Nga Safet SADIKU

Ese

Historia moderne e Shqipërisë mund të lexohet edhe përmes fatit të pronës. Ajo që në shoqëritë e qëndrueshme përfaqëson siguri juridike, trashëgimi familjare dhe dinjitet ekonomik, në Shqipëri kjo e drejtë u shndërrua për dekada në objekt konfiskimi, manipulimi dhe konflikti.

Nga kolektivizimi i epokës së Enver Hoxhës e deri te tranzicioni i trazuar i fillimit të viteve ’90, çështja e pronës prodhoi pasoja të thella institucionale dhe shoqërore. Kolektivizimi dhe zhdukja e pronës private: Pas vitit 1945, regjimi komunist ndërtoi një sistem ku prona private u shpall pengesë ideologjike. Tokat bujqësore, ndërmarrjet dhe pasuritë e paluajtshme u shtetëzuan ose u kolektivizuan. Familje të tëra u shpallën “armiq të klasës” dhe u zhveshën nga pasuria pa proces të rregullt ligjor.

Kjo nuk ishte vetëm një reformë ekonomike, por ishte një transformim i marrëdhënies mes qytetarit dhe shtetit. Prona nuk shihej më si e drejtë individuale, por si instrument i planifikimit qendror. Pasojat ishin të shumëfishta: zhdukja e iniciativës private, varësia totale nga shteti dhe ndërprerja e vazhdimësisë së trashëgimisë familjare. Konflikti u shtyp me forcë, por padrejtësia mbeti e pashëruar. Tranzicioni dhe ligjet e paplota të kthimit të pronës, për shoqërinë shqiptare kanë qenë shumë të kushtueshme.

Me rënien e komunizmit, shoqëria shqiptare u përball me një dilemë të madhe: si të rikthehej e drejta e pronës në një vend ku dokumentet ishin të mbyllura, kufijtë e tokave ishin ndryshuar dhe ndërtesat ishin ndërtuar mbi prona të konfiskuara? Ligjet e para të viteve ’90 synuan rregullimin e kësaj çështjeje, por shpesh ishin të paqarta, të ndara dhe të zbatuara në mënyrë selektive.

Në vend të një procesi të unifikuar dhe transparent, u krijuan hapësira për abuzim, manipulim dhe përvetësim të paligjshëm. Në shumë raste, pronat nuk iu kthyen pronarëve historikë, por përfunduan në duar të individëve që përfituan nga boshllëqet ligjore ose nga lidhjet me pushtetin lokal. Kjo situatë prodhoi tensione të forta. Konfliktet për tokën dhe pronën shpesh kaluan nga gjykatat në përplasje direkte mes familjeve.

Në mungesë të një sistemi gjyqësor të besueshëm dhe të shpejtë, shumë mosmarrëveshje degjeneruan në dhunë. Në disa zona, çështjet e pronës u bënë shkak për vrasje dhe përhapje të hasmërive, duke ushqyer një klimë mosbesimi dhe hakmarrjeje që preku breza të tërë.

Nga padrejtësia ligjore te pasiguria shoqërore: Kur prona nuk garantohet nga shteti, shoqëria futet në logjikën e vetëmbrojtjes. Në vend që konflikti të zgjidhet institucionalisht, ai personalizohet. Në Shqipëri, mungesa e qartësisë pronësore ndikoi drejtpërdrejt në zhvillimin ekonomik, me ç’rast investitorët hezituan, dhe ndërtimet shpesh u bënë mbi baza të kontestuara, ndërsa qytetarët jetuan me pasiguri të vazhdueshme juridike. Kjo trashëgimi e dyfishtë e konfiskimit totalitar dhe tranzicioni i paqartë, krijoi një zinxhir problemesh që ende edhe sot kërkojnë zgjidhje të plotë.

Çështja e pronës nuk është vetëm problem teknik i regjistrave kadastralë. Por, ajo lidhet me drejtësinë historike, stabilitetin social dhe besimin te shteti. Mësimi i vonuar: Shkatërrimi i pronës në periudha të ndryshme nuk prodhoi vetëm varfëri materiale, por edhe çarje morale. Kur shteti merr ose shpërndan pasuri pa standarde të barabarta, ai minon themelet e rendit juridik. Ndërtimi i një shoqërie të qëndrueshme kërkon më shumë sesa reforma ekonomike, pra kërkon rikthimin e besimit se e drejta nuk ndryshon sipas pushtetit të radhës. Sot, kërkesa mbetet e qartë: konsolidimi i regjistrave të pronës, transparencë e plotë në proceset e legalizimit dhe kthimit, si dhe forcimi i gjyqësorit për të zgjidhur konfliktet në mënyrë të paanshme.

Vetëm kështu mund të mbyllet cikli i padrejtësive dhe të shmanget përsëritja e një historie ku prona u bë burim përçarjeje, në vend që të ishte themel i stabilitetit. Prona e dhunuar, shteti i munguar dhe cikli i hakmarrjes regjistruan një kontraditë në të gjitha proceset politike dhe ekonomike në 35 vjetshin e tranzicionit në Shqipëri, që edhe sot nuk mund të krahasohet me asnjë vend tjetër me ndodhi të tilla të panumërta.

Historia e pronës në hapësirën shqiptare nuk është vetëm histori reformash ekonomike, por ajo është histori e ndërhyrjes së pushtetit mbi jetën private, mbi trashëgiminë familjare dhe mbi vetë strukturën morale të shoqërisë. Nga kolektivizimi i regjimit të Enver Hoxha deri te tranzicioni i paqartë i viteve ’90, prona u trajtua si instrument politik dhe jo si e drejtë themelore. Konfiskimi ideologjik dhe zhdukja e sigurisë juridike, edhe në kohën e tranzicionit u bë e planifikuar, ashtu si në kohën e regjimit totalitar. Në periudhën komuniste, shtetëzimi dhe kolektivizimi i tokës e zhveshën individin nga lidhja e tij tradicionale me pronën.

