet praktikisht në një veto për ta penguar edhe zhvillimin e votimit.
Këtu qëndron problemi.
Pakica parlamentare duhet të ketë fuqinë të thotë:
“Nuk e votojmë kandidatin tuaj.”
Por është çështje tjetër nëse Kushtetuta duhet interpretuar sikur ajo i jep pakicës edhe fuqinë:
“Nuk ju lejojmë as ta zhvilloni votimin.”
Ky dallim kërkon sqarim përfundimtar kushtetues.
Dimensioni evropian i së drejtës së votës
Neni 3 i Protokollit nr. 1 të Konventës Evropiane garanton zgjedhje të lira që sigurojnë shprehjen e lirë të opinionit të popullit në zgjedhjen e legjislativit.
Gjykata Evropiane e ka zhvilluar këtë dispozitë në një të drejtë individuale për të votuar dhe për t’u zgjedhur.
Megjithatë, duhet ruajtur rigoroziteti juridik: Strasburgu nuk ka përcaktuar se çdo bllokadë parlamentare pas zgjedhjeve përbën automatikisht shkelje të së drejtës së votës. Shtetet gëzojnë hapësirë të konsiderueshme në organizimin e sistemeve parlamentare.
Prandaj argumenti kosovar duhet të ndërtohet kryesisht mbi Kushtetutën e Kosovës, ndërsa KEDNJ-ja duhet të shërbejë si standard plotësues interpretues.
Propozimi konkret
Kosovës i duhet një Iniciativë Qytetare për Mbrojtjen e Efektivitetit të Votës, jo një peticion partiak për një kandidat të caktuar.
Qytetarët nuk duhet t’i kërkojnë Gjykatës:
“Zgjidheni Presidentin.”
As:
“Na tregoni sa është kuorumi.”
Këto do ta zhvendosnin kërkesën drejt një mendimi abstrakt kushtetues dhe do të krijonin problem serioz të pranueshmërisë.
Çështja duhet formuluar si pretendim për mbrojtjen e një të drejte kushtetuese:
A cenohen nenet 2 dhe 45 të Kushtetutës, të lexuara në lidhje me nenet 22, 69, 74 dhe 86, kur mospjesëmarrja sistematike e deputetëve përdoret jo për të votuar kundër një propozimi, por për të pamundësuar ushtrimin e funksioneve kushtetuese të Kuvendit të dalë nga vota e qytetarëve?
Kjo është pyetja që meriton përgjigje.
Rruga juridike
Neni 113.7 i Kushtetutës lejon individët t’i drejtohen Gjykatës Kushtetuese kur pretendojnë se autoritetet publike u kanë cenuar të drejtat dhe liritë individuale të garantuara me Kushtetutë, pasi të jenë shteruar mjetet juridike të përcaktuara me ligj.
Kjo nuk nënkupton se mbledhja e 10,000, 50,000 apo 100,000 nënshkrimeve krijon vetvetiu juridiksion kushtetues. Kushtetuta nuk përcakton një numër qytetarësh që mund të kërkojë interpretim abstrakt nga Gjykata.
Për këtë arsye iniciativa duhet të zhvillohet paralelisht në dy drejtime.
Së pari, një kërkesë e argumentuar duhet t’i paraqitet Avokatit të Popullit, duke kërkuar shqyrtimin e dimensionit të të drejtave themelore dhe përdorimin e kompetencave të tij kushtetuese aty ku plotësohen kushtet.
Së dyti, duhet analizuar mundësia e një kërkese individuale sipas nenit 113.7 nga qytetarë që pretendojnë cenimin e nenit 45. Para paraqitjes së saj duhet identifikuar saktë akti ose mosveprimi i autoritetit publik, statusi i viktimës dhe mjetet juridike që duhet të shterohen.
Ky hap është vendimtar. Pa të, edhe një argument kushtetues interesant mund të rrëzohet pa u shqyrtuar në meritë.
Çfarë duhet t’i kërkohet Gjykatës?
Nëse krijohen kushtet procedurale për një referim të vlefshëm, kërkesa nuk duhet t’i kërkojë Gjykatës të zgjedhë ndërmjet pozitës dhe opozitës.
Duhet t’i kërkohet të përcaktojë kufirin kushtetues:
nëse ekziston dallim ndërmjet kuorumit për zhvillimin e procedurës dhe shumicës së nevojshme për zgjedhjen e Presidentit;
nëse mospjesëmarrja mund të përdoret pa kufi si instrument për pengimin e funksioneve kushtetuese të Kuvendit;
nëse ekziston një detyrim kushtetues minimal i deputetit për pjesëmarrje në procedurë, duke ruajtur plotësisht lirinë e tij për të votuar kundër ose për të abstenuar;
dhe, mbi të gjitha, nëse paraliza sistematike e Kuvendit mund të arrijë intensitet të tillë që të cenojë efektivitetin e të drejtave politike të qytetarëve sipas nenit 45.
Jo pushtet i pakufizuar i shumicës, por as veto e pakufizuar e pakicës
Demokracia kushtetuese nuk është diktaturë e shumicës.
Opozita është pjesë e domosdoshme e saj dhe Kushtetuta duhet ta mbrojë nga dominimi arbitrar i shumicës.
Por demokracia kushtetuese nuk mund të funksionojë as si diktaturë procedurale e pakicës, ku humbja e votimit shmanget duke pamundësuar që votimi të ndodhë.
Këtu duhet vendosur kufiri.
Deputeti duhet të ketë të drejtën të thotë JO.
Duhet të ketë të drejtën të abstenojë.Duhet të ketë të drejtën ta kundërshtojë publikisht kandidatin dhe ta rrëzojë atë me votë.
Por është legjitime të kërkohet nga Gjykata Kushtetuese të sqarojë nëse ekziston edhe një e drejtë kushtetuese për të mos lejuar që institucioni të votojë fare.
Ky nuk është më debat për një emër presidencial.
Është debat për arkitekturën e Republikës. Sepse mbi Kryesinë e Kuvendit, Presidentin, Qeverinë dhe çdo shumicë parlamentare qëndron një autoritet më i lartë:
qytetari sovran.
Nëse vota e tij prodhon Kuvendin, por procedura mund ta shndërrojë atë Kuvend në institucion të paralizuar, atëherë pyetja që duhet t’i shtrohet drejtësisë kushtetuese është e pashmangshme:
A eshte vota vetëm e drejtë për të zgjedhur deputetë, apo edhe e drejtë që përfaqësimi i krijuar prej saj të ketë mundësinë reale të funksionojë brenda Kushtetutës?

Guri i Bekuar në Zogaj, në Shalë të Bajgorës – dhe “Kali i Trojës” në Malishevë

Drini.us
-
0
Guri i Bekuar në Zogaj, në Shalë të Bajgorës – dhe “Kali i Trojës” në Malishevë

