Ali Sh. Mehmeti

Përveç planeve të vjetra të Garashaninit, Çubriloviqit dhe Andriqit mbi dëbimin e shqiptarëve dhe kolonizimin e Kosovës me serb dhe malazez, për të ndryshuar strukturën etnike, kemi qenë dëshmitarë edhe të tre programeve të ngjashme nga fundi i shekullit XX dhe fillimi i shekullit XXI, kurse dje na u paraqit edhe i katërti.

Në vitin 1986 u paraqit në publik dokumenti i quajtur Memorandum i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Serbisë (AShAS), që ishte vazhdimësi e planeve paraprake të Serbisë përshtatur kushteve të reja, ku mes tjerash shkruan:

“- çështja serbe nuk është zgjidhur në RSFJ, prandaj ajo kërkon zgjidhje të re,

– kufijtë e Serbisë nuk janë në pajtim me përbërjen etnike, prandaj duhet të ndryshohen;

– Kushtetuta e vitit 1974 e ka dëmtuar shumë Serbinë, me krijimin e krahinave autonome të Kosovës dhe Vojvodinës dhe ka dezintegruar Jugosllavinë duke krijuar kufij administrativë artificialë, të cilët nuk pasqyrojnë pamjen reale etnike;

– është rrezikuar populli serb nga popujt e tjerë brenda RSFJ-së: nga asimilimi, eksploatimi, shpërngulja, pamundësia e shprehjes, anashkalimi në sferën politike, ekonomike, kulturore e shkencore;

– është bërë fuqizimi i forcave antiserbe brenda Jugosllavisë (Shqiptarët, Kroatët)”.

Nëse këto pika i lexojmë “shqip” rezulton se Serbia duhet të shtrihet kudo ku ka serbë, respektivisht edhe në pjesët e Kroacisë dhe Bosnjë-Hercegovinës dhe se duhej suprimuar autonomia e Kosovës. Edhe pse AShAS në atë kohë e mohoi ekzistencën dhe pronësinë e këtij dokumenti, ngjarjet e mëvonshme të zhvilluara nën udhëheqjen e kasapit të Ballkanit Sllobodan Millosheviqit, vërtetuan pa asnjë dilemë se ky memorandum shërbeu si bazë teorike për politikën e tij dhe si platformë për luftërat që do pasojnë dhe që do fillon me suprimimin e autonomisë së Kosovës në vitin 1989.

Në vitin 2000, menjëherë pas lufte, është botuar libri “Kosova para gjyqit të historisë”, me autor arkitektin serb Borislav Kërstiq, ekspert i rregullimit hapësinor. Pjesë e këtij libri ishte edhe projekti “Pajtimi i të drejtave”. Nëse e lexoni këtë projekt vërehet se ai nuk është produkt i një njeriu pasi që është multidisiplinor dhe modular, kurse përmban elemente politike, diplomatike, propagandistike, institucionale dhe subversive. Titulli rrjedh nga premisa e gabuar (lexo e rrejshme) serbe, se serbët kanë të drejta historike mbi Kosovën, kurse shqiptarët të drejta etnike, prandaj këto dy të drejta duhen pajtuar. Konkluzioni i këtij projekti është se:

“Serbia nuk e pranon pavarësinë e Kosovës dhe në këtë pat pozicion beson se aleatët e saj tradicionalë do të ndërhyjnë me një “zgjidhje të mesme dhe të drejtë”, me të cilën do të  kërkohen “sakrifica nga të dyja palët”.

Edhe 26 vjet pas, pikërisht këtë pozicion ende e mban Serbia!

Në vitin 2011 është zbuluar dhe botuar për herë të parë në gazetën javore të Sarajevës “Sllobodna Bosna”, Memorandumi 2 i AShAS. Me një fjalë ky dokument është një udhëzim se “si të kthehet në paqe ajo që është humbur në luftë”. Disa nga këto udhëzime janë:

“– të destabilizohen qeveritë e vendeve fqinje, të provokohen pakënaqësi e tollovi në to, ashtu që të dobësohet tehu i akuzave kundër Serbisë,

– të ndihmohet shkëputja e Republikës Serbe nga Bosnja Hercegovina

– të insistohet në fitimin e statusit të popullit shtetformues të serbëve në Kroaci, Mal të Zi dhe në Kosovë,

– të pengohet ndarja e Vojvodinës dhe rajonalizimi i Serbisë,

– Shtetet fqinje, Kroacia, Bosnjë Hercegovina dhe Kosova të vihen në situatë që të heqin dorë nga paditë e ngritura apo të pretenduara kundër Serbisë pranë Gjykatave Ndërkombëtare,

