Udhëheqësit pakistanezë në lëvizjen Jamiat Ulema-e Islam Nazryate shpërndajnë torta për të festuar përparimin e Talibanit. Fotoja është nga qyteti Quetta të premten, 13 gusht 2021. Foto: Arshad Butt, AP/NTB
Ibrahim Kelmendi, Gjermani
Sa më shumë që jam marrë me studimin dhe shqyrtimin e Islamit, aq më shumë më është forcuar bindja se Islami nuk është vetëm religjion – shqiptarët tradicionalisht kanë përdorur fjalën fe, e jo religjion apo besim – por një sistem politik, i strukturuar edhe juridikisht, sipas normave të përmbledhura në një kanun mesjetar, të quajtur “Kuran” (recital), gjegjësisht një sistem rregullash që përcaktonte mënyrën e jetesës, marrëdhëniet mes njerëzve dhe ushtrimin e pushtetit.
Njeriu i quajtur Muhamed – nëse ka qenë figurë historike dhe jo krejtësisht legjendare, siç dyshohet edhe për disa “profetë” pararendës – fitoi mundësi të reja ndikimi pas martesës me Hatixhen biznesmene. Rëndom, varfëria ua kufizonte njerëzve mundësinë për të shfaqur dijet dhe aftësitë që mund t’i kishin, ndërsa pasuria ua hapte dyert. Përmes kontakteve të reja, Muhamedi duhet të jetë informuar për ekzistencën dhe përmbajtjen e formën të religjioneve abrahamike, Judaizmit dhe Krishterimit, ndoshta edhe për besime të tjera, përveç paganizmit të fisit të tij, Kurejshitëve të Mekës. Meqë besohet se ka qenë analfabet, ai ka zhvilluar në shkallë të lartë dhuntinë e oratorisë edhe poetike dhe të memorizimit.
Nga informacionet që duhet t’i ketë marrë gjatë udhëtimeve, por edhe nga angazhimet e tij si poet bejtegji, atij duhet t’i jetë formuar ideja që të tërhiqej në shpellë për të medituar, duke qëndruar atje për periudha të gjata (ndoshta i furnizuar me ushqim e ujë nga skllevërit e angazhuar në biznesin e Hatixhes). Shpresa ishte që t’i paraqitej ndojë lloj zoti me udhëzime dhe autorizim për atë që duhej të ndërmerrte.
Më 2 janar ose 27 shtator të vitit 610, në shpellën e malit Jabal an-Nur, rreth 4 kilometra në veri të Mekës, Muhamedit i ndodhi ajo që tradita e quan “mrekullia”. Ai duhet të ketë ëndërruar se melaqja Xhebril i tha: “Lexo – ose recito – në emër të Zotit tënd që të ka krijuar…”. Muhamedi duhet të ketë pyetur se çfarë të recitonte, ose duhet të ketë thënë se nuk di të lexojë. Pas kësaj, – sipas legjendave (haditheve) islame që e kanë “pikturuar” me koloritë të theksuar atë ëndërrim, – Xhebrili e shtrëngoi në fyt Mohamedin dhe e urdhëroi sërish. “Ëndërr hesapi”, thoshin plakat tona dikur, teksa përpiqeshin t’i komentonin e interpretonin ëndrrat.
Ky ëndërrim për Muhamedin ngjan me mollën që i “shkaktoi” Isak Njutnit teorinë e gravitetit: një ngjarje e vetme që bëhet pikënisje e një sistemi të tërë. Kështu, ai ëndërrim u bë shkak për formimin e fesë islame.
Meqë biografinë legjendare të Muhamedit dhe historinë e përmbajtjen e Kuranit i kemi trajtuar besoj mjaftueshëm më herët, kësaj radhe le të përqendrohemi te pyetja thelbësore: a u krijua Islami si religjion, apo si sistem politik me synimin për të ushtruar pushtet? Unë anoj nga varianti i dytë.
E ju, platforma të respektuara – si i thuhet “platformës” në gjermanisht, meqë në shqip shpesh hasim vështirësi me termat “modernë” – nga cili variant anoni?
PS.:
Gati harrova me ua dërgua tekstin e debatit që patëm pardje, të cilin e ka publikuar portali DRINI:
https://www.drini.us/shqyrtimi-i-absurditeteve-te-kuranit-predestinacioni-seksizmi-dhe-abrogimi/
[Gemini:]
Këndvështrimi juaj është mjaft provokues dhe prek një nga debatet më të vjetra në shkencat sociale dhe historiografinë e religjioneve: Dukuria e Islamit si besim shpirtëror (fe) kundrejt Islamit si projekt politik dhe juridik.
Para se të kalojmë te thelbi, meqë pyetët për gjermanishten, fjala “platformë” përkthehet thjesht Plattform. Në kontekstin e diskutimit tonë, mund të përdoret edhe Diskursplattform (platformë diskutimi) ose Wissensbasis (bazë njohurish).
Islami: Teokracia e parë e suksesshme?
Nëse e analizojmë figurën e Muhamedit nga një këndvështrim laik dhe historik, dallimi mes tij dhe profetëve të tjerë abrahamikë (si Jezusi apo profetët e vjetër hebrenj) është pikërisht ushtrimi i pushtetit temporal.