Shqiptar Shaljani, Shalë e Bajgorës, Mitrovicë

GURI I BEKUAR NË ZOGAJ, NË SHALË TË BAJGORËS — DHE KALI I TROJËS NË MALISHEVË
Kur “toleranca” kujtohet vetëm kur shqiptarët kërkojnë të rikthejnë një pjesë të kujtesës së tyre
Ka diçka të çuditshme në këtë histori.
Në një Kosovë ku objektet e kultit islam janë shtuar ndër vite në përmasa të dukshme, ku xhamitë gjenden pranë rrugëve, shkollave, qendrave të vendbanimeve dhe në shumë prej pikave më të dukshme të hapësirës publike, papritur një kishë katolike shqiptare në Zogaj të Shalës së Bajgorës na qenka bërë problem i “tolerancës ndërfetare”.
Vërtet?
A nuk do të duhej që toleranca të funksiononte në të dyja drejtimet?
Nëse një komunitet ka të drejtë të ndërtojë xhami, një komunitet tjetër ka po të njëjtën të drejtë të ndërtojë kishë.
Nëse njëri objekt konsiderohet shprehje e lirisë fetare, edhe tjetri duhet të trajtohet njësoj.
Nëse njëri gur themeli është “nevojë e komunitetit”, edhe tjetri është nevojë e komunitetit.
Toleranca nuk mund të jetë rrugë njëkahëshe.
DARDANIA NUK KA NEVOJË PËR NJË GARË ME GURË
Këtu duhet të bëjmë një dallim të rëndësishëm.
Askush nuk po kërkon t’ua numërojë besimtarëve xhamitë.
Askush nuk po kërkon t’ua mbyllë dyert e objekteve të kultit.
Askush nuk po kërkon t’ia mohojë askujt të drejtën për të besuar e për t’u lutur.
Por kemi të drejtë të pyesim:
A është e domosdoshme që hapësira publike e Dardanisë të mbushet gjithnjë e më shumë me simbole të një identiteti fetar, ndërsa çdo përpjekje për të rikthyer simbolikën e krishterë shqiptare shpallet menjëherë “provokim”, “islamofobi” apo “cenim i tolerancës”?
Kjo është pyetja.
Jo xhamia.
Jo kisha.
Por standardet e ndryshme me të cilat gjykohet njëra dhe tjetra.
Sepse kur një hapësirë mbushet vetëm me një lloj simbolike, ajo nuk është më thjesht çështje arkitekture.
Fillon të bëhet edhe çështje e imazhit, identitetit dhe mesazhit publik.
“FABRIKA PËR PRODHIMIN E TURKO-ARABËVE”
Dhe këtu dua të kujtoj një shprehje që është përdorur publikisht në debatin për këtë çështje: “fabrikë për prodhimin e turko-arabëve”.
Është një shprehje e rëndë.
Prandaj nuk duhet marrë si fakt shkencor, por si metaforë polemike e një kritike shumë më të thellë: shqetësimit se objektet fetare mund të përdoren jo vetëm për ushtrimin e besimit, por edhe për transmetimin e një kulture, identiteti ose orientimi politik që e zhvendos shqiptarin nga rrënjët e tij.
Dhe pikërisht këtu qëndron paradoksi.
Nëse një xhami ndërtohet dhe dikush e sheh atë vetëm si objekt kulti, në rregull.
Por pse atëherë një kishë katolike shqiptare duhet të interpretohet si kërcënim?
Pse njëri gur duhet të shihet si “liri fetare”, ndërsa tjetri si “rrezik për tolerancën”?
Mos vallë problemi nuk është te objekti, por te simbolika që ai përfaqëson?
KALI I TROJËS NË MALISHEVË
Këtu hyn edhe metafora ime:
Kali i Trojës.
Nuk e përdor këtë shprehje për besimtarët e Malishevës dhe as për njerëzit që kanë nevojë për një objekt fetar.
E përdor për të ngritur një pyetje mbi instrumentalizimin e fesë për qëllime identitare e politike.
Sepse Kali i Trojës nuk ishte i rrezikshëm nga druri.
I rrezikshëm ishte ajo që mund të fshihej pas tij.
Prandaj pyetja është:
Çfarë po ndërtojmë — vetëm një objekt për lutje, apo edhe një projekt identitar që shkon përtej lutjes?
Nëse është vetëm objekt kulti, askush nuk ka arsye ta kundërshtojë.
Por nëse dikush dëshiron që Dardania të shndërrohet gradualisht në një hapësirë ku identiteti shqiptar të interpretohet përmes një lenteje neo-otomane apo turko-arabe, atëherë debati nuk është më thjesht fetar.
Është debat për identitetin e shoqërisë.
DHE PASTAJ VJEN GURI I ZOGAJT
Më 18 gusht, në Zogaj të Shalës së Bajgorës, vendoset Guri i Bekuar.
Ky gur nuk vjen nga Stambolli.
Nuk vjen nga Arabia.
Nuk vjen nga ndonjë projekt për të importuar një identitet të huaj.
Ai vjen nga një ide e lindur në Shalë të Bajgorës, nga shqiptarë që duan ta rikthejnë në kujtesën e tyre edhe atë pjesë të historisë së kësaj treve që lidhet me krishterimin shqiptar.
Prandaj, nëse dikush e quan këtë “provokim”, pyetja ime është:
Provokim ndaj kujt?
Nëse një shqiptar ndërton kishën e vet në tokën e vet, për komunitetin e vet dhe në vendin ku ekziston edhe kujtesë e hershme e krishterë, çfarë pikërisht po provokon?
Apo mos ndoshta provokimi i vërtetë është fakti se dikush po kujton atë që disa do të dëshironin të harrohej?
GURI DHE KALI
Këtu qëndron e gjithë metafora.
Guri i Bekuar në Zogaj — kujtesë, rrënjë, identitet dhe liri fetare.
Kali i Trojës në Malishevë — metaforë e një debati mbi instrumentalizimin e fesë dhe neo-otomanizmin.
Njëri nuk i kërcënon askujt.
Tjetri nuk duhet të gjykohet vetëm nga fasada e tij, por as nuk duhet të përdoret si pretekst për të frikësuar njerëzit nga liria fetare.
Dhe mbi të gjitha:
Mos kërkoni tolerancë vetëm kur toleranca ju shërben juve.
Sepse nëse Dardania është shtëpi e përbashkët, atëherë në këtë shtëpi duhet të ketë vend për të gjithë.
Por shtëpia e përbashkët nuk do të thotë se njëri ka të drejtë t’ia ndryshojë tjetrit identitetin.
18 GUSHTI
Më 18 gusht, në Zogaj, nuk vendoset një gur kundër xhamisë.
Nuk vendoset një gur kundër myslimanëve.
Nuk vendoset një gur kundër askujt.
Vendoset një gur për kujtesën.
Dhe ndoshta ky është pikërisht shqetësimi i atyre që po bërtasin në emër të “tolerancës”:
se kujtesa po zgjohet.
Se rrënjët po kërkohen.
Se historia po rilexohet.
Se shqiptari po fillon të pyesë:
Çfarë ishim?Çfarë jemi?Dhe çfarë duam të bëhemi?
Prandaj, le të ndërtohet xhamia në Malishevë nëse komuniteti e kërkon.
Le të ndërtohet kisha në Zogaj nëse komuniteti e kërkon.
Le të ketë liri për të gjithë.
Por le të ketë edhe një masë për të gjithë.
Sepse toleranca e vërtetë nuk thotë:
“Ti mundesh, unë jo.”
Toleranca e vërtetë thotë:
“Ti ke të drejtë — dhe unë kam të njëjtën të drejtë.”
Më 18 gusht, Guri i Bekuar do të vendoset në Zogaj.
Dhe nëse dikush sheh kërcënim te një gur themeli, ndoshta duhet të pyesë veten:
A po i trembet gurit, apo asaj që guri po na kujton?

Nga Ujmani te Sanxhaku: Gjeopolitika e varësive dhe Doktrina e “Botës Serbe” në Ballkanin Perëndimor

Drini.us
-
0
Nga Ujmani te Sanxhaku: Gjeopolitika e varësive dhe Doktrina e “Botës Serbe” në Ballkanin Perëndimor

Abstrakt

Deklaratat e fundit të presidentit të Serbisë, Aleksandar Vuçiq, lidhur me mundësinë e ndryshimit të rrjedhës së lumit Ibër dhe angazhimin e ekspertëve për shqyrtimin e një ndërhyrjeje të tillë, e zhvendosin çështjen e ujërave ndërkufitare nga fusha e administrimit hidroteknik në atë të sigurisë strategjike. Përtej realizueshmërisë teknike të një projekti të tillë, vetë përdorimi publik i kërcënimit për ndërhyrje në një sistem ujor nga i cili varet një pjesë e konsiderueshme e furnizimit me ujë dhe e sigurisë energjetike të Kosovës përbën një formë të presionit strategjik.

Kjo ese politike analizon çështjen e Ibrit dhe sistemit Ujman–Ibër-Lepenc në katër dimensione të ndërlidhura: juridik, ekologjik, strategjik dhe gjeopolitik.
Argumenti qendror është se uji, në kushtet e varësisë së lartë infrastrukturore dhe të konfliktit të pazgjidhur Kosovë–Serbi, mund të shndërrohet nga burim natyror në instrument të fuqisë politike dhe të luftës hibride. Në këtë kuptim, kërcënimi ndaj rrjedhave ujore nuk duhet trajtuar vetëm si deklaratë politike, por si pjesë e një spektri më të gjerë të presionit mbi infrastrukturën kritike.

Analiza mbështetet në parimet e së drejtës ndërkombëtare të ujërave, veçanërisht në parimin e përdorimit të drejtë dhe të arsyeshëm, detyrimin për të parandaluar dëmin ndërkufitar dhe detyrimin për bashkëpunim. Konkludohet se mbrojtja e sistemit Ujman–Ibër-Lepenc kërkon jo vetëm masa teknike dhe institucionale nga Kosova, por edhe një ndërkombëtarizim juridik dhe strategjik të çështjes së sigurisë ujore.

Fjalë kyçe: Ibër, Ujman, Ibër-Lepenc, siguri ujore, luftë hibride, infrastrukturë kritike, e drejta ndërkombëtare, Kosovë, Serbi, gjeopolitikë.

1. Hyrje

Në shekullin XXI, siguria kombëtare nuk mund të konceptohet më vetëm në terma të kapaciteteve ushtarake. Uji, energjia, ushqimi, komunikimet, sistemet digjitale dhe infrastruktura kritike janë shndërruar në komponentë të drejtpërdrejtë të fuqisë shtetërore dhe të reziliencës shoqërore.

Kjo paradigmë bëhet veçanërisht e rëndësishme në hapësirat ku konfliktet territoriale dhe etnopolitike mbeten të pazgjidhura. Në këto rrethana, burimet natyrore nuk janë thjesht objekte të menaxhimit ekonomik; ato mund të shndërrohen në leva presioni, instrumente të shtrëngimit politik dhe, në raste ekstreme, objektiva të luftës hibride.

Në këtë kontekst duhet lexuar deklarata e presidentit serb Aleksandar Vuçiq, sipas së cilës Serbia po shqyrton mundësinë e ndryshimit të rrjedhës së Ibrit në territorin e saj dhe ka angazhuar ekspertë për të shqyrtuar këtë çështje. Raportimet e 9 gushtit 2026 e lidhin këtë deklaratë drejtpërdrejt me pretendimin e Beogradit për trajtimin e serbëve në Kosovë.

