Foto: George Soros, Wikimedia Commons. Offisielt portrett: Statsadvokat i Los Angeles, George Gascon. Kilde: Wikimedia Commons.

Prof. Fadil Maloku, sociolog nga Prishtina

• Ose: Ca sugjerime e këshilla tejet miqësore për politiken kosovare

3. Tani pas marrjes së informatës për zgjedhjen e Donald Trump në postin e Presidentit të 47 të SHBA-ve (të shtyrë nga lakmia dhe ruajtja e privilegjeve e pushteteve, qofshin ato demokratike, autokratike, diktatoriale, etj.), ka filluar vërshimi i telegrameve e urimeve nga më të ndryshme, të(pa)sinqerta në adresë të Tij; është interesant të analizohen këto mesazhe e urime kurtuazie! Të cilat, me fitoren e tij bota më nuk do jetë asnjëherë e njëjtë me ate para ardhjes së Tij në fronin e lidershipit global. Ka mendime e ekspertiza të gjera sociologjike (si ajo e sociologut Imanuel Wallersteine e Johan Galtung) që fitoren e Tij e shohin, si fundi i dominimit absolut të Amerikës, po edhe si fundi i globalizimit të botës me (sloganin;  petkun e ideologjisë neoliberale dhe post modernizmit si kulmim të vlerave perëndimore. Por, që në këte rasz s’janë objekt i analizës sonë. Në fakt, urimet duhet shikuar përveç prizmës personale (sidomos për vendet autokratike e ato diktatoriale) edhe me një “dioptri” tjetër fare që dosido ka të bëjë me primesa më të gjëra, si ato të interesit shtetëror e kombëtar. Te shteteve e vendeve, të cilat në periudhën e dominimit absolut të perandorisë amerikane (lexo; globalizmit si ideologji, si tendencë, si ndërvarësi, po /nëse doni/ pra nëse doni edhe si mit!?), ishin aleate, ishin partnere po edhe mike besnike në “odisejaden” e kulmimit dhe dominimit në glob. Gjitha këto urime.. pa dallime të theksuara (etike e politike) , janë rutinë kurtuazie dhe një dëshmi jo vetëm e shprehjes së lojalitetit ndaj administratës që Ai do ta udhëheq në 4 vitet e ardhshme, por, edhe e besnikërisë dhe poltronizmit të skajshëm ndaj vetë personalitetit kontrovers të Donald Trump. Por, si do të manifestohet apo si do të mund të “përkthehet” lojaliteti ndaj vet Trumpit në utilitarizëm e në interesa personale të autokratëve indolent dhe diktatorëve e populistëve të pa shpirtë në gjithë globin, mbetet për t’u parë. Themi kështu edhe për shkakun, se shumica e analizave (amerikane) lidhur me karakterin e vetë Donald Trumpit flasin për një tip karakteri; tejet arrogant, të vetëmjaftueshëm, të paparashikueshëm, e madje edhe tip që fascinohet dhe joshet lehtësisht pas lajkave e miklimeve kurtuazie në publikun e gjerë(!). Por, këndvështrimi i interesave që do sjellin dobi izolacionizmi i tij i rekomanduar me moton “first America” gjatë fushatës elektorale, me siguri blloku tjetër i identifikuar si BRIKS (Brazili, Rusia, India, Kina…) do e shfrytëzoj në konsolidimin dhe afirmimin e vlerave të reja antipode perëndimore. Nga ky këndvështrim nuk ishte e rastësishme dhe as e çuditshme përkrahja e sofistikuar e hibride që ia “dhuruan” shtetet e këtij blloku të ri ekonomik, (ku filozofinë e kapitalizmit neoliberal e konstaton si të bankrotuar (!); politik, (një mish – mashë ideologjik /si rasti i Kinës/ ); e vleror, (një pikëpamje krejtësisht të re mbi proceset dhe zhvillimet globale) kampit të Trumpit, gjate fushatës elektorale.
4. Mirëpo, çfarë do sjellë më saktësisht timonieri Trump, si lidership i ri me izolacionizmin” e tij amerikan, në rrafshin global? Shumica e sociologëve janë të pajtimit që midis tjerash, ai do sjell; Kufizimtë dukshëm të KTN-ve që merren me industri ushtarake dhe agjensioneve informative në SHBA-es; Ndërprerje të dy vatrave më të rrezikshme të luftës; atë në Ukraine dhe atë ne Lindje midis Izraelit dhe Hamasit, që ushtrohet përmes trysnisë, shantazheve dhe kushtëzimeve ekonomike; Kthim të KTN-ve amerikane nga tregu global (që u transferuan edhe fizikisht nga Amerika në Meksikë, Kinë, Japoni, Tajvan e gjetiu periudhës se globalizimit);  Fillim të një “ndjekjeje të re të shtrigave”, ndaj industrisë