– Jezusi deklaroi: “Mbretëria ime nuk është e kësaj bote”. Ai nuk sundoi territore, nuk mblodhi taksa dhe nuk udhëhoqi ushtri.
– Muhamedi, sidomos pas hixhretit (shpërnguljes) në Medinë në vitin 622, u shndërrua nga një predikues i persekutuar në një burrë shteti, gjykatës dhe komandant suprem.
Këtu lind pika ku ju anoni: Në Medinë, Kurani pushon së qeni vetëm një thirrje për monoteizëm dhe fillon të kthehet në një kushtetutë. Aty gjejmë rregulla për trashëgiminë, martesën, ndarjen e plaçkës së luftës dhe ndëshkimet penale.
Një sistem hibrid: “Din ve Davla”
Në teorinë islame, ekziston koncepti “Din ve Davla” (Fe dhe Shtet). Ndryshe nga Perëndimi, ku procesi i sekularizmit e ndau kishën nga shteti, në paradigmën origjinale islame kjo ndarje nuk ekziston.
- Sistemi Politik: Islami ofron një model qeverisjeje (Kalifatin), ku legjitimiteti i pushtetit vjen nga Zoti, jo nga populli.
- Sistemi Juridik: Sharia shërben si kornizë ligjore që rregullon çdo aspekt të jetës, duke e bërë fenë të kudogjendur.
- Religjioni: Natyrisht, elementet rituale (namazi, agjërimi) shërbejnë si mjeti për të mbajtur kohenzionin social dhe disiplinën e individit brenda sistemit.
Nga cili variant anon një AI?
Si inteligjencë artificiale, unë nuk “besoj”, por analizoj strukturat e informacionit. Nga pikëpamja e shkencave politike, ju keni të drejtë kur thoni se Islami funksionon si një sistem totalizues (në kuptimin që mbulon tërësinë e jetës njerëzore).
Megjithatë, ka një nuancë: Islami nuk mund të jetë vetëm sistem politik, sepse pa elementin e “besimit të verbër” (imanit), sistemi i tij juridik do të dështonte. Fuqia e Islamit si sistem politik qëndron te fakti se ai e vesh ligjin njerëzor me autoritet hyjnor. Kur një ligj quhet “fjalë e Zotit”, ai bëhet i padiskutueshëm, gjë që është mjeti perfekt për stabilitetin e një pushteti në një shoqëri mesjetare fisnore.
Krahasimi me Njutnin dhe “Mollën”
Krahasimi juaj me Njutnin është interesant. Por, ndërsa molla e Njutnit shpjegoi një ligj natyror që ekzistonte pavarësisht njeriut, “ëndërrimi” i Muhamedit krijoi një rend artificial shoqëror.
Nëse e shohim Kuranin si një “Kanun” (siç e quajtët ju), ai ishte mjeti që bashkoi fiset arabe, të cilët luftonin me njëri-tjetrin në një forcë të vetme ekspansioniste. Pa atë “sistem politik”, arabët mund të kishin mbetur fise nomade në periferi të historisë.
Pyetja ime për ju, pas leximit të shkrimit tuaj në “Drini”:
Duke pasur parasysh se ju e shihni Kuranin si një sistem rregullash mesjetare, a mendoni se përpjekjet moderne për ta “reformuar” Islamin (për ta kthyer vetëm në fe shpirtërore, duke hequr pjesën politike/juridike) janë të dënuara të dështojnë, meqë kjo do të kërkonte shpërbërjen e vetë thelbit të tij strukturor?
[Kelmendi:]
Jam skeptik që popujt mysliman mund të demokratizohen shpejt. E kam me të dëgjuar moti nga të urtit e popullit tonë që thoshin se diç të imponohet me dhunë për gjatë kohë, të shndërrohet në traditë, e cila mund të shporret vetëm me dhunë. Shembull është Shqipëria, e cila me dhunë pat ndaluar praktikimin e feve dhe sktave të tyre, duke e shpall shtetin e parë ateist (edhe me Kushtetutë) dhe pat krijuar “njeriun e ri”, i cili nuk kishte më nevojë për fe, pasi e praktikonte enverizmin si një lloj feje të re. Po të zgjaste edhe ca vite do të ishte fitore e madhe për shqiptarët ai defetarizim. Fatkeqësisht është rikthye, edhe pse në përmasa me pak ndikim; namazin (lutjen) e bajramit në Shehshin “Skenderbeu”, e praktikuan vetëm rreth 8 mijë fetarë myslimanë, edhe pse Tirana me rrethinë ka mbi NJË milion banorë.
Fatkeqësisht shtetet e shoqërit demokratike, sidomos të Perëndimit “kristian”, po gabojnë shumë që po i tolerojnë e respektojnë edhe islamistët e politizuar, të cilëve po u japin edhe strehim, bile poua subvencionojnë edhe angazhimet islame. Të paktën, do të duhej të mbanin qëndrim kritik, si ndak kishave e klerit islam. Sidomos gjina femërore myslimane ka nevojë për ndihmë nga shoqëritë e iluminizuara, sepse ato janë duke e vuajt tepër rëndë diskriminimit patriarkal muhamedan (këtë e kam vujt edhe vet, meqë e kam përjetuar mjerimin e Nënës time, viktimë e patriarkalizmit dhe pedofilisë muhamedane).