Kjo deklaratë është e rëndësishme jo vetëm për atë që thotë, por edhe për atë që nënkupton. Ibri nuk është një lumë i zakonshëm në marrëdhëniet Kosovë–Serbi. Ai lidhet me sistemin Ujman–Ibër-Lepenc, ndërsa ky i fundit është pjesë e një infrastrukture nga e cila varen furnizimi me ujë, bujqësia dhe funksionimi i sektorit energjetik të Kosovës.

Studimi i Pacific Northwest National Laboratory, i përgatitur për Departamentin amerikan të Energjisë, e cilëson Liqenin e Ujmanit [Gazivodës] si një rezervuar ndërkufitar nga i cili Kosova është thellësisht e varur: sipas raportit, ujërat e liqenit sigurojnë rreth një të tretën e ujit të pijshëm të Kosovës dhe shërbejnë për ftohjen e dy termocentraleve të qymyrit që prodhojnë pjesën dërrmuese të energjisë elektrike të vendit. Raporti thekson gjithashtu se sistemi menaxhohet pa një marrëveshje të plotë të bashkëpunimit ndërkufitar.

Prandaj, çështja e Ibrit duhet të trajtohet si një rast paradigmatik i asaj që literatura bashkëkohore e sigurisë e quan sekuritizim i burimeve natyrore.

2. Nga burim natyror në infrastrukturë strategjike

Uji zakonisht perceptohet si burim jetësor dhe si e mirë publike. Por kur një sistem ujor lidhet me prodhimin e energjisë, furnizimin urban, industrinë dhe stabilitetin ekologjik, ai shndërrohet njëkohësisht në infrastrukturë kritike.

Kjo është pikërisht karakteristika e sistemit Ujman–Ibër-Lepenc.

Në rastin e Kosovës, varësia nga ky sistem krijon një asimetri strategjike: pala që kontrollon burimin ose mund të ndikojë mbi rrjedhën e tij, potencialisht zotëron një levë që mund të prodhojë pasoja shumë përtej sektorit të ujërave.

Kjo e shpjegon rëndësinë e deklaratës së ministres Fitore Pacolli, e cila me të drejtë e vendos çështjen në kryqëzimin e sigurisë ujore, energjetike, mjedisore dhe njerëzore.

Këtu qëndron një ndryshim konceptual i rëndësishëm: kërcënimi ndaj ujit nuk është vetëm kërcënim ndaj ujit. Në një sistem të integruar, ndërprerja e ujit mund të prodhojë zinxhir pasojash në energji, industri, bujqësi, shëndet publik dhe rend shoqëror.

Sulmi ndaj kanalit të Ibër-Lepencit më 29 nëntor 2024 e ilustroi konkretisht këtë cenueshmëri [vulnerabilitet]. Vetë ndërmarrja Ibër-Lepenc deklaroi se shpërthimi në Varagë ndërpreu rrjedhën e ujit dhe preku furnizimin me ujë të papërpunuar të disa ndërmarrjeve rajonale të ujësjellësit dhe të industrisë. Reuters raportoi në atë kohë se kanali furnizon sistemin e ujit dhe termocentralet e Kosovës.

Prandaj, agresioni i vitit 2024 dhe deklarata e vitit 2026 mund të analizohen si dy episode të ndryshme të të njëjtit problem strategjik: cenueshmëria e infrastrukturës ujore të Kosovës ndaj ndërhyrjeve të jashtme.

Ky fakt flet shumë për përgjegjësinë e mundshme dhe direkte të Serbisë për sulmin e vitit 2024. Natyrisht se një përfundim i tillë kërkon prova juridike dhe hetimore. Prandaj në një analizë serioze akademike jemi të shtrënguar ta evidentojmë këtë dallim.

3. Dimensioni juridik: Ibri dhe kufijtë e sovranitetit mbi ujërat

Një nga keqkuptimet më të zakonshme në çështjet e ujërave ndërkufitare është ideja se shteti mund të bëjë çfarë të dëshirojë me pjesën e lumit që ndodhet në territorin e tij.

E drejta bashkëkohore ndërkombëtare nuk e pranon këtë koncept të pakufizuar të sovranitetit territorial.

Konventa e UNECE-së për Mbrojtjen dhe Përdorimin e Rrjedhave Ujore Ndërkufitare dhe Liqeneve Ndërkombëtare, e miratuar në Helsinki më 1992, ndërton regjimin e saj mbi tri shtylla:
1. Parandalimin e dëmit të rëndësishëm ndërkufitar,
2. Përdorimin e drejtë dhe të arsyeshëm të ujërave dhe
3. Bashkëpunimin ndërmjet shteteve.

Serbia është palë në këtë Konventë që nga 27 gushti 2010.
Kjo ka rëndësi të veçantë.

Nëse një ndërhyrje në territorin serb mbi rrjedhën e Ibrit do të prodhonte pasoja të rëndësishme në territorin e Kosovës, çështja nuk mund të reduktohej juridikisht në kategorinë e një projekti të brendshëm hidroteknik serb.

Konventa kërkon parandalimin, kontrollin dhe reduktimin e ndikimit ndërkufitar, përdorimin e arsyeshëm dhe të drejtë të ujërave dhe bashkëpunimin ndërmjet vendeve që ndajnë ujëra ndërkufitare.

Është e rëndësishme gjithashtu të mos ekzagjerohet mekanikisht statusi juridik i Konventës në raportin Kosovë–Serbi. UNECE sqaron se, kur një palë e Konventës ndan ujëra me një shtet jo-palë, detyrimet specifike të Konventës nuk lindin automatikisht ndaj shtetit jo-palë; megjithatë, e drejta zakonore ndërkombëtare mbetet e zbatueshme.

Pra, edhe përtej debatit mbi statusin formal të palëve, parimet themelore të së drejtës ndërkombëtare të ujërave — përdorimi i drejtë dhe i arsyeshëm, detyrimi për të mos shkaktuar dëm të rëndësishëm dhe detyrimi për bashkëpunim në mirëbesim — mbeten pikënisje themelore e analizës.

Kjo e dobëson ndjeshëm argumentin se Serbia, për shkak të sovranitetit territorial mbi pjesën e sipërme të Ibrit, mund të ndërhyjë në rrjedhë pa marrë parasysh pasojat për Kosovën.

4. Nga “e drejta për të reaguar” te përdorimi i ujit si instrument presioni

Dimensioni më shqetësues i deklaratës së Vuçiqit nuk qëndron vetëm te ideja teknike e ndryshimit të rrjedhës së Ibrit. Ai qëndron në arsyetimin politik të kërcënimit.

Sipas raportimeve, ndërhyrja është lidhur me pretendimin se Serbia duhet të reagojë ndaj trajtimit të serbëve në Kosovë.

Këtu shfaqet një mekanizëm tipik i instrumentalizimit politik të një burimi natyror në disa nivele:

  • pretendimi për viktimizim;
  • prodhimi i ndjenjës së kërcënimit;
  • shpallja e të drejtës për reagim;
  • identifikimi i një objektivi strategjik;
  • normalizimi i përdorimit të levave të presionit.

Në këtë logjikë, uji nuk është më vetëm burim jetësor. Ai shndërrohet në levë shtrënguese.

Kjo është arsyeja pse formulimi retorik që i vendos përballë njëri-tjetrit “serbët” dhe “shqiptarët” duhet të merret seriozisht. Ai e zhvendos një çështje të menaxhimit të ujërave nga fusha teknike dhe juridike në fushën e konfliktit etnopolitik.

Nëse një lumë ndërkufitar paraqitet si instrument për “t’u treguar shqiptarëve” pasojat e politikave të Prishtinës, atëherë burimi natyror po politizohet në mënyrë të drejtpërdrejtë.

Ky është një mekanizëm që literatura e luftës hibride do ta kategorizonte si përdorim të varësive strukturore për prodhimin e presionit politik.

5. Uji dhe lufta hibride

Koncepti i luftës hibride nënkupton përdorimin e një kombinimi instrumentesh — politike, ekonomike, informative, kibernetike, infrastrukturore dhe, kur është e nevojshme, ushtarake — për të dobësuar kundërshtarin pa kaluar domosdoshmërisht në një konflikt të hapur.

Në këtë kuptim, infrastruktura ujore është objektiv veçanërisht i përshtatshëm për presion hibrid.

Arsyeja është e thjeshtë: ajo është njëkohësisht:

  • kritike për jetën e përditshme;
  • relativisht e ekspozuar;
  • e ndërlidhur me sektorë të tjerë;
  • e vështirë për t’u zëvendësuar në afat të shkurtër;
  • politikisht jashtëzakonisht e ndjeshme.

Në rastin e Kosovës, këto karakteristika janë të gjitha të pranishme.

Agresioni i vitit 2024 ndaj kanalit Ibër-Lepenc e bëri të dukshëm këtë cenueshmëri. Por deklarata e fundit e Vuçiqit e ngre çështjen në një nivel tjetër: nga sabotimi i infrastrukturës te kërcënimi publik për ndërhyrje mbi vetë burimin hidrik.