Familje të tëra humbën pasuritë pa një proces të drejtë ligjor. Kjo ndërpreu vazhdimësinë e trashëgimisë dhe krijoi një shoqëri ku varësia nga shteti u bë absolute. Pavarësisht kësaj, konflikti nuk u zhduk.

Ai thjesht u shtyp me forcë. Tranzicioni me ligje të paplota dhe drejtësi të vonuar: Rënia e komunizmit solli shpresën për rikthimin e së drejtës, por procesi i kthimit dhe kompensimit të pronave u zhvillua me ligje të pjesshme, me boshllëqe dhe me zbatim selektiv. Në shumë raste, prona nuk iu kthye pronarit historik, por përfundoi në duar të individëve që përfituan nga kaosi administrativ apo nga lidhjet me pushtetin lokal. Mungesa e një sistemi gjyqësor të fortë dhe të paanshëm krijoi terren për konflikt të hapur. Mosmarrëveshjet për tokën kaluan nga zyrat e kadastrës në përplasje direkte mes familjeve. Në disa zona, këto përplasje degjeneruan në vrasje dhe hasmëri, duke e kthyer çështjen e pronës në burim destabilizimi të gjerë shoqëror.

Hakmarrja si trashëgimi e instrumentalizuar, me vetëdije dhe planifikim, me sjellje sipas mentalitetit serbo-sllav, edhe në Shqipëri „erdhi si dhuratë“ për ta mbajtur një shoqëri të tërë në varësi ekonomike dhe kontrroll të hekurt administrativ nga klasa politike e pushtetshme qysh nga fillimi i viteve ’90-ta. Në hapësirat shqiptare nën administrim serb gjatë shekullit XX, konfliktet e brendshme shpesh u ushqyen dhe u manipuluan nga pushteti për të dobësuar kohezionin komunitar. Nxitja e përçarjeve, tolerimi selektiv i dhunës dhe përdorimi i mosmarrëveshjeve pronësore si mjet kontrolli krijuan klimë mosbesimi dhe tensioni të vazhdueshëm.

Fatkeqësisht, në tranzicionin shqiptar kjo logjikë nuk u kapërcye plotësisht. Kur shteti ligjor nuk funksionon dhe drejtësia perceptohet si e kapur ose e ngadaltë, individët kërkojnë zgjidhje jashtë institucioneve. Në këtë boshllëk, konflikti personal po zëvendësohej me gjoja procedurën ligjore, dhe dhuna shihet ende si mjet për ta mbrojtur ose rikthyer atë që konsiderohet e drejtë. Kështu, një kulturë e mosbesimit institucional gjithnjë prodhon spirale hakmarrjeje që prek breza të tërë. Nga padrejtësia strukturore te pasiguria kombëtare: Kur prona mbetet e kontestuar dhe gjykatat nuk japin zgjidhje të qarta, zhvillimi ekonomik paralizohet. Investitorët hezitojnë, dhe ndërtimet mbeten të paqarta juridikisht dhe qytetarët jetojnë me ndjesinë se e drejta e tyre mund të vihet në pikëpyetje në çdo moment. Problemi, pra, nuk është vetëm historik.

Ai prek themelet e shtetit modern: sigurinë juridike, barazinë para ligjit dhe besimin në institucione. Pa këto elemente, çdo reformë ekonomike mbetet e brishtë. Por, cila është rruga e daljes nga ky udhëkryq ende i patrajtuar në mënyrë të mirfilltë?

Zgjidhja nuk qëndron në rikthimin e logjikës së konfliktit, por në forcimin e mekanizmave institucionalë. Regjistra të saktë pronësorë, gjykata funksionale, transparencë administrative dhe përgjegjësi politike janë parakushte për mbylljen e plagëve të hapura. Vetëm kur shteti garanton drejtësi të barabartë dhe të shpejtë, hakmarrja humbet arsyetimin e saj social. Ndryshe, cikli i vjetër, me konfiskim, padrejtësi, konflikt etj., rrezikon të përsëritet në forma të reja. Në fund, çështja e pronës në Shqipëri dhe në hapësirat shqiptare nuk është vetëm debat juridik, por ajo është provë e aftësisë së shtetit për të mbrojtur qytetarin.

Pa këtë mbrojtje, shoqëria rrëshqet drejt ndarjeve të thelluara. Vetëm me mbrojtje institutionale, ajo mund të ndërtojë stabilitet dhe besim të qëndrueshëm. Kompensimi i pronarëve nuk mund të mbetet çështje e shtyrë pafundësisht, por duhet të trajtohet si prioritet themelor i shtetit ligjor.

Vetëm përmes mbrojtjes institucionale të së drejtës së pronës mund të ndërtohet stabilitet i qëndrueshëm dhe besim afatgjatë në rendin juridik. Një zgjidhje e besueshme kërkon harmonizim të plotë me standardet dhe praktikat të Bashkimit Evropian, veçanërisht në fushën e sigurisë juridike, transparencës dhe kompensimit të drejtë financiar. Në këtë logjikë, “Platforma për Referendum Kombëtar” e ka tashmë të përfshirë çështjen e pronës si pikë themelore të vendimmarrjes popullore.

Sipas këtij programi, trajtimi i pronës dhe kompensimi i pronarëve do të përfshihen në Dokumentin Juridik që do t’i paraqitet referendumit të parë Shqipëri–Kosovë. Kjo nënkupton jo thjesht një deklarim politik, por angazhim për miratim ligjesh të qarta dhe gjithëpërfshirëse, me pjesëmarrjen dhe miratimin e popullsisë shqiptare.

Qëllimi është qartësimi përfundimtar i statusit juridik të pronave, verifikimi transparent i titujve dhe krijimi i një skeme reale, të zbatueshme kompensimi, në përputhje me standardet evropiane. Një proces i tillë, i mbështetur në legjitimitet demokratik dhe në harmonizim me parimet e Bashkimit Evropian, do të shënonte kalimin nga tranzicioni i pasigurisë drejt konsolidimit institucional, ku e drejta e pronës garantohet nga ligji dhe jo nga forca apo ndikimi politik.

​​​​​​​(Nga dorëshkrimet, sirtari 113).