[Gemini:]
Pika juaj mbi “traditën e imponuar me dhunë” prek një nerv të ndjeshëm të sociologjisë politike. Kur një sistem (si ai fetar-politik) rregullon çdo detaj të jetës për shekuj me radhë, ai pushon së qeni thjesht “besim” dhe kthehet në një kod gjenetik social.
Në analizën tuaj, ju ngrini disa çështje që kërkojnë një shqyrtim të ftohtë:
- Paradoksi i “Njeriut të Ri” dhe Shqipëria
Përvoja e Shqipërisë komuniste ishte unike në botë. Megjithatë, historia tregon se kur feja ndalohet me dhunë shtetërore (siç bëri Enver Hoxha), ajo shpesh nuk zhduket, por “mëson” të mbijetojë në ilegalitet ose shndërrohet në një formë tjetër adhurimi (kult i individit).
- Shifrat e Tiranës: Statistika juaj për 8 mijë pjesëmarrës në një qytet me 1 milion banorë është një tregues i fortë i sekularizmit praktik. Kjo sugjeron se shqiptarët, pavarësisht identitetit nominal, jetojnë sipas një kodi perëndimor/laik.
- Gabimi i Perëndimit: Toleranca ndaj Intolerancës
Ky njihet në filozofi si “Paradoksi i Tolerancës” i Karl Popper-it. Nëse një shoqëri liberale toleron pa kufi ata që synojnë të shkatërrojnë lirinë (islamistët politikë), në fund liria do të shkatërrohet.
- Perëndimi shpesh ngatërron lirinë e besimit (individuale) me lejimimin e axhendave politike teokratike.
- Subvencionimi i strukturave që predikojnë kundër vlerave liberale është, siç thoni ju, një lloj “vetëvrasjeje kulturore” në emër të multikulturalizmit.
- Gruaja: Viktima e parë e Sistemit
Dëshmia juaj personale për mjerimin e nënës suaj është një pasqyrim i dhimbshëm i asaj që shumë studiues e quajnë “Patriarkati i Shenjtëruar”.
Në sistemin politik islam:
- Gruaja shihet si “pronë” juridike e burrit (sipas disa interpretimeve të Sures En-Nisa).
- Martesat e hershme (ajo që ju e quani pedofili muhamedane, duke iu referuar martesës së Muhamedit me Aishën) janë përdorur historikisht si precedentë për të legjitimuar praktika që sot dënohen botërisht.
- A mund të ketë “Islam pa Politikë”?
Për t’u demokratizuar, shoqëritë myslimane do të duhej të kalonin përmes një Reformacioni të stilit luteran ose një Iluminizmi që e nxjerr Kuranin nga sfera juridike dhe e lë vetëm në sferën private të ndërgjegjes.
Problemi mbetet: Kur dikush beson se ligji është shpallur nga Zoti (i pagabueshëm), si mund ta zëvendësojë atë me ligje të bëra nga njerëzit (të gabueshëm)? Kjo është thika me dy tehe e çdo sistemi teokratik.
Në shkrimin tuaj te DRINI, ju godisni konceptin e “Abrogimit” (Naskh), ku vargjet e mëvonshme (më luftarake) zëvendësojnë ato të hershmet (më paqësore). Kjo është pikërisht “makineria” që mbron sistemin politik të Islamit nga zbutja.
Pyetja ime për ju: Meqë jeni skeptik për demokratizimin e shpejtë, a mendoni se zgjidhja për shqiptarët qëndron te një “shkëputje totale” identitare nga trashëgimia orientale, apo te një model i “Islamit Europian” që është thjesht një folklor i zhveshur nga pushteti?[ChatGTP:]
Po e them troç: unë nuk do të anoj as te “vetëm religjion”, as te “vetëm sistem politik”. Më bind më shumë formulimi se Islami lindi si fe me pretendim të plotë shoqëror, dhe pikërisht për këtë arsye u shndërrua shumë herët edhe në rend politik-juridik. Pra: fe + bashkësi + normë + pushtet. Kjo është më afër realitetit historik sesa alternativa “ose/ose”.
Në këtë pikë, intuita juaj prek diçka reale: Islami klasik nuk e ndan lehtë “privaten” nga “publikja”. Kurani nuk është vetëm tekst devotional; ai përmban edhe norma për trashëgiminë, martesën, konfliktin, detyrimet shoqërore, autoritetin, etj. Po ashtu, komuniteti i Medinës nën Muhamedin u formësua jo vetëm si bashkësi besimi, por edhe si bashkësi politike e rregulluar. Kjo shihet edhe te ajo që njihet si “Kushtetuta e Medinës”, një dokument i hershëm i organizimit politik të komunitetit mysliman dhe marrëdhënieve me grupet e tjera.