farmakologjike, asaj teknologjike dhe sidomos asaj ushqimore amerikane, që do i besohen Robert Kenedit dhe Elon Mask-ut. Kur jemi te politikat e jashtme, Donald Trump duket që pa mëshirshëm do i vazhdoj ato të mandati të parë. Riformatimin e rolit të NATO-s, që, dosido është një paralajmërim edhe për neve në Kosovë, se në kohërat që po vijnë të ndajmë shumë më shumë buxhet në ushtri e armatim mbrojtës…Kurse, kur jemi te reflektimi apo te trysnia hipotetike politike që supozohet se mund të ndodh mbi rajonin (Bosnjën dhe Serbinë) dhe në veçanti mbi Kosovën, për ata që mendojnë se zgjedhja e Trumpit do e dobësoj pozicionin e qeverisë së ardhshme, kam mendim tërësisht tjetër…Si dhe përse do ndodh ky reflektim e trysni pozitive kujtoj se do të varet shumë; nga uniteti (jo uniformiteti në mendime e qëndrime politike) i përfaqësuesve legjitim që do dalin pas zgjedhjeve te 9 shkurtit, në avokimin e argumenteve për shtrirjen e sovraniteti (slogan zgjedhor i vet Trumpit (“e ardhmja u përket vendeve të pavarura”) të Kosovës; nga heqja dorë e të menduarit dhe të gjykuarit dogmatik (lexo; bunkerimi dhe insistimi naiv në pozionime këmbëngulëse e pa doza elasticiteti): e sidomos nga përafrimi i konceptit, ideve, veprimeve dhe pragmatizmit (që s’nënkupton dorëzim, por, mjeshtërinë e konfrontimit) tonë politik për të realizuar interesat tona afatgjata kombëtare e shtetërore.
5. Pse nuk guxojmë të rrëshqasim në antitrumpizëm dhe të vetmjaftohemi me frymën euforike të nacionalizmit tonë irracional? Sepse, mu ky turravrap i yni i pamenduar mirë me “peshoren e argjendarit” mund të na fut në rrugë të pa kthim të konfrontimit, jo vetëm me administratën në ardhje të njohur si tipike antiglobaliste, por edhe me vlerat perëndimore. Andaj, adresa e pushtetit për të afirmuar vlerat tonë të nëpërkëmbura nga e kaluara jo fortë e largët, nuk guxon dhe nuk duhet assesi të na e krijojë “distancën sociale” me minoritetet (sidomos me serbët e manipuluar dhe kontrolluar nga regjimi fashist i Serbisë!) dhe grupet tjera etnike. Arsyeja është shumë e thjeshtë; ne si Kosovë, nuk e kemi problemin me serbët vendas, por, me Serbinë e cila është duke bërë gjithçka për ta “mbjellë” farën dhe disponimin antiamerikan në trojet tona shqiptare. Nacionalizmi i kosovarëve, duhet të “spastrohet” dhe dekontaminohet në mënyrë shumë “kirurgjikale “nga synimet dhe ambiciet irracionale. Po ashtu, ai nuk duhet as të figuroj në programet dhe agjendat shtetërore (derisa në ato partiake, mund të shërbej si retorikë përkohësisht për interesa ekskluzive për animimin e opinionit të gjerë për t’i zgjedhur ata në aulën e pushtetit), ngase, programet e simuluara dhe të stimuluara përmes “agjendave” shtetërore, shumë lehtë mund ta krijojnë një gjeneratë antiamerikane e antiperëndimore, gjë këte e synon me mish e me shpirtë Serbia. Natyrisht, këtë synim programor, kurrë nuk kisha dashur ta shoh, e aq më pak ta realizoj ndonjë subjekt i yni nga Kosova! Antitrumpizmin, “prodhon” përveç labirinteve e kurtheve të rrezikshme edhe pasiguri në rajon…! Kështu që periudha e re, duhet të na mësoj që pas zgjedhjeve të shkurtit, politika jonë të ecën në (si thuhet) “teh shpate”, dhe të veprojë unanimisht me një zë, sidomos kur janë në pyetje interesat afatgjata kombëtare e shtetërore…

• Shumica e sociologëve janë të pajtimit që midis tjerash, Donal Trump, do sjell; Kufizim të dukshëm të KTN-ve që merren me industri ushtarake dhe agjensioneve informative në SHBA-es; Ndërprerje të dy vatrave më të rrezikshme të luftës; atë në Ukraine dhe atë ne Lindje midis Izraelit dhe Hamasit, që ushtrohet përmes trysnisë, shantazheve dhe kushtëzimeve ekonomike; Kthim të KTN-ve amerikane nga tregu global (që u transferuan edhe fizikisht nga Amerika në Meksikë, Kinë, Japoni, Tajvanë e gjetiu periudhës se globalizimit);  Fillim të një “ndjekjeje të re të shtrigave”, ndaj industrisë farmakologjike, asaj teknologjike dhe sidomos asaj ushqimore amerikane.