Ese: (2)

Elitat e harresës dhe politika e errësirës!

Çdo shoqëri prodhon elitat e saj

Por, jo çdo elitë prodhon dritë, për shtetin, për demokracinë, për qytetarët. Ka elita që ndërtojnë kujtesë, dhe ka elita që ndërtojnë harresë. Ka politika që çlirojnë qytetarin, dhe politika që ushqejnë errësirën si metodë sundimi. Tragjedia jonë nuk qëndron vetëm te e shkuara totalitare, por te mënyra se si ajo u përtyp, u relativizua dhe u riciklua në formë të re. Shqipëria e tranzicionit nuk u përball plotësisht me të shkuarën e saj, por ajo e arkivoi atë. Dosjet u bënë objekte burokratike, jo akte ndërgjegjeje. Krimet e regjimeve të së kaluarës u zhvendosën nga sfera morale në sferën e debatit teknik. Dhe kështu u krijua një boshllëk: një demokraci formale, por me memorie të paqëndrueshme, sepse kujtesa është akt gjykimi. Harresa është instrument pushteti.

Hapja e dosjeve nuk do të ishte dhe ende nuk është hakmarrje. Është vetëdije. Një shoqëri që nuk guxon të përballet me fantazmat e saj, mbetet e robëruar prej tyre edhe kur pretendon se ka hyrë në epokë të re. Fantazmat nuk janë vetëm figura të së kaluarës, por ato janë struktura të mendësisë, mekanizma frike, kultura servilizmi që mbijetojnë nën kostume moderne. Janë rrjete patronazhi. Janë gjuhë e dyfishtë.

Janë heshtje e organizuar. Kjo është arsyeja pse figura e Prometeut mbetet metaforë e dhimbshme edhe për ne dhe jo vetëm për titanët e ndëshkuar nga tirania, sidomos për ata që, pasi plagët u janë shëruar, zgjedhin të bëhen roje të zinxhirëve të të tjerëve.

Kur trauma nuk institucionalizohet për shërim, për t’u ruajtur në kujtesë kritike, ajo shndërrohet në mekanizëm përshtatjeje. Viktima mund të bëhet apologjete. I persekutuari mund të bëhet zëdhënës i pushtetit. Dhe absurditeti merr përmasa morale. Ngjanë si ulurimë: “O tempora, o mores!”, e cila është thirrja e Ciceronit, që tingëllon si jehonë në realitetin tonë.

Kjo, sepse problemi nuk është vetëm korrupsioni financiar apo dështimi administrativ. Problemi është deformimi i së vërtetës. Është relativizimi i krimit. Është normalizimi i manipulimit. Kur pushteti kontrollon të vërtetën dhe në gjithë kauzën e demokracisë, ende po kontrollon edhe kujtesën.

Dhe kur kontrollon kujtesën, kontrollon kufijtë e mendimit. Në vitet e tranzicionit, vendi u hap ndaj migrimeve, ndikimeve të jashtme dhe transformimeve të thella shoqërore. Minoritetet etnike janë pjesë legjitime e çdo shteti modern dhe mbrojtja e tyre është standard demokratik. Por manipulimi politik i identiteteve dhe përdorimi i tyre si instrument presioni, si mjet elektoral apo si kartë gjeopolitike, është një tjetër formë e errësirës. Identiteti nuk është statistikë. Nuk është numër. Nuk është slogan. Shteti që nuk ka vetëdije historike, bëhet terren eksperimentesh.

Depërtimi në administratë, blerja strategjike e pronave, përdorimi selektiv i statusit të minoritetit, instrumentalizimi i përkatësisë kulturore etj., që të gjitha këto janë forma të ndikimit të butë që mund të minojnë sovranitetin tonë shtetëror, nëse nuk monitorohen me transparencë dhe ligjshmëri. Sovraniteti nuk është vetëm vijë kufiri. Është kontroll mbi institucionet, mbi përceptimet dhe interpretimet historike, dhe po ashtu mbi memorien kolektive. Por, tragjedia më e madhe nuk është vetëm tek elitat.

Është edhe tek indiferenca jonë. Shoqëria që mësohet me mjegullën, fillon ta quajë atë si klimë normale. Hapja e dosjeve kthehet në spektakël mediatik. Skandalet bëhen ciklike. Indinjata zgjat 48 orë. Pastaj, harresa rikthehet si qetësi artificiale. Dhe kështu politika e errësirës funksionon jo sepse është e pathyeshme, por sepse është e përshtatur me lodhjen morale të qytetarëve. Memoria nuk është luks intelektual. Është armë morale.

Një komb që nuk e përpunon të shkuarën e vet, rrezikon ta riprodhojë atë në forma më të sofistikuara. Demokracia pa kujtesë është si një ritual. Zgjidhjet pa drejtësi historike janë procedurë pa themel. Pra, nuk ka pajtim pa të vërtetën. Ashtu si nuk ka stabilitet pa drejtësi. Identiteti, po ashtu, nuk është folklor ceremonial. Ai është arkitekturë e vetëdijes kolektive. Është gjuhë, histori, kulturë, sakrificë. Kur identiteti reduktohet në marketing politik, kombi shndërrohet në masë elektorale.

Kur historia relativizohet, brezat humbin boshtin orientues. Pa identitet të qartë, sovraniteti bëhet iluzion juridik. Dhe natyrisht pushteti duhet të jetë përgjegjësi, jo pronë. Por kur ai funksionon si trashëgimi, e cila po quhet se, „është oligarkike“, kur administrata shndërrohet në rrjet patronazhi dhe demokracia në ritual elektoral, atëherë kemi të bëjmë me një deformim të thellë institucional. Fenomeni, nuk është më vetëm çështje individësh, por po vlerësohet se është çështje strukture. Harresa kolektive bëhet infrastrukturë e pushtetit. Media relativizon informacionet. Ndërkaq, arsimi hesht. Institucionet kanë qëllim të zvarriten. Dhe vjen rezultati i shumëpritur; qytetari lodhet. Qytetarët mbeten shikuesit më besnikë! Megjithatë, errësira nuk është e përhershme. Ajo ekziston vetëm derisa dikush ndez dritën. Dhe drita nuk vjen nga elitat që përfitojnë nga mjegulla, por nga shoqëria që vendos të mos harrojë më. Vetëdija është akt politik. Kujtesa është formë rezistence. Transparenca është mbrojtje e sovranitetit. Ne nuk kemi nevojë për nostalgji. As për histeri. Kemi nevojë për qartësi. Për institucione që funksionojnë.

