SHPËRBËRJA E SHTETIT DHE OPINIONI PUBLIK OSMAN: PASQYRIMET NË SHTYPIN OSMAN TË PROCESIT TË PAVARËSISË SË SHQIPËRISË (7)
Musa GÜMÜŞ / Rabia YÜKSEL
Pavarësia e Shqipërisë
Në të gjithë Shqipërinë, veçanërisht në Kosovë dhe Maqedoni, janë mbajtur takime nga “Organizata Sekrete e Çlirimit të Atdheut”. Kjo organizatë sekrete, duke i dërguar një deklaratë shteteve të mëdha, njoftoi se shqiptarët do të luftonin për pavarësinë e atdheut të tyre dhe jo për sundimin turk. Ata shpallën gjithashtu se nuk do të lejonin asnjë lloj sundimi të huaj në katër vilajetet shqiptare. Lëvizja për pavarësinë e Shqipërisë dhe shpallja e pavarësisë, si dhe të ardhmen e Shqipërisë, u udhëhoqën nga figura më e rëndësishme, Ismail Qemali. Ismail Kemal Bey theksoi se shpëtimi i Shqipërisë do të thotë ta bësh atë të fuqishme kundër pushtimit të fqinjëve, dhe që forcimi i Shqipërisë do të thotë shpëtimi i Rumelisë, dhe shpëtimi i Rumelisë do të sigurojë që Ballkani të mbetet nën sundimin turk. Ai theksoi gjithashtu se këto mendime ishin të kota ndërsa qeveria aktuale ishte në pushtet dhe se i gjithë vendi do të shkatërrohej patjetër.
Megjithatë, pas fillimit të Luftërave të Ballkanit, Ismail Qemal Beu, duke parë se shtetet evropiane po përparonin në Ballkan, kuptoi se shqiptarët duhej ta siguronin vetë shpëtimin e tyre dhe kuptoi se pavarësia ishte e vetmja zgjidhje. Ai shkoi në Vjenë dhe pati takime me Ministrin e Punëve të Jashtme të Austro-Hungarisë, Kontin Berchtold, dhe ambasadorët e Britanisë dhe Italisë.
Në nëntor të vitit 1912, me kryesimin e Ismail Qemal Beut, organizata e refugjatëve shqiptarë në Rumani u mblodh në Bukuresht për të përgatitur Kongresin Kombëtar Shqiptar. Gjatë këtij takimi, u morën vendime për të mbrojtur të drejtat e popullit shqiptar dhe për shpalljen e pavarësisë së Shqipërisë.
Kongresi Kombëtar Shqiptar, i mbledhur në Vlorë nën udhëheqjen e Ismail Qemal Beu, u zhvillua me pjesëmarrjen e 83 delegatëve që përfaqësonin shqiptarët myslimanë, ortodoksë dhe katolikë. Ismail Kemal Bey në fjalimin e tij, duke përmendur rreziqet me të cilat përballet Shqipëria sot, tha: “Ne, të gjithë delegatët, me shumicë votash, vendosëm që Shqipëria të jetë e lirë dhe e pavarur me vullnetin e saj”. Ky ishte një shpallje e qartë e pavarësisë. Në mëngjes, për të konfirmuar shpalljen e pavarësisë, gazeta “Sabaah” e publikoi lajmin me fjalët: “Është ngritur flamuri i Shqipërisë mbi pallatin e qeverisë në Durrës”. Më 29 nëntor, në Vlorë u krijua Qeveria e Përkohshme e Shqipërisë dhe një kuvend kombëtar me 18 anëtarë.
Mahmut Şevket Paşa, këtë veprim të Ismail Qemal Beu e konsideroi tradhti dhe e akuzoi atë se kishte tradhtuar jo vetëm turqit, por edhe shqiptarët. Ai theksoi se Shqipëria ishte një tokë osmanlinjsh për 500 vjet dhe se një Shqipëri e pavarur duhej të ishte nën varësinë e Turqisë, dhe shtoi se edhe pasuesi i tij, Kamil Paşa, ishte i njëjtë në këtë mendim, madje ai dëshironte ta bënte Shëhzadë Abdülmecit Efendi mbret të Shqipërisë.