– të minimizohet përgjegjësia e Serbisë për krimet dhe shkatërrimet e kryera gjatë luftërave, duke ngritur akuza, fletarreste ndërkombëtare dhe procese gjyqësore kundër qytetarëve të Bosnjë Hercegovinës, Kroacisë dhe Kosovës,

– të shmanget vëmendja e mediave rajonale e ndërkombëtare nga përfundimet e gjykimeve në Tribunalin e Hagës kundër kreut shtetëror, ushtarak e policor të Serbisë,

– me aksione pendese të vihet Serbia në pozitë të njëjtë të viktimës me shtetet fqinje të dëmtuara nga lufta,

– të insistohet në mbylljen e Tribunalit të Hagës, ashtu që gjykimi i gjeneralit Ratko Mlladiq të zhvillohet në gjykatat e vendit”.

Nëse e kujtojmë tentimin e grushtit të shtetit në Mal të Zi në vitin 2016 me mercenarë serbë e rusë; tentimin tjetër për grusht shteti në Maqedoni në vitin 2017; politikën shumëvjeçare në Kosovë; destabilizimin e Malit të Zi që u tentua të bëhej në janar të vitit 2020 nëpërmjet kishës serbe, sjelljen destruktive të Republikës Serbe brenda Federatës së Bosnjë-Hercegovinës, nuk është vështirë të nxjerrim përfundimin se politika serbe vazhdon të mbështetet në “memorandume” të hartuara nga AShAS në bashkëpunim me kishën serbe. 

Dje, me 17 maj na doli edhe një memorandum, tani nga “studentët në bllokadë” serb, të cilët po kundërshtojnë politikën e presidentit serb Vuçiq, por vetëm në planin e brendshëm. Ata publikuan “Memorandumin rreth Kosovës dhe Metohisë” të cilin po ua sjell në tërësi:

“Ne, studentët e Serbisë, të mbledhur në Kragujevc, kryeqytetin e parë të Serbisë moderne dhe qendrën e mendimit shtet-formues serb, të vetëdijshëm për përgjegjësinë tonë personale dhe kolektive, si dhe për borxhin historik ndaj paraardhësve dhe pasardhësve tanë, e kemi miratuar këtë Memorandum si shprehje e vullnetit të përbashkët.

1. “Kosova dhe Metohia” janë pjesë e pandashme dhe e patjetërsueshme e Republikës së Serbisë. Ky fakt nuk është vetëm kategori kushtetuese, por edhe një imperativ historik dhe moral që nuk i nënshtrohet negociatave mbi thelbin. Ruajtja e rendit kushtetues të Serbisë në hapësirën e Kosovës dhe Metohisë është themeli i mbijetesës së shtetit serb dhe garanci për një paqe të drejtë në rajon.

1. “Kosova dhe Metohia” nuk janë vetëm një hapësirë — ato janë përbërës i identitetit kombëtar serb. Si qytet ku u themelua shtetësia moderne serbe, Kragujevci trashëgon detyrën të jetë ruajtës i vlerave të betimit që lindën në “Kosovë dhe Metohi”, jo vetëm në fushën e betejës të lagur me gjak, por edhe në horizontin shpirtëror nga ku edhe sot na ndriçojnë kishat e Prizrenit, narteksi i Pejës, ari i Banjskës dhe shtyllat e harqeve të Graçanicës. Pa “Kosovën dhe Metohinë”, kodi ynë kulturor dhe historik humbet burimin dhe kuptimin e vet.
2. Si një popull i pjekur dhe historik, jemi të vetëdijshëm se çështja e “Kosovës dhe Metohisë” nuk mund të zgjidhet në izolim, por vetëm brenda rrjedhave të ndërlikuara të bashkësisë ndërkombëtare. Serbia duhet të bashkëpunojë në mënyrë aktive dhe konstruktive me të gjitha organizatat relevante ndërkombëtare, duke i njohur ato si partnerë të pashmangshëm në gjetjen e zgjidhjes më të përshtatshme dhe të qëndrueshme në kuadër të Kushtetutës së saj. Qëllimi ynë është një model që, me respektim të vazhdueshëm të së drejtës ndërkombëtare, do të sigurojë paqe, siguri dhe mbrojtje të plotë të të drejtave për popullin që jeton në këtë territor.

4. Çështja e “Kosovës dhe Metohisë” i përket çdo qytetari të këtij vendi. Lidhja jonë me krahinën jugore nuk buron vetëm nga statusi i mbajtësit të pasaportës së Republikës së Serbisë, por nga vetë thelbi i rolit tonë në historinë dhe kulturën serbe. Çdo individ, si bartës i kujtesës kolektive, ka detyrë të kontribuojë në ruajtjen e kësaj trashëgimie shpirtërore dhe kulturore, e cila tejkalon kufijtë e dokumenteve administrative.