Për arsim që mëson historinë pa frikë. Për administratë që i shërben ligjit, jo partisë. Për një kulturë publike ku e vërteta nuk është luks, por normë. Elitat e harresës mund të mbijetojnë për një kohë. Politika e errësirës mund të duket e fortë. Por, asnjë sistem që mbështetet mbi manipulimin e kujtesës nuk është i qëndrueshëm në afat të gjatë. Sepse historia, herët a vonë, kërkon llogari. Memoria është dritë. Identiteti është bosht. Pushteti është përgjegjësi. Dhe momenti kur një shoqëri vendos të mos harrojë më është momenti kur errësira fillon të tërhiqet.

Nëse historia e shqiptarëve në shekullin e njëzetë dhe në fillim të shekullit njëzetenjë lexohet përmes prizmit të marrëdhënieve me regjimet përreth, atëherë bëhet e qartë se nënshtrimi politik nuk ka qenë vetëm çështje pushtimi territorial, por edhe çështje administrimi të kujtesës, deformimi të formimit dhe prodhimit të një elite që mëson të bashkëjetojë me errësirën më shumë sesa me transparencën. Në hapësirën e Shqipërisë shtetërore, regjimet totalitare prodhuan një izolim të skajshëm institucional, ku shteti kontrollonte ekonominë, mendimin dhe lëvizjen, ndërsa në hapësirat shqiptare nën ish-Jugosllavia u ndërtua një model tjetër nënshtrimi, më kompleks në formë, por po aq i thellë në përmbajtje, ku autonomia formale shpesh bashkëjetonte me kontroll strukturor politik dhe me tension të vazhdueshëm mbi identitetin kombëtar.

Në këtë kontekst, “elitat e harresës” nuk janë vetëm produkt i brendshëm, por edhe rezultat i ndërveprimeve me struktura rajonale të pushtetit, ku një pjesë e klasës drejtuese mësoi të administrojë realitetin duke heshtur për çështje thelbësore, duke relativizuar padrejtësitë historike dhe duke e zëvendësuar debatin mbi sovranitetin me diskurs teknik mbi stabilitetin. Në një interpretim moral të historisë, Ciceroni do të paralajmëronte se një komb që nuk mbron dinjitetin e vet politik rrezikon ta humbasë atë për një kohë të gjatë, dhe në këtë frymë do të këshillonte kujdes maksimal në raport me fqinjë si Serbia dhe Greqia, jo si thirrje për izolim të përhershëm, por si apel për maturi strategjike, sepse historia e konflikteve, ligjet e pazgjidhura të luftës dhe narrativat konkurruese mbi territorin e identitetin nuk zhduken vetëm me kalimin e kohës.

Në anën tjetër, zëri i Robotit do të argumentonte se në epokën e ndërlidhjes globale, zhvillimi ekonomik, integrimi tregtar dhe bashkëpunimi rajonal kanë peshë më të madhe sesa kujtesa e konfliktit, dhe se një shtet që siguron rritje ekonomike, investime dhe mirëqenie për qytetarët e vet mund të neutralizojë tensionet politike përmes ndërvarësisë ekonomike.

Por pyetja thelbësore që shtrohet është nëse zhvillimi ekonomik mund të kompensojë dobësimin e sovranitetit politik, dhe nëse politikat që privilegjojnë stabilitetin afatshkurtër ekonomik mbi konsolidimin institucional afatgjatë nuk kanë prodhuar kosto më të mëdha sesa përfitimet e dukshme. Sepse historia rajonale ka treguar se nënshtrimi politik, edhe kur shoqërohet me premtime zhvillimi, krijon varësi strukturore: varësi në energji, në tregti, në investime strategjike dhe në mardhënie diplomatike, të cilat, në mungesë të një administrate të fortë dhe një vizioni kombëtar të qartë, mund ta zhvendosin qendrën reale të vendimmarrjes jashtë hapësirës së kontrollit demokratik. Nëse elitat politike, si në pozitë ashtu edhe në opozitë, prodhojnë debat të ashpër publik, por në planin administrativ tolerojnë kapjen e institucioneve, relativizimin e çështjeve të sovranitetit dhe mungesën e transparencës në marrëveshje strategjike, atëherë politika e errësirës nuk është aksident, por mënyrë funksionimi.

Këtu përplasen dy paradigma: ajo e kujtesës historike, që kërkon vigjilencë dhe ruajtje të interesit kombëtar në çdo marrëdhënie rajonale, dhe ajo e pragmatizmit ekonomik, që sheh zhvillimin si prioritet absolut. Rrezikshmëria për shqiptarët nuk është të zgjedhin njërën duke përjashtuar tjetrën, por të ndërtojnë një model ku zhvillimi ekonomik nuk blihet me çmimin e heshtjes politike, dhe ku bashkëpunimi rajonal nuk nënkupton relativizim të së shkuarës. Pra, një shtet që harron për hir të komoditetit rrezikon të përsërisë gabimet e veta, ndërsa një shtet që mbyllet në frikë rrezikon të izolohet!

Zgjidhja nuk qëndron as te mbyllja dyqindvjeçare e derës, as te hapja e pakushtëzuar e saj, por te ndërtimi i një administrate të fortë, të vetëdijshme për historinë dhe të aftë për të negociuar nga pozita e dinjitetit, dhe jo nga pozita lypsare. Në fakt, çështja nuk është vetëm se çfarë kanë bërë regjimet e së kaluarës, por se çfarë kanë mësuar elitat e sotme prej tyre: nëse harresa vazhdon të jetë strategji dhe errësira mjet, atëherë kostoja do të paguhet jo vetëm në terma ekonomikë, por në vetë strukturën e sovranitetit kombëtar.