Nail Draga, Ulqin

Diskursi politik

Në vendet e ish kampit socialist  në pluralizëm ku bën pjesë edhe   Mali i  Zi,    funksionimi i shtetit  ka marrë përmasa të politizimit,  nga del se koncepti i barazisë qytetare është zbehur në çdo aspekt, sepse parësore janë partitë politike të cilat përbëjnë shumicën parlamentare  qoftë në nivel lokal apo shtetëror, ku asnjë qytetar nuk mund të jetë i kënaqur me një mjedis të politizuar sepse nuk vlerësohet  profesionalizmi e meritokracia, por dominon  përkatësia partiake, që  nuk është në favor të demokracisë parlamentare si kudo në botën  e qytetëruar

Duke analizuar rrjedhat shoqërore ne periudhën e pluralizmit del qartë se kemi të bëjmë me defekete funksionale  të cilat janë trashëguar nga koha e monizmit. Është pikërisht psikologjia e kohës së shkuar moniste e cila është ngulitur thellë në qenien e individëve të cilët e kanë të pamundur të eliminojnë qasjen e tillë edhe tash në sistemin shumëpartiak. Madje te individë të ndryshëm ende është i pranishëm koncepti i autoritarizmit duke mbetur vesi me negativ i trashëguar nga koha e monizmit.

Nga një qasje e tillë kemi organizimin autoritar të subjekteve politike, duke kriuar kultin e individit, ku antarësia e tyre nuk mund të moderohet me konceptin e zgjedhjes dhe të ndërrimit të udhëheqësit në mënyrë demokratike.Një dukuri e tillë është pothuaj identike në tërë hapësirën e vendeve të ish kampit socialist, ku as shqiptarët nuk janë përjashtim.

Politizimi i demokracisë

Problem themelor në procesin e demokratizimit në Mal të Zi paraqet politizimi i institucioneve, përkatësisht ndikimi politik ndaj institucioneve  si rezultat i pushtetit shumëvjeçar të një partie politike. Një situate e tillë nuk ka dilemë se ka ndikuar në polarizimet shoqërore, e cila është bërë virus i përgjithshëm shoqëror. Madje edhe pas ndryshimeve të pushtetit nga gushti i vitit 2020, një dukuri e tillë vazhdon me të njëjtin ritëm por me strukturë tjetër politike.

Më rëndësi përkatësia politike e jo diploma

Nuk është befasi se në pluralizëm në Mal të Zi  trendi i përshtatshmërisë individuale   dhe i përkatësisë partiake dominon ndaj përgatitjes profesionale. Një dukuri e tillë të kujton kohën e monizmit, e cila këtu ka pasur lënë pasoja deri në ditët tona. Pra kemi të bëjmë me zhvlerësimin e diplomës, dukuri e cila ka marrë përmasa shqetësuese  jo vetëm në Mal të Zi por në tërë regjionin. Por, me këtë rast duhet thënë se në pozitë të pavolitshme  janë  ata individë  pa përkatësi partiake të cilët janë të detyruar ti bashkangjiten asaj ne pushtet  apo koalicionit qeverisës, sepse për ndryshe rrezikohen të mbesin  pa punë! Kemi të bëjmë me politizimin e pushtetit si në nivel lokal e ate qendror, që është bërë çështje ditore me pasoja shoqërore, tash dhe në të ardhmën.

Nga shteti ligjor te ai i drejtësisë

Jo rrallë kemi pasur rast të dëgjojmë se duhet të funksionojë shteti ligjor për të pasur demokraci të mirëfilltë qytetare. Por, si duket janë ngatërruar konceptet sepse çdo shtet funksionon në sajë të ligjeve të veta, por çështja qendron ne ate se a kemi shtet të drejtësisë. Këtu qendron problemi sepse kemi koncepte diametralisht të kundërta në lidhje me këtë çështje, sepse ligjshmëria nuk do të thot edhe drejtësi.