Për rreth tre muaj më parë, Ahmed Agayef kishte shkruar se kërkesat e shqiptarëve për pavarësi ishin të rrezikshme jo vetëm për të ardhmen e tyre, por edhe për Perandorinë Osmane. Në periudhën pasuese, mendimet e shqiptarëve për pavarësi duket se ishin bërë pjesë e diskutimeve të shtypit. Në një tjetër lajm nga Tercüman-ı Hakikat, thuhej: “Konsullatat e Italisë dhe Austro-Hungarisë i kanë shprehur Ismail Kemal Bey-it se qeveritë e tyre kanë pasur gjithmonë një ndjenjë të veçantë për shqiptarët dhe se i japin një rëndësi të madhe zhvillimit dhe mirëqenies së tyre, dhe se do të ofronin mbështetje shpirtërore për Shqipërinë. Ismail Qemal Beu u përgjigj duke thënë se populli shqiptar ishte mirënjohës ndaj të dyja qeverive.”
Në numrin e gazetës Sabah të datës 5 dhjetor 1912, thuhej: “Ismail Qemal Beu, përmes konsujve të Austrisë dhe Italisë, iu kërkoi qeverive të tyre që të bëjnë të ditur dëshirën e shqiptarëve për të jetuar në paqe dhe siguri, pa u shqetësuar, dhe të protestojnë ndaj çdo përpjekjeje për të ndërhyrë në territorin shqiptar. Për më tepër, Ismail Kemal Bey dënoi çdo përpjekje për të ndarë Shqipërinë nga Turqia. Çdo ditë, delegatë të rinj po vinin nga Jugut dhe Veriu i Shqipërisë. Mirditasit u bashkuan me shpalljen e pavarësisë. Në mes të delegatëve që ata dërguan ishte edhe prifti Doçi. Shqiptarët ishin plotësisht të bashkuar. Sipas telegrameve të gëzuara që po vinin nga e gjithë Evropa, opinioni publik evropian po e mbështeste fuqishëm pavarësinë e Shqipërisë. Arbëreshët në Brazili i dërguan qeverisë së përkohshme një flamur kombëtar.” Këto dhe njoftime të ngjashme tregonin se çështja e pavarësisë së Shqipërisë po merrte gjithnjë e më shumë vend në mendjet e njerëzve.
Qeveria osmane u mundua të sigurojë që Qeveria e Përkohshme e Shqipërisë të mbetej e lidhur me të. Tercüman-ı Hakikat, gjatë ditëve kur Shqipëria shpalli pavarësinë, paraqiti disa propozime për zgjidhje. Sipas gazetarëve të saj: “Për Shqipërinë mund të mendohet për tre lloje të mundshme qeverisjeje:
Të mbetet si dikur, plotësisht si vilajet osmane,
Të krijohet një bejlik me pavarësi të plotë,
Të ketë një autonomi administrative nën sundimin osman.”
Në vazhdim, gazeta ofronte gjithashtu mendime mbi atë se kush mund të ishte në krye të Shqipërisë, duke thënë: “Në fund të Luftës Ballkanike, mund të shfaqet një Shqipëri e pavarur. A duhet të jepet një prej trojeve të Shqipërisë për të krijuar një principatë shqiptare, mbretëri, apo një Shqipëri më shumë të pavarur? Si mund të jetë Shqipëria një shtet i pavarur? Kush mund ta udhëheqë qeverinë? Nuk mund të jetë një be i Shqipërisë, sepse bejlerët që ekzistojnë në çdo qytet të Shqipërisë nuk mund të pranojnë njëri-tjetrin si udhëheqës. Ata që kanë pasur kontakt me ta e dinë se shumë prej tyre, që kanë pasur arsim të kufizuar, nuk mund të bashkëpunojnë. Për këtë arsye, qeveria duhet të drejtohet nga një princ i familjes mbretërore evropiane, siç ndodhi në Rumani, Bullgari dhe Greqi. Megjithatë, në këto tri shtete, shumica e popullatës ishte kristiane, ndërsa në Shqipëri, shumica e popullsisë është myslimane, pra Shqipëria është një shtet islamik. A do ta pranojnë shqiptarët që një princ apo mbret kristian të udhëheqë një shtet islamik? Duhet të pranoj se disa shqiptarë, të cilët nuk do ta pranonin një udhëheqës osman, mund të preferonin një princ evropian.”