Ky Memorandum shërben si kujtesë se lufta jonë për “Kosovën dhe Metohinë” është njëkohësisht luftë për dinjitetin tonë, kulturën tonë dhe të ardhmen tonë në familjen e kombeve të barabarta të botës.

Nga ky vend, nga zemra e Shumadisë, ne porosisim se ruajtja e “Kosovës dhe Metohisë” është emëruesi i përbashkët i të gjitha përpjekjeve tona.”

Besoj se ky memorandum nuk kërkon ndonjë koment sqarues. Ajo që përvijohet në memorandumet e pas luftës 1998/99 është se ata më shumë llogarisin në marrëveshje dhe përkrahje me/nga faktori ndërkombëtar sesa që llogarisin në ndonjë marrëveshje dhe pajtim me shqiptarët. Madje në memorandumin e fundit as që përmenden me një fjalë të vetme shqiptarët.

PËR TË MENQURIN MJAFT!

Prof. Dr. Nail Draga, Ulqin

BOTIM BIBLIOGRAFIK PËR ARBNESHËT E ZARËS

Prof.dr.Aleksandar Stipçeviq, SHQIPTARËT PËR ARBËNESHËT E ZARËS, Botoi: Kisha Katolike-Braticë, Ulqin, 2016

Trajtimi i temava në lidhje me diasporën shqiptare paraqet çështje me interes shumëdimensional, nga vet fakti se ata janë pjesë e pa ndarë e  kujtesës sonë kombëtare. Në kuadrin e diasporës historike bën pjesë edhe ajo e Arbneshëve të Zarës, të cilët janë vendosur në ketë mjedis në dekadën e tretë të shekullit XVIII, përkatësisht në vitin 1726, duke kriuar vendbanimin e tyre me emrin Arbanasi, në Zemunik të Zarës.

Por, ndonëse kanë kaluar rreth tre shekuj, të popullsia arbneshe e Zarës, ndonëse e vogël në numër dhe e shkëputur nga vendi amë, Kraja e Shkodrës, përkatësisht Shqipëria veriore, ata nuk e kanë humbur identitetin e tyre kombëtar. Ata si të shpërngulur   nga zona e Shestanit, Ljarës, Briskut,Pinçit, Muriqit etj., në pjesën veri-perendimore të Krajës, me plot sakrifica mbijetuan dhe sfiduan rrethanat e kohës, duke bërë emër në mjedisin e ri përmes kuadrove të njohura në veprimtari të ndryshme shoqërore.

Interesimi për Arbneshët sipas informacioneve që disponojmë është i dukshëm nga fundi i shek.XIX, e më pas, nga del se nga ajo kohë janë shkruar artikuj dhe studime të ndryshme për këtë diasporë shqiptare.

Në gamën e gjerë të studiuesve vend kryesor zënë gjuhëtarët, sepse e folmja arbneshe, është arkaike dhe me shumë interes për zhvillimin historik të gjuhës shqipe dhe të leksikut të saj. Madje për ketë të folme janë mbrojtur edhe disertacione nga autoritete shkencore siç është  psh. dr.I.Ajeti etj.

Arbneshët e Zarës kanë dhënë përsonalitete nga fusha e letërsisë siç është Josip Rela, artit muzikor Shime Deshpali, shkencës Kruno Kërstiqi, Aleksandër Stipçeviqi, sportit Josip Gjergja etj. Për  këto veprimtari por edhe të tjera, autori i këtij botimi sjell të dhëna më interes, që japin mundësi për  hulumtime të metutjeshme.

Stipçeviqi erudit me prëmasa ndërkombëtare

Nuk ka dilemë se personaliteti më madhor i Arbneshëve të Zarës, ishte akademiku Aleksandër Stipçeviqi(1930-2015)  që ishte studiues shumëplanësh si në arkeologji, ilirologji, albanologji, histori, etnologji, bibliologji   e socilogji të librit  i pranuar  ne përmasa kombëtare dhe ndërkombëtare.

Në sajë të përgatitjës profesionale dhe njohës i disa gjuhëve të huaja veprimtaria shkencore e A.Stipçeviqit zhvillohet në disa drejtime, ndërsa dy prej tyre mbesin kryesore, arkeologjia dhe bibliologjia. Ka botuar në publikimet nacionale dhe ndërkombëtare rreth 40 libra dhe më shumë se 200 punime shkencore dhe profesionale  në gjuhën kroate, italiane, shqipe, angleze, franceze, arabe e perse.

