Ramadan Musliu*
Në qasjen gjeohistorike ndaj vendbanimeve të regjionit të Moravës së Epërme, Feri Arifi, e vazhdon edhe me librin e ri që trajton disa vendbanime kufitare me këtë regjion: Begracën, Komogllavën, Mirosalën, Zllatarin, Sojevën dhe Pojatishtën. Autori me një metodologji tashmë, jo vetëm të përvetësuar, por edhe të avancuar më tutje, si një qasje individuale ndaj një problematike gjegjëse, vë nën optikën e vet gjeohistorike një areal të gjerë, fshatrat që kanë një shtrirje jo tipike, ato që si njësi administrative i takojnë komunës që ndahen nga regjioni i Moravës së Epërme, të cilit i takojnë gjeografikisht, gjykuar sipas rrjedhës së lumenjve që derdhën në lumin Morava. Disa prej këtyre fshatrave kanë pasur edhe funksione metastatike, duke ndikuar me popullatën e tyre, me pjesën që ka lëvizur, të krijohen vendbanime të reja nga popullata autoktone. Edhe në këtë studim autori bën një trajtim multidisiplinar, ku gërshetohen qasjet historiografike, gjeografike, onomastike, socio-politike, etnokulturore, etj. në mënyrë që objekti i trajtimit, vendbanimet përkatëse të vështrohen në shumë plane, por edhe në shumë perspektiva studimore. Feri Arifi, tashmë është dëshmuar si hulumtues tereni, si identifikues i shenjave të së kaluarës, objekteve të trashëgimisë: varrezave të vjetra e të reja, kishave dhe objekteve të tjera sakrale që nga më të vjetrat, ndodhitë historike, të mbetura ende gjallë në mbamendjen e popullatës, strukturën demografike të popullatës, etnike, numerike dhe kontinuitetin historik, por në të njëjtën kohë ai bën një evidentim të elementeve reale, konfiguracionin e trenit, duke identifikuar shenjat e hapësirës, toponiminë, hidrografinë, objektet arkitektonike, si kundër edhe aspektet e trashëgimisë shpirtërore, etj.
Me trajtimin e të kaluarës dhe të sotmes së këtyre vendbanimeve, autori sikur bën edhe një qasje kritike në raport me autorët e hershëm, duke reviduar një varg të tërë falsifikimesh. Përmes fakteve të gjetura dhe të identifikuara në terren vjen deri te konstatimet shumë interesante, çfarë janë ato mbi praninë e hershme shqiptare në këto troje si zotër të vetëm të kësaj hapësire, por që historiografia serbe dhe shkolla gjeoanatropologjike, e themeluar nga J. Cvijiq, normalisht e mbështetur mbi skemat nacional-historike, është munduar ta mohojë praninë e popullatës indigjene, shqiptarëve etnikë që nga periudha dardane e këndej, duke e lidhur territorin dardan me principatën tribale të Rashkës. Madje gjatë trajtimit të strukturës demografike të popullatës së këtyre trojeve autori merret drejtpërdrejtë me falsifikimet e akademikut serb, Atanasije Urosheviq, i cili në librin e tij të njohur “Gornja Morava i Izmornik-naselja i stanovništvo”, (1934), i cili synon të mohojë autoktonitetin e popullatës së këtyre viseve, ku pohon se janë të ardhur kryesisht nga territori i Lumës, përkatësisht me shumicë nga fshati Topojan i Lumës. Sistemin e vet të argumentacionit, me të cilin ai thyen një falsifikat të madh, është hulumtimi paralel dhe në tri rrafshe të problemit: 1) Gjenealogjia familjare e shqiptarëve dhe e “rajës” së deklaruar si serb. Autori përfundon se ndarja e tyre fillon në një pikë të njëjtë, aty ku ndërpritet gjenealogjia e shqiptarëve të besimit islam, tek i pari i tyre ortodoks, i cili ruan gjuhën, por ndërron fenë. Kurse te serbët trungu gjenealogjik ndërpritet tek i pari i tyre shqiptar ortodoks, i cili ruan fenë, por ndërron gjuhën, duke u asimiluar nga presioni religjioz, kryesisht bullgar, në etni sllave. Në identifikimin e kontinuitetit gjenealogjik hasen qëndrime të kundërta të të dy popullatave. Pohimet e të intervistuarve janë vetëm gojore. Shqiptarët, duke mbuluar gjurmët e trashëgimisë ortodokse, nga frika e lidhjeve të mundshme me serbët e tashëm, heqin dorë nga pjesa serbe nuk pranon më shumë pos që ekziston ajo lidhje dhe se me asimilimin përmes gjuhës së fesë ka përfunduar një proces. Termi i imponuar nga akademiku serb për shqiptarët e besimit islam, që kanë konvertuar nga ortodoksia, si “poarbanašeni srbi”, term që ka pësuar ndryshime, duke u shndërruar në term – etiketë, “arnautaši”, nuk është asgjë tjetër pos fshehje e elementit autokton shqiptar, shqiptarëve të konvertuar në islam nga ortodoksia që kanë banuar këto troje që nga parahistoria. Historiografia serbe, gjithnjë në shërbim të politikës, veçanërisht shkolla gjeonatropologjike, si derivat i shkollës nacional -historike serbe, të themeluar nga autori i Načertanies, Ilija Garashanin, një pjesë të madhe të shqiptarëve i ka trajtuar si “arnautaš”, pra kinse “serb të islamizuar”, kurse pjesa tjetër na qenka e ardhur, siç thonë ata, si një lum i dalë nga shtrati i tyre etnik e që ka nevojë për restrikcion, çështje që solli deri te zbrazja etnike e Kosovës.