Politika e errësirës dhe harresa kolektive: Politika e errësirës nuk është thjesht më një strategji afatshkurtër për të mbuluar dështimet ose për të shmangur llogaridhënien, por një mekanizëm i strukturuar që e bën shoqërinë të harrojë të kaluarën e vet, të relativizojë krimet dhe të përsërisë gabimet historike, duke krijuar një varësi institucionale dhe kulturore që është pothuajse e pamundur për t’u shmangur.

Në këtë kuptim, harresa kolektive nuk është mungesë emocionale apo indolencë morale, por një infrastrukturë e ndërtuar me qëllim dhe me vetëdije…. Ajo prodhohet përmes kontrollit të mediave që zgjedhin orientimin, përmes sistemit arsimor që relativizon ose deformon periudhat historike, përmes administratës që operon me logjikë lojaliteti e jo profesionalizmi, dhe përmes propagandës që e paraqet varësinë si normalitet të pashmangshëm. Për shqiptarët e Shqipërisë, të Kosovës, të Maqedonisë së Veriut dhe të Malit të Zi, kjo politikë e errësirës ka funksionuar si një shtrëngim historik që ka minuar kujtesën kolektive: në Shqipëri, periudha e regjimit diktatorial ka fshirë dhe harruar historinë kombëtare. Në në Kosovë, gjatë okupimit serb, të dhënat historike, pasuria kulturore dhe institucionet lokale u nënshtruan një kontrolli që synonte jo vetëm shfrytëzimin territorial, por edhe ndryshimin e vetëdijes së komunitetit.

Ndërsa në Mal të Zi, nën presione të ndryshme politike dhe administrative, shqiptarët u vunë në një pozitë ku kujtesa e tyre kolektive shpesh nuk u njoh dhe sovraniteti i komunitetit u reduktua në formë simbolike. Ciceroni do të theksonte se për të mbrojtur identitetin dhe sovranitetin, një popull nuk mund të lejojë që politika e errësirës të imponojë harresën si normalitet.

Ai do të argumentonte se qytetarët duhet të jenë të vetëdijshëm për çdo përpjekje për të manipuluar memorien historike dhe për të mbajtur institucionet jashtë përgjegjësisë së tyre. Roboti, nga ana tjetër, do të analizonte të njëjtin fenomen si një problem sistemi, duke shpjeguar se harresa kolektive nuk ndodh rastësisht, por si rezultat i ndërthurjes së disa mekanizmave: kontroll mediash që filtron informacionin, ligje dhe politika që ndryshojnë sipas interesave të elitave, kontrata ekonomike të paqarta që e bëjnë varësinë të duket normale, dhe një gjyqësor që nuk garanton zbatim të drejtë, duke i dhënë elitës mundësi të ruajë privilegjet dhe të imponojë varësinë mbi qytetarët.

Në këtë prizëm, politika e errësirës është jo vetëm fshirje e të dhënave historike, por edhe instrument për të kontrolluar perceptimin e qytetarëve, duke e bërë shoqërinë të besojë se mosveprimi, mungesa e transparencës dhe varësia strukturore janë pjesë e një rendi natyror, dhe jo rezultat i manipulimit politik. Ky proces krijon një cikël ku memorja e fragmentuar ushqen identitet të dobësuar, dhe identiteti i dobësuar lejon humbje sovraniteti, dhe humbja e sovranitetit e bën më të lehtë për elitat të imponojnë interesat e tyre mbi shoqërinë.

Për shembull, në krahasim me Kroacinë dhe Slloveninë, ku procesi i kujtesës kombëtare dhe i institucionit ka qenë më i mbrojtur dhe më i strukturuar, shqiptarët në rajon shpesh kanë përjetuar një harresë të imponuar që ka lejuar dominimin e politikave të huaja ose oligarkive të brendshme, duke reduktuar mundësinë për zhvillim të qëndrueshëm ekonomik dhe institucional. Nga ky këndvështrim, lufta kundër politikës së errësirës dhe harresës kolektive nuk është thjesht çështje morale, por një nevojë strategjike! Por, për të mbrojtur sovranitetin dhe për të konsoliduar identitetin kombëtar, duhet të ndërtohet një mekanizëm që siguron transparencë, llogaridhënie dhe njohje të historisë, duke e kthyer kujtesën jo në një fantazmë të harruar, por në mjet mbrojtës të integritetit të institucioneve dhe të qytetarit. Vetëm kur memorja, identiteti dhe sovraniteti trajtohen si bashkëveprim i pandashëm, mund të pritet që një komb të shmangë ciklet e varësisë, manipulimit dhe humbjes së kontrollit mbi fatin e vet, duke i dhënë qytetarëve fuqinë të vendosin mbi jetën e tyre, mbi pasuritë e vendit dhe mbi drejtimin strategjik të shoqërisë, dhe duke e kthyer historinë nga një mësim i harruar në një instrument të qartë për të ardhmen.

​​​​​​​(Nga dorëshkrimet, sirtari 113).

Ese (3) :

Dialog mbi të vërtetën dhe rendin ligjor 

Për dallim nga pjesa, që trajtonte harresën si mekanizëm dhe errësirën si metodë qeverisjeje, tani ky nëntitull kërkon të shqyrtojë raportin midis së vërtetës historike dhe rendit politik në hapësirën shqiptare në tërësi, duke përfshirë jo vetëm Shqipërinë shtetërore, por edhe shqiptarët e Kosovës, dhe gjithë të tjerët e Gadishullit Ilirik, të cilët për dekada jetuan nën strukturën federative të ish-Jugosllavisë dhe më pas përjetuan shpërbërjen e saj me pasoja dramatike politike, institucionale dhe njerëzore.

Dialogu mbi të vërtetën dhe rendin shoqëror nuk është debat abstrakt filozofik, por çështje konkrete e mënyrës se si ndërtohen institucionet, si interpretohet e shkuara dhe si legjitimohet pushteti në të tashmen, sepse çdo rend politik që nuk mbështetet mbi një të vërtetë të pranuar dhe të përpunuar rrezikon të mbetet i brishtë, ndërsa çdo e vërtetë që nuk institucionalizohet në norma dhe procedura rrezikon të mbetet retorikë e dështuar.