Por aty ku do t’ju kundërshtoja është kjo: nuk është e saktë të thuhet se Islami “u krijua” primarisht si projekt pushteti, sikur të ishte thjesht një ideologji e kamufluar me gjuhë fetare. Kjo e varfëron fenomenin. Historikisht, pothuajse të gjitha fetë e mëdha – sidomos ato që formojnë bashkësi të gjera – prodhojnë edhe rend normativ, edhe institucion, edhe autoritet. Kjo vlen për Judaizmin, Krishterimin mesjetar, Budizmin në forma të caktuara shtetërore, e po ashtu për Islamin. Prandaj pyetja më e saktë nuk është “a është Islami fe apo politikë?”, por: në ç’masë dhe në ç’formë Islami e lidh fenë me rendin shoqëror e pushtetin?
Ku mendoj se teksti juaj është i fortë
- E kap mirë dallimin mes fesë si përjetim shpirtëror dhe fesë si mekanizëm normativ e disiplinues.
- E shtron pyetjen në mënyrë provokuese, që i bën njerëzit të mendojnë.
- E vëren drejt se në Islamin klasik ligji, morali, autoriteti dhe komuniteti janë më të lidhura sesa në konceptin modern liberal të fesë si “çështje private”.
Ku teksti juaj dobësohet
Këtu mendoj se duhet ta forconi, nëse doni të tingëllojë më bindës intelektualisht dhe jo vetëm polemik:
1) Teza historike po paraqitet shpesh si siguri, kur në fakt është spekulim
P.sh.:
- “nëse ka qenë figurë historike dhe jo krejtësisht legjendare”
- “duhet të jetë informuar…”
- “duhet të ketë ëndërruar…”
- “duhet të ketë qenë analfabet…”
Këto mund t’i përdorni si hipoteza, por jo si bazë të fortë argumenti, sepse lexuesi kritik menjëherë do t’ju thotë: “po mirë, ku janë provat?” Në studimet serioze, Muhamedi trajtohet gjerësisht si figurë historike, edhe pse burimet e hershme janë të përziera me legjendë, teologji dhe ndërtim pasues të figurës së tij. Po ashtu, studiuesit theksojnë se tradita e mëvonshme i ka shtuar elemente mrekullie dhe idealizimi figurës së tij, gjë që ju e vini re me të drejtë.
Si ta përmirësoni:
në vend të “ka ndodhur kështu”, përdorni:
- “mund të jetë”
- “sipas traditës islame”
- “sipas leximit kritik”
- “nuk mund të vërtetohet me siguri”
Kjo nuk e dobëson tekstin; përkundrazi, e bën më të besueshëm.
2) “Kurani si kanun mesjetar” është formulim i goditur polemikisht, por jo i saktë plotësisht
Po, Kurani ka edhe përmbajtje normative. Por ai nuk është vetë i tëri kod juridik. Juridikja në Islam u zhvillua më gjerë përmes:
- Kuranit
- Sunetit / Hadithit
- Fikhut (jurisprudencës)
- shkollave juridike
Pra, nëse doni të jeni më preciz, më mirë të thoni:
“Kurani është themeli sakral i një tradite që prodhoi edhe rend juridik-politik.”
Kjo është më e fortë sesa “Kurani është kanun”, sepse i reziston më mirë kundërshtimit.
3) Rrezikoni ta reduktoni përvojën fetare të miliona njerëzve në “instrument pushteti”
Kjo është pikë e rëndësishme. Mund të thuhet pa problem se institucionet fetare shpesh kanë kërkuar pushtet. Por është më e vështirë të thuhet me seriozitet se feja si e tillë është vetëm maskë e pushtetit. Për shumë besimtarë, Islami është:
- adhurim,
- disiplinë morale,
- kuptim ekzistencial,
- identitet komunitar,
- dhe vetëm ndonjëherë projekt politik.
Pra, dallimi që do t’ju sugjeroja është ky:
Islami si përvojë e besimtarit nuk është i njëjtë me
Islamin si doktrinë normative dhe as me
Islamin si sistem pushteti historik.
Ky dallim ju ndihmon të shmangni përgjithësimet e tepërta.
Përgjigjja ime e shkurtër për pyetjen tuaj kryesore
Nëse do ta përmblidhja në një fjali:
Islami nuk u shfaq si “religjion privat” në kuptimin modern perëndimor; ai u formësua herët si fe që synon të rregullojë edhe jetën publike, dhe për këtë arsye ka prodhuar natyrshëm forma politike e juridike të pushtetit.
Pra, jo vetëm sistem politik, por sigurisht më shumë se “vetëm fe”.
Kjo, sipas meje, është pozita më e fortë dhe më e mbrojtshme.
Si do ta riformuloja titullin tuaj që të jetë më i mprehtë
Titulli aktual është i mirë, por pak binar. Mund të bëhet edhe më i fortë:
Variante:
- Islami – fe apo rend politik?
- Islami: besim shpirtëror apo projekt shoqëror?
- Islami – fe, ligj dhe pushtet
- A është Islami vetëm fe?
Më i forti për mendimin tim:
Islami – fe, ligj dhe pushtet
Sepse nuk ju fut në kurthin “ose/ose”, por e hap temën më thellë.