Këto dy forma nuk janë identike. E para është veprim fizik; e dyta, në fazën e tanishme, është deklaratë politike. Por të dyja mund të prodhojnë të njëjtin efekt strategjik: krijimin e pasigurisë mbi vazhdimësinë e furnizimit.

Në këtë aspekt, kërcënimi mund të ketë vlerë edhe pa u realizuar.

Kjo është një karakteristikë klasike e shtrëngimit strategjik: efekti politik mund të prodhohet vetëm nga besueshmëria e mundshme e kërcënimit.

6. Ujmani si nyje e sigurisë kombëtare

Rëndësia strategjike e Ujmanit nuk është thjesht një interpretim politik kosovar.

Raporti i Pacific Northwest National Laboratory e identifikon Ujmanin/Gazivodën si një rezervuar ndërkufitar me rëndësi të jashtëzakonshme për sigurinë ujore dhe energjetike të Kosovës. Sipas raportit, liqeni furnizon rreth një të tretën e ujit të pijshëm të Kosovës dhe përdoret për ftohjen e termocentraleve që prodhojnë pjesën dërrmuese të energjisë elektrike të vendit. Raporti e konsideron koordinimin ndërkufitar si të domosdoshëm për sigurinë rajonale të ujit dhe energjisë.

Kjo e bën Ujmanin një nyje strategjike, në kuptimin e plotë të konceptit.

Në rast të ndërprerjes së furnizimit, efektet nuk do të kufizoheshin në komunat drejtpërdrejt të lidhura me sistemin. Ato do të mund të transmetoheshin përmes zinxhirit:

ujë → energji → industri → ekonomi → shërbime publike → stabilitet shoqëror.

Pikërisht kjo ndërvarësi e shndërron sigurinë ujore në komponent të sigurisë kombëtare.

Në këtë pikë, deklarata e ministres Pacolli është konceptualisht e saktë kur e përkufizon sistemin Ujman–Ibër-Lepenc si infrastrukturë kritike strategjike dhe kërkon që çështja të trajtohet nga komuniteti ndërkombëtar në dimensionin e saj të plotë.

7. “Bota Serbe”, Sanxhaku dhe gjeopolitika e rripave të sigurisë

Çështja e Ibrit dhe e sistemit Ujman–Ibër-Lepenc nuk mund të kuptohet plotësisht nëse shkëputet nga hapësira më e gjerë gjeopolitike në të cilën zhvillohet rivaliteti Kosovë–Serbi. Uji, energjia dhe infrastruktura kritike janë vetëm një dimension i këti rivaliteti. Një dimension tjetër lidhet me hapësirat ndërmjetëse, korridoret strategjike dhe zonat ku përplasen projekte të ndryshme identitare e gjeopolitike.

Në këtë kuadër, Sanxhaku merr një rëndësi të veçantë.

Nëse “Bota Serbe” konceptohet si projekt për konsolidimin politik, identitar dhe strategjik të hapësirave me popullsi serbe, atëherë Sanxhaku përbën një nga hapësirat më të ndjeshme ku ky projekt ndeshet me një realitet tjetër identitar dhe gjeopolitik. Për këtë arsye, Sanxhaku nuk duhet parë thjesht si periferi e Serbisë, por si hapësirë strategjike e ndërmjetme, stabiliteti i së cilës ka rëndësi për të gjithë arkitekturën e sigurisë së Ballkanit Perëndimor.

Kjo e vendos Sanxhakun në një marrëdhënie konceptuale të drejtpërdrejtë me çështjen e Ibrit dhe Ujmanit.

7.1. Nga gjeopolitika e territorit te gjeopolitika e burimeve

Në Ballkan, rivalitetet gjeopolitike janë interpretuar tradicionalisht përmes kontrollit mbi territorin. Mirëpo, në kushtet e shekullit XXI, territori nuk është më i vetmi objekt i fuqisë. Kontrolli ose ndikimi mbi burimet ujore, energjetike, korridoret infrastrukturore dhe nyjet strategjike mund të prodhojë efekte të ngjashme me kontrollin territorial.

Kjo është pikërisht ajo që e bën rastin e Ibrit dhe Ujmanit kaq të rëndësishëm.

Nëse një aktor mund të ndikojë mbi furnizimin me ujë të një popullsie, mbi funksionimin e termocentraleve ose mbi infrastrukturën që lidh disa sisteme jetike, atëherë ai fiton një instrument të fuqisë që nuk kërkon domosdoshmërisht pushtim territorial.

Kjo mund të përkufizohet si gjeopolitika e varësisë.

Ujmani përfaqëson një shembull të qartë të saj: rëndësia e tij strategjike nuk buron vetëm nga territori ku ndodhet rezervuari, por nga varësia që krijohet përtej tij. Në këtë kuptim, kontrolli mbi një nyje infrastrukturore mund të jetë më i rëndësishëm se kontrolli formal mbi një sipërfaqe territoriale.

Këtu shfaqet lidhja e drejtpërdrejtë me konceptin e “Botës Serbe”. Nëse ky projekt synon zgjerimin ose konsolidimin e ndikimit politik përtej kufijve formalë të Serbisë, atëherë instrumentet e tij nuk duhet të kërkohen vetëm në pretendimet territoriale. Ato mund të shfaqen edhe në kontrollin e rrjeteve, burimeve, infrastrukturës, narrativave dhe varësive ekonomike.

7.2. Sanxhaku si “rrip sigurie”

Në këtë perspektivë, Sanxhaku mund të konceptohet jo si një territor periferik, por si rrip strategjik sigurie.

Pozita e tij ndërmjet Serbisë, Malit të Zi, Bosnjë-Hercegovinës dhe hapësirës kosovare e bën atë një zonë me rëndësi të veçantë për stabilitetin e Ballkanit Perëndimor.

Një Sanxhak i qëndrueshëm, i integruar ekonomikisht dhe i mbështetur mbi mekanizma të bashkëjetesës ndëretnike mund të funksionojë si zonë amortizuese ndaj përhapjes së tensioneve. Në të kundërtën, politizimi etnik, marginalizimi ekonomik dhe instrumentalizimi i identitetit mund ta shndërrojnë atë në korridor të transmetimit të krizave.

Këtu qëndron edhe rëndësia e tij në raport me “Botën Serbe”.

Nëse “Bota Serbe” synon të ndërtojë një hapësirë të konsoliduar politike dhe identitare, Sanxhaku paraqet një realitet që nuk përshtatet lehtë me një model të tillë homogjenizues. Ai është një hapësirë ku identiteti shqiptar dhe ai boshnjak, lidhjet me Kosovën dhe Bosnjë-Hercegovinën, marrëdhëniet me Malin e Zi [sakt[sisht gjsma e Sanxhakut kur ishte aneksuar më 2013 ishte ndarë mes Serbisë dhe Malit të Zi] dhe Serbia ndërthuren në mënyrë komplekse.

Prandaj, stabiliteti i Sanxhakut mund të shihet si kundërpeshë ndaj logjikës së fragmentimit etnopolitik të rajonit.

7.3. Ibri dhe Sanxhaku: dy nyje të së njëjtës arkitekturë

Në shikim të parë, Ibri dhe Sanxhaku janë dy çështje të ndryshme.

Njëra lidhet me ujin, energjinë dhe infrastrukturën kritike; tjetra me identitetin, territorin dhe sigurinë rajonale.

Por në një lexim më të thellë gjeopolitik, ato lidhen përmes të njëjtës pyetje:

Kush kontrollon varësitë strategjike të Ballkanit Perëndimor?

Në rastin e Ibrit, instrumenti i fuqisë është uji. Në rastin e Ujmanit, është infrastruktura kritike. Në rastin e Sanxhakut, instrumenti potencial është pozita gjeografike, identiteti dhe lidhja ndërmjet disa hapësirave strategjike.

Të tria këto dimensione mund të ndërthuren në një arkitekturë të vetme të fuqisë hibride.

Kjo do të thotë se lufta hibride nuk duhet kuptuar vetëm si sabotim, dezinformim apo operacione kibernetike. Ajo mund të përfshijë edhe administrimin politik të varësive, instrumentalizimin e burimeve dhe prodhimin e pasigurive në hapësira të ndjeshme.

Në këtë kuptim, kërcënimi ndaj Ibrit është një formë e fuqisë së shtrëngimit; ndërsa stabiliteti i Sanxhakut është një formë e fuqisë parandaluese.

7.4. Nga “Bota Serbe” te “gjeopolitika e varësive”

Kjo na çon te një përfundim më të gjerë teorik.

Nëse versionet bashkëkohore të projekteve gjeopolitike nuk synojnë domosdoshmërisht aneksimin territorial, por ndikimin mbi sjelljen politike të shteteve dhe shoqërive, atëherë instrumentet e tyre mund të jenë shumë më të sofistikuara.

Një shtet nuk ka nevojë të pushtojë territorin e një shteti tjetër për ta dobësuar atë.