Ndër botimet kryesore veçojmë: ”Arti dhe religjioni i Ilirëve”, “Ilirët”, “Bibliografia e Ilirëve”, “Ilirët-historia, kultura, jeta”, “Simbolet e kultit të Ilirët”, “Historia e librit”, “Censori i përsosur”, “Historia sociale”, “Tradita kulturore e arbëneshëve të Zarës” etj.

Dekorime nga  Shqipëria

Për veprimtarinë e tij shkencore është dekortuar me tituj të ndryshëm, ku në mes tjerash edhe nga Presidenti i Republikës së Shqipërisë Rexhep Mejdani  në vitin 2001, me dekoratën “Naim Frashëri i Artë” me motivacion ”për kontribut në zbardhjen e historisë së Ilirëve” , si dhe me dekoratën “Gjergj Katstrioti-Skënderbeu” nga presidenti Bujar Nishani në vitin 2015, “për meritat shkencore, publicistike dhe kombëtare”.

Nga opusi i gjerë kriues  i A.Stipçeviqit ka mbetur emblematike thënia e tij se “historia e Ballkanit  fillon me Ilirët”, duke u bërë testament për studiuesit serioz nga fusha e historisë së kohës  vjetër.

Autori në këtë studim bibliografik na paraqet një regjistër të gjerë autorëve shqiptarë të cilët kanë trajtuar tema të ndryshme në lidhje me Arbneshet e Zarës. Të dhënat më të numërta nga kjo gamë janë nga botimet në Prishtinë, Shkup, Tiranë dhe Ulqin.

Roli i revistës BUZUKU

Me këtë rast duhet veçuar revistën BUZUKU në Ulqin, të drejtuar nga dr.Simë Dobreci e cila në disa numra ka botuar materiale që kanë të bëjnë enkas për  Arbneshet e Zarës. Dhe nuk ka si të jetë ndryshe, sepse është e origjina e përbashkët e kësaj popullsie e cila është prezantuar përmes letërsisë popullore por edhe artikujve të ndryshëm  nga profile të ndryshme studimore.

Duke shfletuar këtë botim bibliografik bie në sy  se më i madh është numri i autorëve nga Kosova, Maqedonia e Mali i Zi, ndërsa më i vogël  i atyre nga Shqipëria. Duke marrë parasysh  se gjysma e popullit shqiptarë ishte në kuadër të ish-Jugosllavisë, ka edhe logjikë që shqiptarët në këtë shtet e kanë pasur më lëhtë mundësinë e komunikimit me Arbneshët e Zarës. Por, nga ana tjetër qendrimi pasiv apo më mirë të themi indiferent i Shqipërisë është e pasojë e rrethanave politike në kohën e diktaturës moniste  ku në rend të parë ishte qasja ideologjike e jo ajo kombëtare, çështje kjo e cila ishte me pasoja për kombin shqiptarë në tërësi, që janë të pranishme deri në ditët tona.

Por, është për të ardhur keq se Shqipëria, përkatësisht institucionet përkatëse nuk janë duke luajtur rolin e tyre që iu takon edhe me Kushtetën e Shqipërisë edhe tash në pluralizëm. Sepse duhet të jetë detyrë parësore e shtetit shqiptar, përkatësisht institucionëve të tij, për tu interesuar për pjesëtarët e popullit shqiptarë kudo që janë ata, sikurse veprojnë shtetet tjera anë e kënd botës. Qendrimi indiferent në këtë kohë nuk mund të arsyetohet me asgjë, sepse edhe kjo diasporë është pjesë e pandarë e kujtesës sonë historike.

Botim me vlerë jo vetëm bibliografik

Botimi i këtij libri bibliografik, në dy gjuhë kroatisht dhe në shqip përkthyer nga dr.Simë Dobreci, paraqet një nismë me vlerë sa kulturore e shkencore dhe si e tillë  do të jetë i domosdoshëm për të gjithë ata që do të trajtojnë tema të ndryshme për  Arbneshët e Zarës,  sepse bibliografia paraqet fazën parësore për çdo qasje të punimeve shkencore.

Edhe pse kemi të bëjmë me një botim të tipit të broshurës të dhënat e  prezantuara   në të ardhmën   duhet të plotësohen, sepse indeksi i regjistrit  bibliografik duhet të jetë me i lartë, detyrë kjo qe mbetet të realizohet nga autorë të tjerë.

Nuk ka dilemë se një  veprim i tillë do të jetë në favor të botimeve dhe hulumtimeve shkencore nga fusha e bibliografisë  në veçanti dhe kulturës sonë kombëtare në përgjithësi, ku Arbneshët e Zarës do të mbesin një pikë pozitive referimi në historinë tonë kombetare.