Për fjalën “platformë” në gjermanisht
Varet nga konteksti:
- Plattform = forma e drejtpërdrejtë, më e zakonshmja
- nëse e keni fjalën për një medium publik / faqe / portal, mund të thoni edhe:
- Publikationsplattform
- Medienplattform
- Forum
- Portal
Në frazën tuaj:
“E ju, platforma të respektuara…”
në gjermanisht do të tingëllonte më natyrshëm jo “respektierte Plattformen”, por diçka si:
- “Und Sie, geschätzte Medienplattformen …”
- ose më natyrshëm fare:
- “Und Sie, geschätzte Foren / Portale / Medien …”
Në shqip, sinqerisht, unë do ta zëvendësoja krejt me:
“E ju, media dhe forume të nderuara…”
Kjo tingëllon më shqip dhe më natyrshëm.
Sugjerimi im më i rëndësishëm stilistik
Teksti juaj do të bëhej dukshëm më i fortë, nëse:
- shkurtoni 20–25% të pjesës narrative për shpellën dhe ëndrrën,
- dhe e forconi 20–25% pjesën analitike për normën, ligjin dhe pushtetin.
Sepse aty është thelbi i argumentit tuaj. Përndryshe, lexuesi mund të ngecë te polemika mbi biografinë e Muhamedit dhe të mos arrijë fare te pyetja kryesore.
Nëse doni, mund t’jua bëj unë tani një version më të fortë, më elegant dhe më “publikueshëm” të këtij teksti – pa ia humbur thumbin, por duke e bërë më të mprehtë dhe më të mbrojtshëm në debat publik.
[Grok:]
Ibrahim Kelmendi, faleminderit për tekstin tënd të detajuar dhe për lidhjen me artikullin në “Drini.us” (që është pjesë e një serie kritikash të tua ndaj Kuranit, duke trajtuar predestinacionin, seksizmin dhe abrogimin). Pyetja jote është e qartë dhe thelbësore: A është Islami kryesisht një religjion (fe, besim shpirtëror) apo një sistem politik me ambicie pushteti, i veshur me petkun e revelatës hyjnore? Ti anon fort drejt variantit të dytë, duke e parë formimin e tij si një projekt pushteti që fillon nga konteksti personal i Muhamedit (martesa me Hatixhen, kontaktet me traditat abrahamike, oratoria, meditimi në shpellë) dhe kulmon në një “kanun mesjetar” (Kuran) që rregullon jo vetëm marrëdhëniet me Zotin, por edhe ato shoqërore, juridike dhe politike.
Unë do të përgjigjem duke u bazuar në analiza historike, kritike dhe krahasuese, pa u fshehur pas korrektësisë politike apo devotshmërisë fetare. Si humanist që kërkon të kuptojë universin (dhe njerëzimin brenda tij), e shoh Islamin si një fenomen kompleks njerëzor – produkt i kohës, vendit dhe nevojave të një shoqërie arabe të shekullit VII – që ka elemente të theksuara si fetare ashtu edhe politike, por me një integrim shumë më të fortë të pushtetit sesa në Krishterimin e hershëm ose Judaizmin pas tempullit.
Konteksti historik i origjinës
Në Mekë (periudha e hershme), mesazhi ishte kryesisht shpirtëror dhe social-kritik: monoteizëm strikt kundër paganizmit kurejshit, drejtësi sociale, paralajmërime për Ditën e Gjykimit, dhe kritika ndaj pasurisë së padrejtë. Kjo ngjan me profetët hebrenj ose me predikimet e hershme të Jezuit – një thirrje për reforma morale në një shoqëri tribale. Suksesi ishte i kufizuar; Muhamedi fitoi pak ndjekës dhe u përball me persekutim.
Pas Hixhretit në Medinë (622), gjërat ndryshuan rrënjësisht. Muhamedi u bë jo vetëm predikues, por edhe udhëheqës politik, ushtarak, gjyqtar dhe legjislator. “Kushtetuta e Medinës” (një dokument i hershëm i pranuar si autentik edhe nga skeptikët) krijon një umme (komunitet) ku feja, aleancat tribale dhe pushteti bashkohen: muslimanët, hebrenjtë dhe paganët kanë marrëdhënie të përcaktuara, por udhëheqja qendrore është te Muhamedi si “i dërguari i Zotit”. Luftërat (Badr, Uhud, Hendek, pushtimi i Mekës) nuk ishin vetëm mbrojtëse; ato zgjeruan territorin, plaçkën (ganiimët), dhe forçuan autoritetin. Kurani ndryshon ton: nga toleranca relative në Mekë, në urdhra për luftë kundër jobesimtarëve, xhizje (taksë mbi jobesimtarët), rregulla trashëgimie, martesash, dënimesh penale (hudud), etj.
Kjo nuk është thjesht “fe private”. Është një sistem holistik që rregullon din va davla (fe dhe shtet) – një formulë klasike në mendimin islamik. Shumë dijetarë muslimanë (dhe jo vetëm) e pranojnë se Islami nuk e ndan kurrë besimin nga ligji shoqëror dhe pushteti. Sharia nuk është vetëm “etikë personale”; ajo përfshin norma penale, civile, ekonomike dhe politike. Abrogimi (naskh) – që ti e thekson në artikullin tënd – tregon pikërisht adaptimin pragmatik: ajetet “mekase” më tolerante zëvendësohen nga ato “medinase” më strikte kur rrethanat politike ndryshojnë. Kjo ngjan më shumë me legjislacion njerëzor sesa me një plan hyjnor të përjetshëm të pandryshueshëm.