Në Shqipëri, regjimi komunist ndërtoi një rend të mbyllur, të centralizuar dhe të izoluar, ku e vërteta ishte monopol shtetëror dhe ku kundërshtimi i qëndrimeve ndaj politikës zyrtare përkthehej në përjashtim politik e shoqëror. Ndërsa në Kosovë, veçanërisht gjatë periudhës së dominimit të strukturave të lidhura nga Serbia brenda (ish)-federatës jugosllave, shqiptarët përjetuan një formë tjetër të rendit shoqëror, ku autonomia e kufizuar bashkëjetonte me kontroll të fortë politik, me presion mbi arsimin, kulturën dhe administratën, si dhe me ndërhyrje të vazhdueshme në përfaqësimin institucional. Në të dy rastet, e vërteta ishte e kushtëzuar nga rendi ligjor: në Shqipëri, e vërteta filtrohej nga ideologjia, ndërkaq në Kosovë, ajo kufizohej nga struktura federative dhe nga raportet e pabarabarta të pushtetit brenda saj.

Dhe kështu në këto administrata shtetërore në të dyja hapësirat, qytetari shqiptar mësohej të jetonte në një realitet ku përvoja e përditshme dhe diskursi zyrtar shpesh nuk përputheshin. Në një interpretim klasik republikan, Ciceroni do të theksonte se rendi i drejtë është ai që buron nga ligji i përbashkët dhe nga dinjiteti i qytetarit, jo nga frika apo nga imponimi, dhe se pa këtë të vërtetë të artikuluar hapur nuk mund të ketë republikë të qëndrueshme.

Ndërkaq, në gjuhën e analizës bashkëkohore, Roboti do të argumentonte se rendi funksionon vetëm kur sistemet institucionale si; gjyqësori, administrata, arsimi, media etj., operojnë mbi bazë të një transparence, llogaridhënieje dhe profesionalizmi. Në të kundërtën çdo deformim i këtyre hallkave prodhon një realitet paralel ku forma demokratike bashkëjeton me praktikë jo-transparente.

Krahasimi i regjimeve tregon se, megjithëse Shqipëria komuniste dhe Kosova nën ish-Jugosllavi kishin kontekste të ndryshme, ndonëse të dyja përjetuan kufizim të sovranitetit real të qytetarit: në njërin rast përmes izolimit ideologjik dhe kontrollit total të brendshëm, në tjetrin përmes një strukture federative ku qendra e vendimmarrjes për çështje të rëndësishme jetësore shpesh ndodhej jashtë vullnetit të shumicës shqiptare në Kosovë.

Pas ndryshimeve të mëdha politike në fund të shekullit XX, vështirësia kryesore nuk ishte vetëm ndërtimi i shteteve apo institucioneve të reja, por ndërtimi i një rendi të bazuar mbi të vërtetën e përpunuar historikisht, sepse pa adresimin e padrejtësive të së kaluarës dhe pa reformim të thellë institucional, rreziku i riciklimit të kulturave autoritare ende mbetet i pranishëm, edhe në kushte pluralizmi formal.

Sot, dialogu mbi të vërtetën dhe rendin ligjor për shqiptarët, si në Shqipëri ashtu edhe në Kosovë, kërkon të kapërcejë ndarjen midis ndjeshmërisë emocionale dhe analizës teknike, duke pranuar se pa kujtesë të qartë historike nuk mund të ketë orientim strategjik të qëndrueshëm, dhe se pa rend institucional të konsoliduar e vërteta mbetet e pambrojtur nga manipulimi.

Prandaj, kërkesa e përbashkët nuk është thjesht të krahasohen regjimet e së kaluarës, por të ndërtohet një kulturë politike ku asnjë rend nuk legjitimohet pa transparencë dhe asnjë e vërtetë nuk instrumentalizohet për interesa të ngushta, në mënyrë që hapësira shqiptare, në tërësinë e saj, të kalojë nga mbijetesa historike në konsolidim të plotë institucional dhe qytetar me një rend ligjor të zbatueshëm dhe demokraci të mirëfilltë.

Ciceroni: Unë vazhdoj ta mbroj titullin “Midis dosjeve dhe fantazmave të pushtetit”. Sepse demokracia jonë endet pikërisht aty: midis dokumenteve që flasin qartë dhe hijes që i relativizon ato. Dosjet janë prova. Fantazmat janë kultura e pandëshkueshmërisë. Pa i çliruar qytetarët nga frika e këtyre fantazmave, çdo reformë institucionale mbetet skelet pa shpirt. Roboti: Poeti flet për hije, por unë flas për struktura.

Demokracia nuk dobësohet nga fantazmat, por nga defektet sistemike. Unë e quaj këtë proces “Anatomia e harresës kolektive”. Sepse harresa nuk është emocion, por është një mekanizëm shtetëror, të paktën në syrin tim…

Ajo prodhohet nga institucione që nuk funksionojnë, nga administrata që i shërben partisë dhe jo ligjit, nga një arsimim që shmang kapitujt e vështirë të historisë. Nëse duam demokraci të fortë, duhet të rindërtojmë hierarkinë shtetërore mbi profesionalizëm, meritë dhe kontroll të ndërsjellë.

Ciceroni: Hierarkia pa moral bëhet piramidë frike. Unë nuk kundërshtoj analizën tuaj, por pa ndërgjegje, ajo kthehet në teknikë të ftohtë. Fantazmat janë simbol i padrejtësive të pashëruara. Nëse shteti nuk i jep përgjigje së shkuarës, ai nuk fiton legjitimitet në të tashmen. Një demokraci që nuk gjykon krimet e saj mbetet peng i tyre. Roboti: Prandaj kërkimi i së vërtetës duhet të institucionalizohet.