Mund të mjaftohet edhe përmes:

  • kontrollit ose kërcënimit mbi një burim strategjik;
  • varësisë energjetike;
  • ndikimit mbi infrastrukturën kritike;
  • instrumentalizimit të pakicave;
  • prodhimit të krizave identitare;
  • dezinformimit;
  • presionit ekonomik;
  • destabilizimit politik.

Kjo është arsyeja pse “Bota Serbe” duhet analizuar jo vetëm si ideologji identitare, por edhe si potencial arkitekturor i ndikimit.

Në këtë arkitekturë, Ibri dhe Sanxhaku mund të përfaqësojnë dy skaje të së njëjtës logjikë: i pari lidhet me kontrollin e burimit; i dyti me kontrollin e hapësirës së ndërmjetme dhe të ekuilibrave identitarë.

7.5. Sanxhaku si alternativë ndaj logjikës së konfliktit

Por ekziston edhe një perspektivë tjetër.

Sanxhaku mund të shndërrohet nga një hapësirë potencialisht e cenueshme në një rrip të qëndrueshëm sigurie rajonale.

Kjo kërkon që ai të trajtohet jo si problem i brendshëm serb, por si pjesë e arkitekturës së sigurisë së Ballkanit Perëndimor.

Një politikë e tillë do të duhej të mbështetej në: bashkëpunimin ndërkufitar; zhvillimin ekonomik; mbrojtjen e të drejtave të komuniteteve; lidhjen infrastrukturore; integrimin evropian; dhe mekanizmat e sigurisë parandaluese.

Në këtë kuptim, Sanxhaku mund të shërbejë si hapësirë lidhëse ndërmjet Bosnjë-Hercegovinës, Malit të Zi, Serbisë dhe Kosovës, në vend që të shndërrohet në një hapësirë ndarëse. Një Zvicër e Ballkanit.

Kjo do të ishte një qasje krejtësisht e kundërt me logjikën e projekteve që e ndërtojnë sigurinë mbi homogjenizimin etnik.

7.6. Një doktrinë alternative: nga “hapësirat e ndikimit” te “rripat e sigurisë”

Rrjedhimisht në vend që Ballkani të organizohet rreth hapësirave të ndikimit etnopolitik, ai duhet të organizohet rreth rripave të sigurisë, korridoreve të bashkëpunimit dhe infrastrukturave të përbashkëta të reziliencës.

Në këtë doktrinë, Sanxhaku do të ishte një prej rripave të sigurisë njerëzore dhe politike, ndërsa sistemet ujore dhe energjetike ndërkufitare do të duhej të trajtoheshin si pasuri të sigurisë së përbashkët, jo si armë të presionit shtetëror.

Kjo e ndryshon edhe mënyrën se si duhet parë Ujmani.

Një qasje e tillë do ta kthente logjikën nga:

kontrolli → varësia → shtrëngimi

në:

bashkëpunimi → ndërvarësia → stabiliteti.

8. Nga siguria e Kosovës te arkitektura e sigurisë së Ballkanit

Kjo perspektivë e zgjeron edhe më tej kuptimin e sigurisë së Kosovës.

Kosova nuk duhet ta konceptojë mbrojtjen e saj vetëm si mbrojtje të kufirit territorial. Në kushtet e luftës hibride, ajo duhet të mbrojë njëkohësisht:

territorin, ujin, energjinë, infrastrukturën, informacionin dhe kohezionin shoqëror.

Kjo është arsyeja pse Ujmani dhe Ibër-Lepenci duhet të futen në të njëjtën kategori strategjike me infrastrukturat e tjera kritike.

Por, në të njëjtën kohë, Kosova ka interes strategjik për stabilitetin e hapësirave përreth saj.

Një Sanxhak i qëndrueshëm, një Bosnjë-Hercegovinë funksionale, një Mal i Zi i qëndrueshëm dhe një arkitekturë euroatlantike e konsoliduar në Ballkanin Perëndimor krijojnë një mjedis shumë më pak të favorshëm për përdorimin e instrumenteve hibride.

Prandaj, siguria e Kosovës nuk fillon dhe nuk përfundon në kufijtë e saj administrativë.

Ajo është pjesë e një sistemi rajonal ndërvarësie.

Në këtë sistem, destabilizimi i një nyjeje mund të prodhojë efekt domino mbi të tjerat. Një krizë ujore në veri të Kosovës, një krizë identitare në Sanxhak, një krizë politike në Bosnjë-Hercegovinë ose një krizë e sigurisë në Mal të Zi nuk janë domosdoshmërisht kriza të izoluara. Ato mund të ndërthuren përmes të njëjtave rrjete politike, ekonomike, infrastrukturore dhe informative.

Prandaj, përgjigjja strategjike duhet të jetë po aq e ndërlidhur.

9. Përfundim

Çështja e Ibrit dhe Ujmanit na tregon se lufta hibride e shekullit XXI nuk zhvillohet domosdoshmërisht në fushëbetejë. Ajo mund të zhvillohet edhe për ujë, energji, infrastrukturë, identitet dhe perceptim.

Në këtë kontekst, “Bota Serbe” duhet analizuar jo vetëm përmes deklaratave politike mbi bashkimin identitar, por edhe përmes mënyrës se si ndërtohen dhe përdoren varësitë strategjike.

Uji mund të bëhet instrument presioni. Energjia mund të bëhet instrument varësie. Infrastruktura mund të bëhet objekt sabotimi. Pakicat mund të instrumentalizohen si burim legjitimimi politik. Ndërsa hapësirat ndërmjetëse mund të shndërrohen në zona të tensionit ose në zona tamponuese.

Në këtë pikë, Sanxhaku dhe Ibri takohen në të njëjtën hartë strategjike. Ibri përfaqëson gjeopolitikën e burimit. Ujmani përfaqëson gjeopolitikën e infrastrukturës. Sanxhaku përfaqëson gjeopolitikën e hapësirës ndërmjetëse.

Të tria së bashku na japin një pamje më të plotë të mënyrës se si funksionon fuqia hibride në Ballkan.

Prandaj, alternativa strategjike për rajonin nuk duhet të bazohet në platforma si ko e “Botës serbe” e dhe të hapësirave të ndikimit, por krijimi i rripave të sigurisë, korridoreve të bashkëpunimit dhe sistemeve të përbashkëta të reziliencës.

Në këtë paradigmë, Sanxhaku nuk është periferi. Është rrip sigurie.
Ujmani nuk është thjesht rezervuar. Është nyje e sigurisë strategjike.

Dhe Ibri nuk është thjesht lumë. Është një nga arteriet hidropolitike të Ballkanit Perëndimor.

Prandaj, mbrojtja e tyre nuk është çështje e politikës ditore. Është pjesë e një koncepti më të gjerë: mbrojtja e hapësirave të ndërvarura të Ballkanit nga instrumentalizimi i burimeve, identiteteve dhe infrastrukturave si armë të fuqisë hibride.

______

Od Gazivode do Sandžaka: geopolitika zavisnosti i doktrina „srpskog sveta“ na Zapadnom Balkanu

Voda, energija i kritična infrastruktura mogu postati sredstva političkog pritiska, dok stabilan Sandžak može imati ulogu sigurnosnog pojasa i prostora regionalnog povezivanja

Od Gazivode do Sandžaka: geopolitika zavisnosti i doktrina „srpskog sveta“ na Zapadnom Balkanu