Feri Arifi, nuk merret më shumë me problemin e arnautashëve sepse ai vetëm do të dëshmojë fakte, të gjejë elemente që japin një pasqyrë tjetër, atë të evidentimit të popullatës autoktone në të gjitha periudhat e historiografisë. Ai s’nguron që duhet lënë për qinterpretime të ardhshme, të cilën duhet ta bëjnë institucionet tona shkencore. 2. Si problem krucial, të cilit i jep zgjidhje shkencore është ai i antroponimisë pseudo-sllave, ngase çdo emër bilblik, me një shtresim të paktë sllav, trajtohej kinse me burimësi sllave e me këtë përjashtohej elementi autokton etnik shqiptar. Gjatë hulumtimit në teren, duke shikuar edhe praktikat e popujve të tjerë, por duke u mbështetur edhe në traditën kishtare kristiane të pagëzimit, identifikon emërtimin e dyfishtë të popullatës: emri kalendarik, që është emër i pagëzimit në kishë përmes ritualit përkatës, dhe emrin etnik, atë që e ka mbajtur tradicionalisht nëpër të gjitha periudhat e historisë. Emri kalendarik është përdorur në regjistrat, përkatësisht në defterët kadastralë kryesisht otomane dhe kriosobulat, të shpeshtën e rasteve të falsifikuara, në veçanti gjatë periudhës së vonshme sie stara Serbisë për sllavizmin e popullatës jo sllave. Të përkujtojmë se administrata e periudhës së sundimit otoman i ishte besuar kishës, praktike që është ndjekur deri vonë. Regjistrat krishtarë, kryesisht të hartuar nga priftërinjtë bullgar, për shkak se këto territore gjatë asaj periudhe i takonin juridiksionit kishtar bullgar, japin vetëm pasqyrën e emrave kalendarikë, ashtu siç ishin vënë gjatë pagëzimit, e jo emrat etnikë, ata që i përdornin në komunikimin e përditshëm. Kësaj i ndihmon edhe fakti se te këta mungon sufiksi karakteristik sllav me “ić” e “vić” emrave familjar. 3. Si çështje e argumentuar dhe e fiksuar gjatë hulumtimit e që ka peshë të pakontestueshme, është mungesa e varreve sllave, bullgare dhe serbe, në të gjitha fshatrat e hulumtuara. Të gjitha varret dhe mbishkrimet në gurët mbivarrorë janë të shekullit XX dhe pjesa më e madhe e periudhës pas kolonizimit. Për pasojë, nuk mund të ketë kisha serbe dhe përgjithësisht sllave në një hapësirë ku nuk ka sllavë. Madje, përfundon autori, të gjitha varret serbe të periudhës së kolonizimit janë vendosur në vendet e shenjta shqiptare, nëpër tumat dhe varrezat e vjetra ilire, duke bllokuar dhunshëm mundësinë e hulumtimit praktik të terrenit, të cilat sot janë të bllokuara qoftë si territore të mbrojtura dhe me status special pothuajse eksterritorial. Feri Arifi, duke u marrë me këtë çështje ai jep vetëm nxitje që ky problem të shtrihet nga historiografia shqiptare, duke hapur një hulli të mundshme interpretimi. Autori edhe me librin më të ri afron fakte dhe dëshmi mbi gjendjen e këtyre fshatrave në hershmëri, duke gjykuar sipas mbetjeve të llojeve të ndryshme. Për zhvillimet historike, sociale, kulturore dhe etnike. Duke u marrë me një realitet dhe duke e vështruar atë nën një dritë tjetër, heq pluhurin e spekulimeve rreth autoktonisë së shqiptarëve, të cilët janë të pranishëm në të gjitha periudhat, sjellë dëshmi mbi ndryshimet politike që sjellin okupatorët, që janë të natyrave të ndryshme, që nga ato religjioze, kulturore e politike. Thënë shkurt, edhe libër më i ri është në hullinë e hapur: vështrimi nga prizmi gjeohistorik i arealit të gjerë të fshatrave të një pjese të territorit që gjeografikisht definohet si regjion i Moravës së Epërme, duke sjellë një qasje shumë interesante dhe produktive, gjithsesi origjinal, me të cilën thyhen shumë paragjykime të historiografisë serbe dhe të historiografisë shqiptare, këndej dhe andej kufirit, që janë nën ndikimin e drejtpërdrejtë të kësaj shkolle.
__________________
- Kritiku letrar dhe shkrimtari Ramadan Musliu ka vdekur vitin e kaluar pasi ishte infektuar me Covid19.