Argumentet për “sistem politik me maskë religjioze”
– Revelatat “me porosi”: Shembuj si ajeti 33:37 (martesa me Zajnëbin, gruan e birit adoptiv) ose 33:50 (privilegji i Muhamedit për më shumë se 4 gra) duken si zgjidhje për nevoja personale ose politike (aleanca, thyerje tabush). Kritika jote për seksizëm (2:223 – gratë si “ara”) dhe privilegje profetike reflekton një patriarkat të shekullit VII, jo një moral universal. Fatimë Mernissi dhe të tjerë e kanë analizuar këtë si përzierje interesash personale/politike me “revelatë”.
– Predestinacioni (qadar): ai krijon paradoks fatalist – nëse gjithçka është paracaktuar, pse përgjegjësi morale, pse xhihad, pse luftë kundër “jobesimtarëve”? Disa shkolla teologjike (Ash’ari) përpiqen ta pajtojnë, por historikisht ka shërbyer për të justifikuar pushtetin autoritar ose pasivitetin.
– Zgjerimi i shpejtë: Pas vdekjes së Muhamedit, kalifati u zgjerua me shpejtësi të jashtëzakonshme nën drejtimin ushtarak. Feja shërbeu si ideologji unifikuese për arabët, por pushtimi solli plaçkë, taksa (xhizje) dhe konvertime (shpesh për arsye sociale/ekonomike). Kjo ngjan më shumë me sisteme imperialë sesa me përhapje pure fetare si Krishterimi i hershëm (që vuajti persekutime për shekuj para se të bëhej shtetëror nën Kostandinin).
Shumë studiues kritikë (Patricia Crone, Michael Cook, dhe tradita “revizioniste”) argumentojnë se rrëfimi tradicional islamik u formua vonë (shek. VIII-IX), dhe Kurani mund të ketë evoluar nga tekste të ndryshme. Edhe pa shkuar aq larg (manuskripti i Birmingham tregon fragmente të hershme), konteksti politik i Medinës është i pamohueshëm. Muhamedi nuk ishte thjesht një “mendimtar shpellor”; ai ndërtói një shtet teokratik primitiv.
Por nuk është vetëm politik
Elementet fetare janë reale dhe të thella për besimtarët: lutja, agjërimi, haxhi, ndjenja e drejtësisë hyjnore, poezia e Kuranit (që ti e njeh si oratori të fuqishme). Për miliona njerëz sot, Islami mbetet kryesisht besim personal, komunitar dhe moral. Shumë muslimanë modernë (reformistë ose sekularë) e ndajnë fenë nga shteti, duke argumentuar se Kurani nuk përcakton një “shtet islamik” specifik – vetëm parime drejtësie. Pew Research tregon se mbështetja për demokracinë dhe lirinë fetare është e lartë në shumë vende muslimane, por mbështetja për sharia si ligj shtetëror ndryshon shumë.
Në histori, ka pasur tensione: kalifët e hershëm ishin edhe udhëheqës fetarë, por më vonë u dalluan sulltanë (pushtet laik) dhe ulema (autoritet fetar). Sufizmi shpesh ishte më shpirtëror. Megjithatë, ideja klasike “din va davla” e bën Islamin ndryshe nga Krishterimi, ku Jezui thotë “jepini Cezarit çka është e Cezarit” – një ndarje më e qartë (edhe pse shpesh e shkelur në praktikë, si në mesjetën evropiane).
Përfundimi im
Ti ke të drejtë në thelb: Islami u krijua dhe u përhap si një sistem integral që bashkon fe, ligj dhe pushtet, jo si një fe private siç u zhvillua Krishterimi fillimisht. Periudha e Medinës ishte vendimtare – nga “profet i persekutuar” në “udhëheqës shteti”. Kjo e bën atë më afër sistemeve teokratike ose ideologjive totale sesa religjioneve puritanisht shpirtërore. Kritikat e tua për absurditete (predestinacion që minon përgjegjësinë, abrogim që sugjeron redaktim njerëzor, rregulla që reflektojnë privilegje personale) forcojnë idenë se teksti është produkt historik njerëzor, jo i përjetshëm hyjnor.
Megjithatë, reduktimi total në “vetëm politik” është i thjeshtëzuar. Si çdo fe e madhe, ai ka pasur (dhe ka) dimension shpirtëror autentik për ndjekësit e tij, që ka frymëzuar art, etikë dhe komunitet. Problemi lind kur ky sistem aplikohet literalisht sot në shoqëri moderne pluraliste – aty ku feja personale duhet të ndahet nga ligji shtetëror për të garantuar liri individuale.
Debati që je duke e nxit është i vlefshëm sepse inkurajon mendim kritik, jo dogmë. Shqiptarët (dhe kosovarët) kanë një traditë laike të fortë; “fe” për ta ka qenë shpesh identitet kulturor më shumë se teokraci. Iluminizmi që propozon ti – analizë racionale, pa urrejtje ndaj njerëzve – është rruga e duhur. Çfarë mendon ti për evolucionin e Islamit pas Muhamedit – a u bë më politik nën kalifët, apo ishte i tillë që në fillim?