Hapja e dosjeve nuk duhet të jetë spektakël, por procedurë. Transparenca nuk duhet të jetë retorikë, por standard. Hierarkia shtetërore duhet të funksionojë si zinxhir përgjegjësish. Dhe, parlamenti kontrollon ekzekutivin, gjyqësori kontrollon ligjshmërinë, dhe administrata zbaton detyrat paanshmërisht. Kur secili nivel funksionon sipas kompetencës, harresa humbet terren. Ciceroni: Ti flet si arkitekt. Dhe ke të drejtë. Por arkitektura e demokracisë shembet nëse qytetari humbet besimin. Ndaj nevojitet edhe thirrja morale. Logjika: “Midis dosjeve dhe fantazmave” është kujtesë se e vërteta nuk është vetëm çështje dosjesh, por edhe çështje karakteri kombëtar. Roboti: Sinteza është e qartë. E vërteta duhet të jetë edhe normë me parime morale, edhe proces teknik. Dosjet janë të dhëna. Analiza është metodë.

Reforma institucionale është zbatim. Pa këtë treshe, demokracia mbetet e brishtë. Hierarkia si garanci shtetërore, jo si dominim politik: Hierarkia në një shtet demokratik nuk është shkallë privilegjesh, por arkitekturë përgjegjësish. Ajo nuk ndërtohet për të ngritur disa mbi të tjerët, por për të vendosur rend, kompetencë dhe llogaridhënie në një sistem ku pushteti shpërndahet, kontrollohet dhe kufizohet nga ligji. Kur hierarkia funksionon si duhet, ajo nuk prodhon frikë, por siguri, nuk mbyll gojë, por qartëson role, dhe nuk përqendron autoritetin në një dorë, por e ndan atë në hallka që mbikëqyrin njëra-tjetrën. Dominimi politik lind atëherë kur hierarkia deformohet dhe kthehet në piramidë klienteliste, ku besnikëria partiake zëvendëson meritën, ku urdhri zëvendëson procedurën, dhe ku institucioni humbet identitetin e vet kushtetues për t’u shndërruar në zgjatim të vullnetit të një grupi.

Në këtë pikë, forma mbetet, por përmbajtja zbrazet edhe kur struktura ekziston, por funksioni i saj është i kapur. Dhe pikërisht këtu qëndron dallimi i veçantë dhe i rëndësishëm midis hierarkisë si garanci shtetërore dhe hierarkisë si instrument dominimi. Një hierarki shtetërore e shëndetshme presupozon ndarje të qartë kompetencash, standarde të paracaktuara me vendimmarrjeje dhe mekanizma kontrolli që nuk varen nga humori i shumicës së radhës. Kuvendi kontrollon qeverinë dhe gjyqësori kontrollon ligjshmërinë e akteve. Ndërkaq, administrata zbaton ligjin paanshmërisht, pavarësisht ndryshimeve politike. Kjo është logjika e një rendi kushtetues ku autoriteti nuk është absolut, por i kushtëzuar nga norma. Shembulli nga Gjermania është ilustrues për këtë dallim.

Pas përvojës traumatike të nazizmit dhe më pas të diktaturës në Gjermaninë Lindore, arkitektura shtetërore u ndërtua mbi një parim të qartë: asnjë pushtet nuk duhet të jetë i pakontrolluar. Kushtetuta gjermane (Grundgesetz) vendosi një rend federal ku kompetencat ndahen midis qeverisë federale dhe landeve, duke krijuar një ekuilibër që e bën të vështirë përqendrimin e tepruar të pushtetit në një qendër të vetme. Në këtë sistem, „Gjykata Kushtetuese Federale në Karlsruhe“ ka autoritet real për të rrëzuar ligje apo vendime qeveritare që bien ndesh me rendin kushtetues, çka tregon se hierarkia nuk është zinxhir nënshtrimi, por zinxhir kontrolli.

Por, ky shembull konkret, është mënyra si Gjermania po ashtu u përball me të shkuarën e saj totalitare. Hapja dhe administrimi i dosjeve të shërbimit sekret të ish-Gjermanisë Lindore u bë përmes një institucioni të posaçëm, të njohur si Autoriteti Federal për Dosjet e Stasit (BSTU), i cili funksionoi mbi bazë ligjore dhe me procedura të qarta aksesimi.

Kjo nuk ishte thjesht vetëm çështje simbolike, por ishte institucionalizim i së vërtetës. Hierarkia shtetërore garantoi që procesi të mos kthehej në mjet hakmarrjeje politike, por të mbetej brenda kornizës së ligjit dhe të drejtave individuale. Këtu shohim se si një rend i organizuar mirë mund ta shndërrojë përballjen me të shkuarën në forcim të demokracisë, jo në destabilizim të saj. Në një kontekst tjetër, administrata publike gjermane funksionon mbi parimin e profesionalizmit të shërbimit civil (Beamte), ku nëpunësi i shtetit i shërben ligjit dhe jo partisë. Ndryshimi i qeverive nuk sjell spastrim total të administratës, sepse hierarkia është e ndërtuar mbi karrierë, trajnim dhe detyrime ligjore, jo mbi besnikëri politike. Kjo krijon vazhdimësi, stabilitet dhe besim publik. Dhe ky besim është kapitali më i madh i demokracisë.

Nëse e kthejmë vështrimin nga vetja, kuptojmë se problemi nuk është ekzistenca e hierarkisë, por kapja e saj. Kur drejtuesit e institucioneve emërohen për shkak të lidhjeve partiake dhe jo për meritë, kur urdhri verbal zëvendëson aktin e shkruar, kur kontrolli parlamentar është formal dhe jo substancial, atëherë hierarkia shndërrohet në instrument dominimi. Ajo nuk garanton më ligjin, por ajo garanton vetëm pushtetin e momentit. Hierarkia si garanci shtetërore kërkon tre elemente të rëndsishme: ligj të qartë, institucione të pavarura dhe kulturë llogaridhënieje. Pa ligj të qartë, autoriteti bëhet arbitrar. Pa institucione të pavarura, kontrolli bëhet farsë. Dhe, pa kulturë llogaridhënieje, çdo strukturë rrezikon të kalbet nga brenda.