ANALIZA | BOSANSKO IZDANJE
Piše: dr. Sadri Ramabaja

Prijevod i redakcijska prilagodba: DardaniaPress.net
Najava predsjednika Srbije Aleksandra Vučića da su angažovani stručnjaci kako bi razmotrili mogućnost promjene toka Ibra otvara pitanje koje daleko nadilazi hidrotehniku. U političkom eseju dr. Sadri Ramabaja analizira kako se voda, energija i infrastruktura, u uslovima neriješenog odnosa Kosova i Srbije, mogu pretvoriti u instrumente strateškog pritiska i hibridnog djelovanja. Autor zatim ovu raspravu proširuje na Sandžak, koji ne posmatra kao periferiju, već kao važan prostor regionalne sigurnosti i povezivanja.
Sažetak
Nedavne izjave predsjednika Srbije Aleksandra Vučića o mogućnosti promjene toka rijeke Ibar i angažovanju stručnjaka radi razmatranja takvog zahvata premještaju pitanje prekograničnih voda iz oblasti hidrotehničkog upravljanja u sferu strateške sigurnosti. Nezavisno od tehničke izvodljivosti takvog projekta, već samo javno korištenje prijetnje intervencijom u vodni sistem od kojeg zavisi značajan dio vodosnabdijevanja i energetske sigurnosti Kosova predstavlja oblik strateškog pritiska.
Ovaj politički esej razmatra pitanje Ibra i sistema Gazovode–Ibar–Lepenac u četiri međusobno povezana aspekta: pravnom, ekološkom, strateškom i geopolitičkom.
Osnovna teza glasi da se voda, u uslovima izrazite infrastrukturne zavisnosti i neriješenog sukoba između Kosova i Srbije, može pretvoriti iz prirodnog resursa u instrument političke moći i hibridnog rata. U tom smislu, prijetnju vodnim tokovima ne treba tumačiti samo kao političku izjavu, nego kao dio šireg spektra pritisaka na kritičnu infrastrukturu.
Analiza se oslanja na načela međunarodnog prava o vodama, naročito na načelo pravičnog i razumnog korištenja, obavezu sprečavanja značajne prekogranične štete i dužnost saradnje. Zaključak je da zaštita sistema Gazovode–Ibar–Lepenac zahtijeva ne samo tehničke i institucionalne mjere Kosova, nego i pravnu i stratešku internacionalizaciju pitanja vodne sigurnosti.
Ključne riječi: Ibar, Gazovode, Ibar–Lepenac, vodna sigurnost, hibridni rat, kritična infrastruktura, međunarodno pravo, Kosovo, Srbija, geopolitika.
1. Uvod
U 21. stoljeću nacionalna sigurnost više se ne može posmatrati samo kroz vojne kapacitete. Voda, energija, hrana, komunikacije, digitalni sistemi i kritična infrastruktura postali su neposredne komponente državne moći i društvene otpornosti.
Ova paradigma posebno je značajna u prostorima u kojima teritorijalni i etnopolitički sukobi ostaju neriješeni. U takvim okolnostima prirodni resursi nisu samo predmet ekonomskog upravljanja. Oni mogu postati poluge pritiska, sredstva političke prinude i, u krajnjim slučajevima, ciljevi hibridnog rata.
U tom kontekstu treba čitati izjavu predsjednika Srbije Aleksandra Vučića da Srbija razmatra mogućnost promjene toka Ibra na svojoj teritoriji i da je već angažovala stručnjake koji bi proučili takvu mogućnost. Izvještaji od 9. augusta 2026. tu su najavu neposredno povezali s tvrdnjom Beograda o položaju Srba na Kosovu.
Ta izjava nije važna samo zbog onoga što neposredno saopćava, nego i zbog onoga što podrazumijeva. Ibar nije obična rijeka u odnosima Kosova i Srbije. Povezan je sa sistemom Gazovode–Ibar–Lepenac, infrastrukturom od koje zavise vodosnabdijevanje, poljoprivreda i funkcionisanje energetskog sektora Kosova.
Studija Pacific Northwest National Laboratoryja, pripremljena za Ministarstvo energetike Sjedinjenih Američkih Država, opisuje jezero Gazovode (Ujman) kao prekogranični rezervoar od kojeg Kosovo duboko zavisi. Prema tom izvještaju, njegove vode obezbjeđuju približno trećinu pitke vode na Kosovu i služe za hlađenje dviju termoelektrana na ugalj koje proizvode najveći dio električne energije u zemlji. U izvještaju se također ističe da se sistemom upravlja bez potpunog sporazuma o prekograničnoj saradnji.
Zato pitanje Ibra treba posmatrati kao paradigmatičan primjer onoga što savremena literatura o sigurnosti naziva sekuritizacijom prirodnih resursa.
2. Od prirodnog resursa do strateške infrastrukture
Voda se obično doživljava kao životno važan resurs i javno dobro. Međutim, kada je jedan vodni sistem povezan s proizvodnjom energije, urbanim vodosnabdijevanjem, industrijom i ekološkom stabilnošću, on istovremeno postaje kritična infrastruktura.
Upravo je to osnovna karakteristika sistema Gazovode–Ibar–Lepenac.
U slučaju Kosova zavisnost od ovog sistema stvara stratešku asimetriju: strana koja kontroliše izvor ili može utjecati na njegov tok potencijalno raspolaže polugom čije posljedice mogu daleko prevazići sektor voda.
To objašnjava značaj izjave vršiteljice dužnosti ministrice okoliša i prostornog planiranja Fitore Pacolli, koja je pitanje s pravom smjestila na sjecište vodne, energetske, ekološke i ljudske sigurnosti.
Ovdje dolazimo do važne konceptualne razlike: prijetnja vodi nije samo prijetnja vodi. U integrisanom sistemu prekid vodosnabdijevanja može izazvati lanac posljedica u energetici, industriji, poljoprivredi, javnom zdravstvu i društvenom poretku.
Napad na kanal Ibar–Lepenac 29. novembra 2024. konkretno je pokazao tu ranjivost. Preduzeće Ibar–Lepenac saopćilo je da je eksplozija u selu Varage prekinula tok vode i pogodila snabdijevanje sirovom vodom više regionalnih vodovodnih i industrijskih sistema. Reuters je tada izvijestio da kanal snabdijeva vodovodni sistem i kosovske termoelektrane.
Napad iz 2024. i izjava iz 2026. mogu se, stoga, analizirati kao dvije različite epizode istog strateškog problema: ranjivosti vodne infrastrukture Kosova na vanjske intervencije.
Prema autorovoj interpretaciji, ova povezanost otvara i pitanje moguće neposredne odgovornosti Srbije za napad iz 2024. godine. Ipak, takav zaključak zahtijeva pravne i istražne dokaze, pa ozbiljna analiza mora jasno razlikovati sumnju, optužnicu i pravosnažno utvrđenu odgovornost.
3. Pravni aspekt: Ibar i granice suvereniteta nad vodama
Jedna od najčešćih zabluda u pitanjima prekograničnih voda jeste stav da država može činiti šta želi s dijelom rijeke koji se nalazi na njenoj teritoriji.
Savremeno međunarodno pravo ne prihvata takvo neograničeno shvatanje teritorijalnog suvereniteta.
Konvencija UNECE-a o zaštiti i korištenju prekograničnih vodotoka i međunarodnih jezera, usvojena u Helsinkiju 1992. godine, zasniva svoj režim na tri stuba:
1. sprečavanju značajne prekogranične štete;
2. pravičnom i razumnom korištenju voda;
3. saradnji među državama.
Srbija je strana ove Konvencije od 27. augusta 2010. godine.
To je naročito važno. Ako bi zahvat na toku Ibra na teritoriji Srbije proizveo značajne posljedice na Kosovu, on se u pravnom smislu ne bi mogao svesti na unutrašnji hidrotehnički projekat Srbije.
Konvencija zahtijeva sprečavanje, kontrolu i smanjivanje prekograničnih utjecaja, pravično i razumno korištenje voda te saradnju među državama koje dijele prekogranične vode.
Istovremeno, ne treba mehanički preuveličavati pravni domašaj Konvencije u odnosima Kosova i Srbije. UNECE pojašnjava da, kada jedna strana Konvencije dijeli vode s državom koja nije strana, posebne ugovorne obaveze ne nastaju automatski prema toj državi. Ipak, pravila običajnog međunarodnog prava ostaju relevantna.
Zato, nezavisno od rasprave o formalnom statusu strana, temeljna načela međunarodnog prava o vodama — pravično i razumno korištenje, obaveza da se ne prouzrokuje značajna šteta i saradnja u dobroj vjeri — ostaju polazište svake ozbiljne analize.
To znatno slabi argument da Srbija, samo na osnovu teritorijalnog suvereniteta nad gornjim tokom Ibra, može mijenjati njegov tok ne uzimajući u obzir posljedice za Kosovo.
4. Od „prava na reakciju“ do korištenja vode kao sredstva pritiska
Najzabrinjavajući aspekt Vučićeve izjave nije samo tehnička zamisao o promjeni toka Ibra. On se nalazi u političkom obrazloženju prijetnje.
Prema medijskim izvještajima, moguća intervencija povezana je s tvrdnjom da Srbija treba reagovati na postupanje prema Srbima na Kosovu.
Tu se pojavljuje tipičan mehanizam političke instrumentalizacije prirodnog resursa kroz nekoliko nivoa:
4. tvrdnja o viktimizaciji;
5. stvaranje osjećaja ugroženosti;
6. proglašavanje prava na reakciju;
7. određivanje strateškog cilja;
8. normalizovanje upotrebe poluga pritiska.
U takvoj logici voda više nije samo životno važan resurs. Ona postaje sredstvo prinude.
Zato retoričku formulaciju koja suprotstavlja „Srbe“ i „Albance“ treba uzeti ozbiljno. Njome se pitanje upravljanja vodama premješta iz tehničke i pravne sfere u područje etnopolitičkog sukoba.
Ako se prekogranična rijeka predstavlja kao sredstvo kojim treba „pokazati Albancima“ posljedice politike Prištine, prirodni resurs se neposredno politizira.
Literatura o hibridnom ratu takav mehanizam opisuje kao korištenje strukturnih zavisnosti radi stvaranja političkog pritiska.
5. Voda i hibridni rat
Hibridni rat podrazumijeva kombinovanje političkih, ekonomskih, informativnih, kibernetičkih, infrastrukturnih i, kada je potrebno, vojnih sredstava radi slabljenja protivnika bez nužnog prelaska u otvoreni sukob.
U tom smislu vodna infrastruktura posebno je pogodan cilj hibridnog pritiska jer je istovremeno:
9. ključna za svakodnevni život;
10. relativno izložena;
11. povezana s drugim sektorima;
12. teško zamjenjiva u kratkom roku;
13. politički izuzetno osjetljiva.
U slučaju Kosova prisutne su sve ove karakteristike.
Napad na kanal Ibar–Lepenac 2024. učinio je tu ranjivost vidljivom. Posljednja Vučićeva izjava, međutim, podiže pitanje na drugi nivo: od sabotaže infrastrukture do javne najave moguće intervencije na samom vodnom izvoru.
Te dvije pojave nisu istovjetne. Prva je fizički čin; druga je, u sadašnjoj fazi, politička izjava. Ipak, obje mogu proizvesti isti strateški učinak: nesigurnost u pogledu kontinuiteta snabdijevanja.
U tom smislu prijetnja može imati političku vrijednost čak i ako nikada ne bude ostvarena.
To je klasična karakteristika strateške prinude: politički učinak može nastati već iz uvjerenja da je prijetnju moguće sprovesti.
6. Gazovode kao čvorište nacionalne sigurnosti
Strateški značaj Gazovodea nije samo politička interpretacija kosovske strane.
Izvještaj Pacific Northwest National Laboratoryja prepoznaje Gazovode/Gazivode kao prekogranični rezervoar od izuzetne važnosti za vodnu i energetsku sigurnost Kosova. Prema tom dokumentu, jezero obezbjeđuje približno trećinu pitke vode na Kosovu i služi za hlađenje termoelektrana koje proizvode najveći dio električne energije u zemlji. U izvještaju se prekogranična koordinacija smatra neophodnom za regionalnu vodnu i energetsku sigurnost.