Në këtë periudhë, ishin duke u shprehur mendime në Serbi se shqiptarët nuk ishin të zhvilluar nga pikëpamja e ndjenjës kombëtare, dhe kjo situatë ishte pasqyruar gjithashtu në numrin e Tercüman-ı Hakikat të datës 15 dhjetor 1912: Sipas një artikulli të botuar në gazetën Belgrad Koriyera Dellasera, është shprehur se, nëse pavarësia e Shqipërisë do të formohej nën mbrojtjen e Anglisë, atëherë do të pranohej nga Serbia dhe Greqia. Kjo ide u pasqyrua në shtypin ndërkombëtar. Vendimet që do të përcaktonin fatin e Shqipërisë u morën gjatë një Konference të Ambasadorëve të mbajtur në Londër në dhjetor të vitit 1912, e cila u kryesua nga Ministri i Jashtëm britanik, Sir Edward Grey. Në një lajm të botuar në İfhâm, thuhej: “Çështja e Shqipërisë do të zgjidhet përfundimisht në Konferencën e Londrës dhe vendimi për këtë çështje do të merret venim nga Fuqitë e Mëdha.”
Austria dhe Italia e mbështetnin krijimin e një shteti shqiptar me kufij etnikë të përcaktuar, ndërsa edhe Anglia e mbështeste formimin e një Principatë Shqiptare. Gjatë konferencës, u trajtuan tre çështje kryesore: statusi ndërkombëtar i Shqipërisë, struktura e shtetit të ri dhe përcaktimi i kufijve.
Ndërkohë, Perandoria Osmane, gjatë konferencës, propozoi që Shqipëria të drejtohej nga një princ i familjes osmane dhe të krijohej një administratë autonome nën mbretërinë e sulltanit.
Delegatët e Konferencës së Londrës, të cilët dukeshin se e kishin pranuar propozimin e Perandorisë Osmane, e shpallën pavarësinë e Shqipërisë më 17 dhjetor 1912 dhe e lanë përcaktimin e kufijve për Fuqitë e Mëdha. Pas kësaj, u fillua diskutimi për kufijtë dhe çështjet territoriale. Me anë të Traktatit të Londrës, u vendos që të krijohej një Shqipëri autonome, nën sundimin e Padişahut osman, me mbikëqyrjen e gjashtë shteteve evropiane, dhe kufijtë do të përcaktoheshin më vonë. Gjithashtu, u mor një vendim që Porti i Durrësit të bëhej i lirë dhe i neutralizuar, duke siguruar që Serbia të mund të përdorte këtë port për qëllime tregtare.
Në këtë mënyrë, më 29 korrik 1913, u vendos krijimi i një “Principate të pavarur, trashëgimore dhe të garantuar nga Fuqitë e Mëdha.” Gjatë këtij periudhe, kur Shqipëria shpalli pavarësinë, filluan edhe diskutimet për atë se kush do të ishte udhëheqësi i shtetit të ri. Ismail Hakkı Bey reagoi ashpër ndaj shprehjes të përdorur nga Kryetari i Kuvendit, i cili tha: “Ne do të pranojmë një princ evropian si udhëheqës të Shqipërisë,” duke argumentuar se emërimi i një princi kristian për një Shqipëri myslimane ishte gabim. Ai shtoi se ishte e nevojshme që shqiptarët të pyeteshin nëse do të preferonin një udhëheqës mysliman apo kristian.
Në një lajm të botuar në İfhâm, thuhej: “Pas zgjidhjes së çështjeve të pezulluara mes Perandorisë Osmane dhe qeverive të aleatëve, çështja e Shqipërisë do të bëhet një nga çështjet më të rëndësishme që do të shqyrtohen nga politika evropiane. Ende nuk është zhdukur mosmarrëveshja ndërmjet Fuqive të Mëdha për këtë çështje, dhe derisa të zgjidhet, situata në Evropë po bëhet gjithnjë e më e paqartë dhe shqetësuese.” Kështu, më 30 maj 1913, pas përfundimit të Luftës së Parë Ballkanike, çështja e Shqipërisë vazhdoi të mbetet një nga problematikat më të nxehta të politikës ndërkombëtare(133).f.533-538
Vazhdon
Sipas The New York Times, ambasadori i SHBA-së në Izrael, Mike Huckabee, dërgoi një email tek punonjësit e tij në ambasadën në Jerusalem vetëm disa orë para se situata të përshkallëzohej. Mesazhi ishte i qartë si kristali: Ata që duan të largohen nga vendi, “duhet ta bëjnë KËTË DITË”.