Duke marrë parasysh se  si më parë edhe tash kemi pasur vendime gjyqësore që janë  bazuar në ligje por nuk janë vendime në favor të drejtësisë, jep për të kuptuar se koncepti i drejtësisë mbetet ende larg qytetarit. E dhëna  se për vepra të njëjta vendoset  me qasje të ndryshme, del qartë se nuk kemi të bëjmë fare me drejtësi, por me qasje subjektive qe nuk ka të bëjë fare me procedurë ligjore-juridike, por me anshmëri politike. Dhe në raste të tilla e pësojnë ata të cilët nuk kanë mbeshtetje politike, ndërsa të tjerët nuk janë të rrezikuar sepse pas tyre qendron vet partia-shtet.

Çdo  kush e ka të  qartë se kemi të bëjmë me diskursin politik, përkatësisht të partisë-shtet, e cila  vendosë gjyqtarët e prokuroret në të gjitha nivelet,  andaj një veprim i tillë nuk është befasues.Mbetet çështje tjetër  se deri kur do të ekzistojë një veprim i tillë që nuk është në favor të demokracisë, barazisë qytetare dhe të drejtësisë së proklamuar në aktet juridike.

Monizmi me parullën e “vëllazërim-bashkimit”

Në ato mjedise ku pakicat kombëtare janë të pranishme dhe përbëjnë pjesë të konsiderueshme të popullsisë së vendeve përkatëse ekzistojnë modele të mbrojtjës ligjore dhe institucionale të tyre. Ndonëse në aspektin ligjor çështjet e pakicave kombëtare  janë rregulluar me kushtetutë dhe ligje përkatëse, çështja qendron të ana praktike, që do të thot se  sa janë respektuar  ligjet e tilla në praktikë  dhe  sa janë të kënaqur pakicat me pozitën dhe statusin e tyre.

Pakicat kombëtare  në kohën  e monizmit nuk kishin ndonjë trajtim të veçantë legjislativ dhe si të tilla, trajtoheshin përmës konceptit të përgjithshëm qytetar, pa pasur subjektet e tyre.Ishte kjo koha e parullës së “vëllazërim-bashkimit” ku çdo gjë projektohej nga zyrat e komiteteve duke përcaktuar dhe të drejtat e pakicave në veprimtaritë e ndryshme shoqërore. Madje, përcatoheshin edhe individët si më të përshtashëm dhe të pranueshëm për pushtetin e kohës. Ndërsa varësisht prej rrethanave shoqërore edhe kërkesat më elementare nga pjesëtarë të pakicave vlerësoheshin  si kërkesa nacionaliste.Ishte kjo koha e mbijetesës për shqiptarët sidomos pas vitit 1981, kur kishte marrë hov fushata antishqiptare duke luftuar gjoja nacionalizmin shqiptar.

Përfaqësimi autentik  në pluralizëm

Por, nga viti 1990, me miratimin e pluralizmit politik, pakicat kombëtare, përkatësisht popujt e ndarë formuan subjektët e tyre politike të cilat ishin përfaqësuesit e tyre autentik në mbrojtje të identitetit kombëtar. Një veprim i tillë ishte përgjigje ndaj pushtetit i cili nuk ka treguar gadishmëri për barazi qytetare e nacionale të shqiptarëve, por në mënyrë perfide ka vepruar kundër identitetit kombëtar të shqiptarëve në hapësirën e tyre etnogjeografike.

Dhe nga ajo kohë shqiptarët marrin pjesë në zgjedhjet politike në nivel lokal e ate shtetëror, duke qenë zëdhënës të kërkesave të tyre për barazi qytetare e nacionale. Është çështje tjetër se sa janë realizuar kërkesat e tilla, duke marrë parasysh se shumica qeverisëse ende vazhdon me sindormin antishqiptar që nuk është në favor të pluralizmit politik dhe të demokracisë parlamentare.

Në pluralizëm pavarësisht rrethanave shoqërore me gjithë pengesat subjektive, shqiptarët në Mal të Zi, kanë arritur disa drejta, të cilat iu ishin mohuar më herët. Por, iu mbetet qe përfaqësuesit e shqiptarëve të vazhdojnë në koordinim për avancimin e pozitës dhe të statusit të tyre në këtë mjedis. Këtu kryesisht mendojmë  në përfaqësimin proporcional, në organët qeveritare, pastaj  në investime,  e sidomos në fushën e arsimit dhe të  kulturës duke u udhëhequr   me kuadro profesionale si kudo në botën demokratike.

Çështjet e tilla janë jetike për shqiptarët  dhe nuk duhet të trajtohen si personale apo partiake, sepse kemi të bëjmë me të drejtat e mohuara që janë në mbrojtje të identitetit kombëtar  shqiptar në këtë mjedis.
                                                                                                                                    (Nëntor 2024)