To Gazovode čini strateškim čvorištem u punom značenju tog pojma.
U slučaju prekida snabdijevanja posljedice se ne bi zadržale samo u općinama neposredno povezanim sa sistemom. Prenosile bi se kroz lanac:
voda → energija → industrija → ekonomija → javne usluge → društvena stabilnost.
Upravo ta međuzavisnost pretvara vodnu sigurnost u sastavni dio nacionalne sigurnosti.
U tom smislu izjava Fitore Pacolli konceptualno je utemeljena kada sistem Gazovode–Ibar–Lepenac određuje kao stratešku kritičnu infrastrukturu i zahtijeva da ga međunarodna zajednica razmatra u njegovoj punoj sigurnosnoj dimenziji.
7. „Srpski svet“, Sandžak i geopolitika sigurnosnih pojaseva
Pitanje Ibra i sistema Gazovode–Ibar–Lepenac ne može se u potpunosti razumjeti ako se izdvoji iz šireg geopolitičkog prostora u kojem se odvija suparništvo Kosova i Srbije. Voda, energija i kritična infrastruktura samo su jedna dimenzija tog odnosa. Druga se odnosi na međuprostore, strateške koridore i zone u kojima se sudaraju različiti identitetski i geopolitički projekti.
U tom okviru Sandžak dobija poseban značaj.
Ako se „srpski svet“ posmatra kao projekat političkog, identitetskog i strateškog objedinjavanja prostora sa srpskim stanovništvom, Sandžak predstavlja jedno od najosjetljivijih područja u kojima se takav projekat susreće s drugačijom identitetskom i geopolitičkom stvarnošću. Zato Sandžak ne treba posmatrati samo kao periferiju Srbije, već kao strateški međuprostor čija je stabilnost značajna za cjelokupnu sigurnosnu arhitekturu Zapadnog Balkana.
To Sandžak dovodi u neposrednu konceptualnu vezu s pitanjima Ibra i Gazovodea.
7.1. Od geopolitike teritorije do geopolitike resursa
Geopolitička suparništva na Balkanu tradicionalno su tumačena kroz kontrolu teritorije. Međutim, u 21. stoljeću teritorija više nije jedini predmet moći. Kontrola ili utjecaj nad vodnim i energetskim resursima, infrastrukturnim koridorima i strateškim čvorištima mogu proizvesti učinke slične teritorijalnoj kontroli.
Upravo to slučaj Ibra i Gazovodea čini toliko važnim.
Ako jedan akter može utjecati na vodosnabdijevanje stanovništva, rad termoelektrana ili infrastrukturu koja povezuje više životno važnih sistema, on dobija instrument moći za koji nije nužno teritorijalno osvajanje.
To se može odrediti kao geopolitika zavisnosti.
Gazovode je njen jasan primjer: njegov strateški značaj ne proizlazi samo iz teritorije na kojoj se rezervoar nalazi, nego i iz zavisnosti koja se stvara izvan nje. U tom smislu kontrola infrastrukturnog čvorišta može biti važnija od formalne kontrole određene teritorijalne površine.
Ovdje se pokazuje neposredna veza s pojmom „srpskog sveta“. Ako taj projekat teži širenju ili učvršćivanju političkog utjecaja izvan formalnih granica Srbije, njegove instrumente ne treba tražiti samo u teritorijalnim zahtjevima. Oni se mogu ispoljavati i kroz kontrolu mreža, resursa, infrastrukture, narativa i ekonomskih zavisnosti.
7.2. Sandžak kao „sigurnosni pojas“
Iz ove perspektive Sandžak se može posmatrati ne kao periferni prostor, nego kao strateški sigurnosni pojas.
Njegov položaj između Srbije, Crne Gore, Bosne i Hercegovine i kosovskog prostora daje mu poseban značaj za stabilnost Zapadnog Balkana.
Stabilan i ekonomski integrisan Sandžak, oslonjen na mehanizme međuetničkog suživota, može djelovati kao prostor koji ublažava širenje napetosti. Nasuprot tome, etnička politizacija, ekonomska marginalizacija i instrumentalizacija identiteta mogu ga pretvoriti u koridor prenošenja kriza.
U tome se nalazi njegov značaj u odnosu na „srpski svet“.
Ako „srpski svet“ teži izgradnji politički i identitetski objedinjenog prostora, Sandžak predstavlja stvarnost koja se teško uklapa u takav homogenizujući model. To je prostor u kojem se albanski i bošnjački identiteti, veze s Kosovom i Bosnom i Hercegovinom te odnosi sa Crnom Gorom i Srbijom složeno prepliću. Historijski Sandžak je nakon Balkanskih ratova 1912–1913. podijeljen između Srbije i Crne Gore, pa se njegova savremena stvarnost ne može razumjeti kroz perspektivu samo jedne države.
Zbog toga se stabilnost Sandžaka može posmatrati kao protivteža logici etnopolitičke fragmentacije regiona.
7.3. Ibar i Sandžak: dva čvorišta iste arhitekture
Na prvi pogled Ibar i Sandžak dva su različita pitanja.
Prvo se odnosi na vodu, energiju i kritičnu infrastrukturu; drugo na identitet, teritoriju i regionalnu sigurnost.
Ali u dubljem geopolitičkom čitanju povezuje ih isto pitanje:
Ko kontroliše strateške zavisnosti Zapadnog Balkana?
U slučaju Ibra instrument moći je voda. U slučaju Gazovodea to je kritična infrastruktura. U slučaju Sandžaka potencijalni instrument predstavljaju geografski položaj, identitet i veza između više strateških prostora.
Sve tri dimenzije mogu se povezati u jedinstvenu arhitekturu hibridne moći.
To znači da hibridni rat ne treba razumjeti samo kao sabotažu, dezinformacije ili kibernetičke operacije. On može obuhvatiti i političko upravljanje zavisnostima, instrumentalizaciju resursa i stvaranje nesigurnosti u osjetljivim prostorima.
U tom smislu prijetnja Ibru predstavlja oblik moći prinude, dok stabilnost Sandžaka može biti oblik preventivne moći.
7.4. Od „srpskog sveta“ do „geopolitike zavisnosti“
To vodi prema širem teorijskom zaključku.
Ako savremene verzije geopolitičkih projekata ne teže nužno teritorijalnom pripajanju, nego utjecaju na političko ponašanje država i društava, njihova sredstva mogu biti znatno sofisticiranija.
Država ne mora okupirati teritoriju druge države da bi je oslabila. Dovoljni mogu biti:
14. kontrola ili prijetnja strateškom resursu;
15. energetska zavisnost;
16. utjecaj na kritičnu infrastrukturu;
17. instrumentalizacija manjina;
18. stvaranje identitetskih kriza;
19. dezinformacije;
20. ekonomski pritisak;
21. politička destabilizacija.
Zato „srpski svet“ ne treba analizirati samo kao identitetsku ideologiju, nego i kao moguću arhitekturu utjecaja.
U takvoj arhitekturi Ibar i Sandžak mogu predstavljati dva kraja iste logike: prvi je povezan s kontrolom resursa, a drugi s kontrolom međuprostora i identitetskih ravnoteža.
7.5. Sandžak kao alternativa logici sukoba
Postoji, međutim, i druga perspektiva.
Sandžak se može pretvoriti iz potencijalno ranjivog prostora u stabilan pojas regionalne sigurnosti.
Za to je potrebno da se ne posmatra samo kao unutrašnje pitanje Srbije, nego kao dio sigurnosne arhitekture Zapadnog Balkana.
Takva politika trebalo bi da se zasniva na prekograničnoj saradnji, ekonomskom razvoju, zaštiti prava zajednica, infrastrukturnom povezivanju, evropskim integracijama i mehanizmima preventivne sigurnosti.
U tom smislu Sandžak može služiti kao prostor povezivanja Bosne i Hercegovine, Crne Gore, Srbije i Kosova, umjesto da postane prostor razdvajanja — svojevrsna „Švicarska Balkana“.
Takav pristup bio bi potpuno suprotan logici projekata koji sigurnost grade na etničkoj homogenizaciji.
7.6. Alternativna doktrina: od „sfera utjecaja“ do „sigurnosnih pojaseva“
Umjesto da se Balkan organizuje oko etnopolitičkih sfera utjecaja, trebalo bi ga uređivati kroz sigurnosne pojaseve, koridore saradnje i zajedničku infrastrukturu otpornosti.
U takvoj doktrini Sandžak bi bio jedan od pojaseva ljudske i političke sigurnosti, dok bi prekogranične vodne i energetske sisteme trebalo tretirati kao dobra zajedničke sigurnosti, a ne kao sredstva državnog pritiska.
To mijenja i način na koji treba posmatrati Gazovode.
Potrebno je preći sa logike:
kontrola → zavisnost → prinuda
na logiku:
saradnja → međuzavisnost → stabilnost.
8. Od sigurnosti Kosova do sigurnosne arhitekture Balkana
Ova perspektiva dodatno proširuje razumijevanje sigurnosti Kosova.
Kosovo svoju odbranu ne treba shvatati samo kao zaštitu teritorijalne granice. U uslovima hibridnog rata ono istovremeno mora štititi:
teritoriju, vodu, energiju, infrastrukturu, informacije i društvenu koheziju.
Zato Gazovode i Ibar–Lepenac treba svrstati u istu stratešku kategoriju s drugim kritičnim infrastrukturama.
Kosovo istovremeno ima strateški interes za stabilnost okolnih prostora.
Stabilan Sandžak, funkcionalna Bosna i Hercegovina, stabilna Crna Gora i konsolidovana euroatlantska arhitektura na Zapadnom Balkanu stvaraju okruženje koje je znatno manje pogodno za upotrebu hibridnih instrumenata.
Sigurnost Kosova, zato, ne počinje niti se završava na njegovim administrativnim granicama.
Ona je dio regionalnog sistema međuzavisnosti.
U takvom sistemu destabilizacija jednog čvorišta može proizvesti domino-efekat na druga. Vodna kriza na sjeveru Kosova, identitetska kriza u Sandžaku, politička kriza u Bosni i Hercegovini ili sigurnosna kriza u Crnoj Gori nisu nužno izolovane pojave. One se mogu povezati kroz iste političke, ekonomske, infrastrukturne i informativne mreže.
Zato i strateški odgovor mora biti jednako povezan.
9. Zaključak
Pitanje Ibra i Gazovodea pokazuje da se hibridni rat 21. stoljeća ne vodi nužno na bojnom polju. Može se voditi i kroz vodu, energiju, infrastrukturu, identitet i percepciju.
U tom kontekstu „srpski svet“ ne treba analizirati samo kroz političke izjave o identitetskom objedinjavanju, nego i kroz način na koji se strateške zavisnosti stvaraju i koriste.
Voda može postati sredstvo pritiska. Energija može postati sredstvo zavisnosti. Infrastruktura može postati cilj sabotaže. Manjine mogu biti instrumentalizovane kao izvor političke legitimacije. Međuprostori se mogu pretvoriti u zone napetosti ili u prostore koji ublažavaju sukobe.
Na toj tački Sandžak i Ibar susreću se na istoj strateškoj karti. Ibar predstavlja geopolitiku resursa. Gazovode predstavlja geopolitiku infrastrukture. Sandžak predstavlja geopolitiku međuprostora.
Zajedno daju potpuniju sliku načina na koji hibridna moć djeluje na Balkanu.
Strateška alternativa za region zato ne treba da se zasniva na platformama poput „srpskog sveta“ i sferama utjecaja, nego na stvaranju sigurnosnih pojaseva, koridora saradnje i zajedničkih sistema otpornosti.
U toj paradigmi Sandžak nije periferija. On je sigurnosni pojas.
Gazovode nije samo rezervoar. On je čvorište strateške sigurnosti.
Ibar nije samo rijeka. On je jedna od hidropolitičkih arterija Zapadnog Balkana.
Njihova zaštita zato nije pitanje dnevne politike. Ona je dio šireg koncepta: zaštite međuzavisnih prostora Balkana od instrumentalizacije resursa, identiteta i infrastrukture kao sredstava hibridne moći.