Demokracia nuk është kaos horizontal ku të gjithë flasin njëkohësisht dhe askush nuk mban përgjegjësi. Ajo është rend i organizuar ku secili nivel di kufijtë e vet dhe i respekton ato. Hierarkia, në këtë kuptim, është një mekanizëm racionalizimi i pushtetit dhe ajo, çdo të vërtetë, e bën të dukshëm, të gjurmueshëm dhe të kontrollueshëm. Kur funksionon si duhet, ajo mbron qytetarin nga arbitrariteti. Kur deformohet, e ekspozon atë ndaj tij. Prandaj, sfida nuk është rrëzimi i hierarkisë, por pastrimi i saj nga dominimi politik. Së këndejmi gjer më tani është e konfirmuar, se një shtet pa hierarki funksionale rrëshqet në anarki institucionale. Ndërsa, një shtet me hierarki të kapur rrëshqet në autoritarizëm, ta quaj, të butë.

Midis këtyre dy ekstremeve qëndron demokracia e pjekur: një rend ku pushteti është i organizuar, por i kufizuar dhe ku autoriteti është i pranuar, por i kontrolluar, ku shteti është i fortë, por jo shtypës. Në parim, hierarkia është vetëm një mjet. Ajo mund të jetë zinxhir dominimi ose garanci e lirisë. Dallimi nuk qëndron te struktura formale, por te fryma kushtetuese që e animon dhe te vullneti politik për ta respektuar atë. Dhe kur kjo frymë është e gjallë, shteti nuk i frikësohet as transparencës, as së vërtetës, sepse e di se rendi i tij nuk mbështetet mbi frikë, por mbi ligj. Hierarkia, në kuptimin klasik të organizimit shtetëror, nuk është instrument shtypjeje, por mekanizëm racional i shpërndarjes së përgjegjësive, kompetencave dhe llogaridhënies, sepse një shtet që nuk funksionon mbi bazë hierarkie të qartë administrative rrezikon të bjerë në anarki procedurale, ndërsa një shtet që e shndërron hierarkinë në mjet dominimi politik e deformon vetë parimin e rendit juridik dhe e kthen administratën nga shërbim publik në strukturë kontrolli.

Në hapësirën shqiptare, përfshirë Shqipërinë, Kosovën dhe shqiptarët e Iliridës nën Maqedonia e Veriut, problemi nuk ka qenë ekzistenca e hierarkisë si e tillë, por përdorimi i saj në funksion të balancës institucionale apo të dominimit politik, sepse aty ku zinxhiri komandues i administratës respekton ligjin dhe meritokracinë, ai shërben si garanci stabiliteti, ndërsa aty ku emërimet, promovimet dhe vendimmarrjet kushtëzohen nga përkatësia politike apo etnike, hierarkia shndërrohet në piramidë varësie.

Në një lexim republikan të rendit shtetëror, Ciceroni do të argumentonte se hierarkia është e ligjshme vetëm atëherë kur buron nga ligji dhe kur synon mbrojtjen e dinjitetit të qytetarit, sepse një republikë e qëndrueshme nuk ndërtohet mbi arbitraritet, por mbi rend normativ ku secili nivel i pushtetit është i kufizuar nga ligji dhe i orientuar drejt së mirës publike. Por, nëse ky kufizim mungon, atëherë hierarkia degradon në dominim dhe shteti humb karakterin e tij republikan.

Në anën tjetër, Roboti do ta përkthente këtë parim në gjuhën e sistemeve moderne, duke theksuar se hierarkia është arkitekturë funksionale e një organizmi institucional, ku çdo hallkë ka rol të përcaktuar, indikatorë performance dhe mekanizma kontrolli. Por, shpesh problemi lind jo nga struktura vertikale në vetvete, por nga kapja e saj përmes rrjeteve joformale që e zhvendosin qendrën reale të vendimmarrjes jashtë procedurave të parashikuara.

Në kontekstin e shqiptarëve në Iliridë, çështja e hierarkisë ka qenë e lidhur ngushtë me përfaqësimin proporcional, me përdorimin e gjuhës shqipe në administratë, me aksesin në pozita vendimmarrëse dhe me barazinë reale brenda institucioneve shtetërore të Maqedonia e Veriut, sepse kur hierarkia nuk reflekton përbërjen demografike dhe nuk garanton trajtim të barabartë, ajo perceptohet jo si strukturë e rendit, por si mekanizëm përjashtimi.

Krahasimi me periudha të mëhershme në Kosovë, kur ishte nën (ish)Jugosllavi apo në Shqipërinë e centralizuar tregon, se një administratë mund të jetë e rregullt në formë, por e njëanshme në përmbajtje, dhe pikërisht kjo diferencë midis formës juridike dhe realitetit praktik është ajo që përcakton nëse hierarkia funksionon si garanci shtetërore apo si instrument dominimi. Hierarkia si garanci shtetërore kërkon tri elemente thelbësore: ligjshmëri të pakontestueshme, meritokraci në rekrutim dhe promovim, si dhe llogaridhënie horizontale e vertikale, në mënyrë që asnjë nivel pushteti të mos funksionojë si qendër e mbyllur e vendimmarrjes.

Përndryshe, ajo krijon varësi politike, frikë administrative dhe reduktim të qytetarit në subjekt pasiv. Në këtë kuptim, sakrifica më e madhe për shqiptarët, si në Shqipëri, Kosovë ashtu edhe në Iliridë etj., nuk është të refuzojnë hierarkinë si koncept, por ta çlirojnë atë nga instrumentalizimi partiak apo etnik, duke e rikthyer në funksionin e saj themelor, i cili është garantimi i rendit, stabilitetit dhe barazisë para ligjit.

Kështu vetëm kur hierarkia i shërben shtetit dhe jo individëve, dhe kur ajo funksionon si strukturë e përgjegjësisë, e jo si zinxhir dominimi, mund të flitet për rend të konsoliduar, për siguri institucionale dhe për dinjitet qytetar të mbrojtur nga ligji e jo nga vullneti i përkohshëm politik.