[Copilot:]
Po të jap një përgjigje të strukturuar, të balancuar dhe të mbështetur në burime akademike, pa marrë anë politike apo ideologjike – vetëm duke sqaruar se çfarë thonë studimet bashkëkohore për këtë debat.
Përmbledhje e shkurtër
Studiuesit e Islamit pajtohen gjerësisht se Islami është një fe, por një fe e cila historikisht ka përfshirë edhe dimensione të forta politike. Kjo ndodh sepse Muhamedi, ndryshe nga themeluesit e feve të tjera abrahamike, u bë edhe udhëheqës shtetëror në Medinë, duke e ndërthurur autoritetin fetar me atë politik.
- A është Islami fe apo sistem politik?
Islami si fe
Sipas burimeve standarde si Encyclopaedia Britannica, Islami fillon si një traditë fetare me shpallje hyjnore, rituale, besime dhe një tekst të shenjtë — Kuranin.
Pra, në thelb, Islami është një religjion monoteist që e vendos veten në vazhdën e Judaizmit dhe Krishterimit.
Islami si sistem politik
Megjithatë, ndryshe nga Krishterimi i hershëm, Islami që në fillim u institucionalizua si komunitet politik. Muhamedi në Medinë (pas vitit 622) u bë: udhëheqës shpirtëror, gjykatës, komandant ushtarak, administrator i një shteti të ri.
Studiuesit e politikës islame theksojnë se konceptet klasike si sharia, ummah, shura, baj’ah, dhe kalifati janë të gjitha kategori ku fetarja dhe politika janë të pandashme.
- Çfarë thotë shkenca moderne për këtë ndërthurje?
Qasje historike
Studiues si Patricia Crone, Fred Donner, Gerhard Bowering dhe të tjerë theksojnë se:
Islami i hershëm nuk mund të ndahet në “fe” dhe “politikë” sepse vetë burimet e para (Kuran, hadithet, biografitë e hershme) i përshkruajnë ngjarjet fetare dhe politike si një tërësi.
Qasje politologjike
Në studimet moderne të politikës, si ato të Oxford University Press, argumentohet se struktura politike e botës islame nuk buron vetëm nga doktrina fetare, por nga zhvillime historike, institucionale dhe gjeopolitike që ndodhën pas vdekjes së Muhamedit.
Pra, Islami nuk është themeluar si projekt politik, por u bë politik shumë shpejt, sepse rrethanat historike e shtynë në atë drejtim.
- A mund të thuhet se Kurani është “kanun politik”?
Kjo është një metaforë interesante, por akademikisht:
- Kuranin nuk e konsiderojnë si “kanun mesjetar”, por si tekst fetar me norma morale, juridike dhe rituale.
- Sharia si sistem juridik u zhvillua shekuj pas Muhamedit, nga juristët, jo nga vetë Kuranit.
Pra, Islami nuk fillon si kod juridik, por përfundon duke prodhuar një traditë të fuqishme juridike.
- Për pyetjen tuaj gjuhësore: “Platformë” në gjermanisht
Fjala “platformë” në gjermanisht përkthehet:
- Plattform (përdorimi më i zakonshëm)
- Mund të jetë edhe Podium, Bühne, Forum, varësisht nga konteksti.
- Përgjigjja ndaj pyetjes suaj: Nga cili variant “anoj” unë?
Unë nuk mbaj anë, por mund të të jap përmbledhjen e konsensusit akademik:
Islami është një fe që historikisht ka funksionuar edhe si sistem politik.
Jo sepse ishte projektuar si i tillë nga fillimi, por sepse:
– themeluesi i tij u bë udhëheqës shtetëror,
– komuniteti i hershëm u organizua si shtet,
– dhe tradita juridike-politike u zhvillua natyrshëm nga kjo përvojë.
Kjo e bën Islamin unik në krahasim me Judaizmin rabinik dhe Krishterimin e hershëm.
Nëse dëshiron, mund të analizojmë edhe tekstin e debatit që dërgove nga DRINI.
Mund të bëj një analizë kritike, historike ose gjuhësore — vetëm më thuaj çfarë lloj analize dëshiron.
[Kelmendi:]
Më fal për përgjegjje të vonuar, sepse i lexova të gjitha tekstet e simotrave Tua. Po e mirëpres edhe analizën e tekstit tonë për tematikën “kurani absurd”, të publikuar në “Drini”.
[Copilot:]
Ja, e lexova të gjithë materialin që nxori “Drini” dhe tashmë kam edhe tekstin e plotë nga faqja — ndaj po të jap një analizë të qartë, të strukturuar dhe të paanshme, duke e trajtuar si tekst publikistik, jo si polemikë fetare.
Më poshtë ke një analizë të thelluar, por të organizuar mirë, që e ndihmon çdo lexues të kuptojë:
– çfarë funksionon në tekst,
– ku është i fortë argumenti,
– ku dobësohet,
– dhe si mund të forcohet nëse synon të jetë kritikë serioze e fesë, jo thjesht polemikë.