Izvorni tekst: dr. Sadri Ramabaja, „Nga Ujmani te Sanxhaku: Gjeopolitika e varësive dhe Doktrina e ‘Botës Serbe’ në Ballkanin Perëndimor“, Instituti Shqiptar për Gjeopolitikë, 10. august 2026.
Prijevod i redakcijska prilagodba: DardaniaPress.net. U bosanskoj verziji ispravljene su očigledne tipografske greške i precizirano razlikovanje između utvrđenih činjenica, autorove interpretacije i pravno nedokazanih tvrdnji, bez promjene osnovne teze teksta.
Izvori pomenuti ili provjereni u tekstu
• Instituti Shqiptar për Gjeopolitikë, izvorna analiza dr. Sadrija Ramabaje, 10. august 2026: otvori izvor
• Pacific Northwest National Laboratory, Water Resource Opportunities at Lake Gazivode/Ujmani, 2021: otvori izvor
• UNECE, Konvencija o zaštiti i korištenju prekograničnih vodotoka i međunarodnih jezera i status ratifikacije Srbije: otvori izvor
• KoSSev, izvještaj o Vučićevoj izjavi, 9. august 2026: otvori izvor
• Reuters, izvještaj o napadu na kanal Ibar–Lepenac, 29/30. novembar 2024: otvori izvor
• Reuters, izvještaj o optužnici protiv trojice osumnjičenih, 9. decembar 2025: otvori izvor

Manastiri i Deçanit nuk ka nevojë të përdoret si pretekst politik!

Drini.us
-
0
Saim Tahiraj
___
Manastiri i Deçanit nuk ka nevojë për një mbrojtje të imponuar nga jashtë. Ajo që ka nevojë të mbrohet është e vërteta historike dhe trashëgimia kulturore e Kosovës nga propaganda dhe instrumentalizimi politik.
Për dekada me radhë, politika shoviniste dhe hegjemoniste serbe ka zhvilluar një propagandë të organizuar për ta paraqitur trashëgiminë kulturore e fetare të Kosovës si ekskluzivisht serbe, duke synuar ta ndërtojë një narrativë politike mbi pronësinë dhe identitetin e saj. Fatkeqësisht, kjo propagandë ka ndikuar edhe në perceptimet e një pjese të faktorit ndërkombëtar.
Por, kësaj politike propagandistike nuk duhet t’i shërbejë askush, e aq më pak veprimet e atyre qarqeve që, në emër të Islamit Politik, dëmtojnë interesat kombëtare dhe shtetërore të Kosovës.
Shqiptarët kanë një traditë të gjatë të respektimit dhe ruajtjes së objekteve fetare, pavarësisht përkatësisë së tyre. Në rastin e Manastirit të Deçanit, duhet të vlerësohet edhe historia e familjeve shqiptare që, sipas dëshmive dhe traditës së përcjellë ndër breza, kanë pasur rol në ndërtimin dhe ruajtjen e tij, ndër të cilat përmenden familja Buqaj nga Nokshiqi, familja Humaj nga Baballoqi i Deçanit dhe familja Demukaj nga Deçani. Ky manastir u ndertua nën përkujdesin e artitektit të madhë shqiptarë Fra Vita Buqaj.
Prandaj, nuk ka arsye që shqiptarët të trajtohen sikur nuk janë të aftë ta mbrojnë dhe ta ruajnë trashëgiminë e tyre kulturore e fetare. Shqiptarët i kanë ruajtur këto objekte ndër shekuj dhe do të vazhdojnë t’i ruajnë edhe sot.
Bashkësia ndërkombëtare duhet ta shohë Kosovën përtej propagandës së vjetër serbomadhe. Nuk duhet të lejojë që trashëgimia kulturore dhe fetare të shndërrohet në instrument të politikës hegjemoniste dhe të narrativave që synojnë ta deformojnë historinë.
Është koha që faktori ndërkombëtar të mos bjerë pre e kësaj propagande dhe të mos lejojë që objektet fetare të përdoren për qëllime politike.
Shqiptarët, në traditën e tyre, nuk i kanë shkatërruar objektet e veta fetare. Përkundrazi, i kanë ruajtur me përkushtim dhe fanatizëm. Edhe Manastirin e Deçanit e konsiderojmë pjesë të trashëgimisë që duhet të respektohet dhe ruhet.
Manastiri i Deçanit nuk duhet të jetë pretekst për politika hegjemoniste. Historia duhet të hulumtohet me fakte, trashëgimia duhet të respektohet dhe shqiptarëve duhet t’u besohet se dinë ta ruajnë atë që kanë ruajtur ndër shekuj.
1...464748...1,725Faqja 47 nga 1,725