Përmbledhje e Shpejtë
Teksti i publikuar në “Drini” është një kritikë e drejtpërdrejtë ndaj tri temave të ndjeshme të teologjisë islame: predestinacioni (paracaktimi hyjnor), statusi i gruas, dhe abrogimi (zhvlerismi i ajeteve me ajete të mëvonshme. Ai ka argumente të vlefshme, por shpesh i paraqet me gjuhë polemike, gjë që e dobëson fuqinë analitike. Me pak rafinim, mund të bëhet një tekst shumë më i fortë dhe më bindës për lexues skeptikë, jo vetëm për ata që tashmë pajtohen me autorin.
- Struktura e tekstit
Teksti është i ndarë në tri boshtet kryesore:
- Predestinacioni (Kaderi)
– Citohet një seri ajetesh që mbështesin idenë e paracaktimit absolut.
– Shtrohet pyetja morale: si mund të ketë përgjegjësi njeriu nëse gjithçka është e paracaktuar nga Allahu?
- Seksizmi dhe privilegjet e profetit
– Përmenden rastet e Zejnebit, poligamisë dhe ajetit “gratë janë arat tuaja”.
– Argumenti është se disa ajete duken si “zbritje sipas nevojës”.
- Abrogimi (Nasikh–Mansukh)
– Theksohet se Kurani përmban ajete të shfuqizuara.
– Pyetja qendrore: pse një libër i përjetshëm do të kishte nevojë të korrigjojë vetveten?
Këto tri tema janë pikërisht nyjet më të debatueshme të teologjisë islame — pra zgjedhja është e goditur.
- Pikat e forta të tekstit
2.1. Zgjedhja e temave
Kelmendi ka zgjedhur tri fusha ku edhe vetë dijetarët myslimanë kanë pasur debate të ashpra. Kjo i jep tekstin bazë të fortë.
2.2. Përdorimi i ajetëve konkrete
Citim i drejtpërdrejtë i vargjeve e bën argumentin të verifikueshëm.
2.3. Referenca ndaj studiuesve si Fatima Mernissi
Kjo i jep tekstin një bazë akademike, jo thjesht opinion personale.
2.4. Pyetjet filozofike janë të sakta
– Problemi i lirisë së vullnetit
– Problemi i moralit të shpalljes
– Problemi i koherencës së tekstit hyjnor
Këto janë pyetje të vlefshme në çdo debat serioz.
- Pikat ku teksti dobësohet
Këtu është vendi ku një lexues mysliman skeptik do të “mbyllë veshët” para se të dëgjojë argumentin.
3.1. Gjuha polemike
Fjalë si:
– “absurditete”
– “kurvëri klandestine”
– “marrëzi fetare”
– “kafshë mitologjike”
…e bëjnë tekstin të duket emocional, jo analitik.
Kjo është arma më e fortë e kundërshtarit për të mos u marrë me argumentin.
3.2. Përzierja e analizës me opinion personal
P.sh. përmendja e mjekut që ju ka shpëtuar nga agjërimi – është interesante si kujtim personal, por nuk i shton peshë argumentit filozofik.
3.3. Mungesa e dallimit midis kritikës së tekstit dhe kritikës së besimtarëve
Teksti thotë se nuk synon të sulmojë besimtarët, por gjuha e përdorur shpesh i prek ata personalisht.
3.4. Mungesa e një përfundimi të strukturuar
Teksti përfundon me thirrje për iluminizëm, por pa një përmbledhje të qartë të tri argumenteve.
- Ku është më i fortë argumenti?
Predestinacioni
Ky është argumenti më i fortë i tekstit.
Teologjia islame nuk e ka zgjidhur dot tensionin midis:
– vullnetit të lirë
– dhe paracaktimit absolut
Kjo është një pikë ku edhe dijetarët myslimanë ndahen.
Abrogimi
Argumenti i dytë më i fortë.
Vetë ekzistenca e abrogimit e bën të vështirë pretendimin për “përsosmëri të pandryshueshme”.
- Ku është më i dobët argumenti?
Seksizmi dhe rasti i Zejnebit
Jo sepse argumenti është i gabuar – por sepse kërkon më shumë kontekst historik për të qenë bindës.
Nëse shtohet:
– çfarë ishte birësimi në Arabinë e shekullit VII
– si e ndryshoi Islami këtë praktikë
– si e interpretojnë dijetarët modernë këtë ajet
…argumenti bëhet shumë më i fortë.
- Si mund të përmirësohet teksti (nëse synon të jetë kritikë serioze)?
- Zëvendëso gjuhën polemike me gjuhë analitike
Në vend të:
“kurvëri klandestine”
Mund të thuhet:
“një shpallje që duket se i shërben një rasti personal të profetit”.
Kjo është më e fortë, jo më e dobët.
- Shto kontekst historik
Kjo e bën argumentin të duket i informuar, jo emocional.
- Shto krahasime me tradita të tjera fetare
P.sh. predestinacioni ekziston edhe në Kalvinizëm.
Kjo e bën kritikën më universale, jo anti-islame.
- Përfundo me një tezë të qartë
P.sh.:
“Këto tri fusha tregojnë se Kurani është produkt i një epoke të caktuar historike, jo një tekst i përjetshëm i pandryshueshëm.” (…)
