Shqipëria përballë vështirësive të reja strategjike (1)

Safet Sadiku, Zvicër

Sovraniteti territorial, ekonomik dhe digjital në epokën e ndërvarësisë ndërkombëtare. Në shekullin XXI, koncepti i sigurisë kombëtare dhe i sovranitetit shtetëror po përballet me ndryshime të rëndësishme. Përveç mbrojtjes së territorit dhe kufijve fizikë, shtetet duhet të garantojnë edhe kontrollin mbi burimet ekonomike, informacionin strategjik, teknologjinë dhe infrastrukturën digjitale që mbështet funksionimin e institucioneve publike.

Në këtë realitet të ri, fuqia e një shteti nuk matet vetëm nga kapacitetet ushtarake apo politike, por edhe nga aftësia e tij për të mbrojtur të dhënat, për të ruajtur pavarësinë e vendimmarrjes dhe për të garantuar që sektorët me rëndësi kombëtare të administrohen në mënyrë transparente, të sigurt dhe në përputhje me interesin publik. A do të ishte trajtuar njësoj ky skandal në një demokraci tjetër? Kjo është një pyetje që meriton të shtrohet seriozisht. Në shumë shtete demokratike, një incident që prek sistemet digjitale të administratës publike dhe vë në diskutim sigurinë e të dhënave shtetërore do të konsiderohej jo vetëm një problem teknik apo administrativ, por edhe një çështje e sigurisë kombëtare. Kjo është veçanërisht e rëndësishme për një shtet anëtar të NATO-s, ku mbrojtja e infrastrukturës kritike dhe e informacionit shtetëror përbën pjesë të detyrimeve ndaj aleancës. Në raste të tilla, do të priteshin hetime të thelluara, përgjegjësi politike dhe institucionale, auditime të pavarura dhe një debat i gjerë publik mbi mënyrën se si u krijuan dobësitë që çuan në këtë situatë. Sovraniteti modern nuk kufizohet më vetëm në kontrollin e territorit dhe të institucioneve tradicionale të shtetit, por përfshin edhe aftësinë për të mbrojtur dhe administruar burimet strategjike që përcaktojnë funksionimin e një shoqërie moderne.

Ai lidhet drejtpërdrejt me kontrollin dhe mbrojtjen e informacionit shtetëror, pasi të dhënat administrative, institucionale dhe strategjike përbëjnë një pasuri të rëndësishme të çdo vendi. Një pjesë thelbësore e këtij koncepti është edhe siguria e të dhënave personale të qytetarëve, sepse mbrojtja e identitetit dhe privatësisë së individit është një element themelor i besimit ndërmjet qytetarit dhe shtetit.

Po ashtu, sovraniteti modern kërkon mbrojtjen e infrastrukturës digjitale kritike, e cila sot mbështet shërbimet publike, ekonominë, komunikimin institucional dhe funksionimin e shumë sektorëve jetikë. Një shtet i qëndrueshëm duhet të garantojë gjithashtu sigurinë e sistemeve elektronike të administratës publike, duke siguruar që këto sisteme të jenë të mbrojtura, të kontrolluara dhe të administruara sipas standardeve profesionale. Për këtë arsye, investimet strategjike dhe marrëveshjet me partnerë të huaj duhet të shoqërohen me procese transparente vlerësimi, mbikëqyrje institucionale dhe analiza të ndikimit në interesin publik. Në këtë kuptim, kontrolli institucional mbi marrëveshjet ndërkombëtare nuk nënkupton izolim apo refuzim të bashkëpunimit, por garantimin që çdo marrëdhënie ekonomike, teknologjike ose strategjike të zhvillohet mbi bazën e ligjit, transparencës dhe interesit kombëtar. Po aq e rëndësishme është edhe aftësia e shtetit për të identifikuar, rregulluar dhe menaxhuar aksesin në burimet dhe informacionin me rëndësi kombëtare, në mënyrë që vendimmarrja strategjike të mbetet nën kontrollin e institucioneve përgjegjëse. Në këtë realitet të ri, mbrojtja e sovranitetit kërkon jo vetëm kufij fizikë të sigurt, por edhe institucione të afta për të mbrojtur hapësirën ekonomike, digjitale dhe informative të shtetit.

1) Një korrigjim thelbësor është se, jo akuzë pa prova, por vlerësim dhe kontroll i sistemit: Një analizë serioze për sigurinë kombëtare duhet të mbështetet mbi një parim themelor: dallimin ndërmjet dyshimit, shqetësimit strategjik dhe faktit të provuar. Për këtë arsye, një dokument i kësaj natyre nuk duhet të ndërtohet mbi akuza të drejtpërdrejta ndaj një shteti, institucioni apo individi pa ekzistencën e provave të verifikueshme, sepse një qasje e tillë do të dobësonte vetë besueshmërinë e analizës. Versioni tjetër thotë se duhet të vendosë një standard më të lartë argumentimi se çdo trajtim i mëparshëm, duke e zhvendosur fokusin nga akuzat ndaj aktorëve të veçantë drejt analizës së kapaciteteve institucionale të shtetit shqiptar për të mbrojtur sovranitetin e tij.

Prandaj, pyetja kryesore nuk duhet të jetë: “A kontrollon një shtet i huaj të dhënat ose sistemet strategjike të Shqipërisë?“ Por pyetja që duhet të shtrohet është: “A ka Shqipëria mekanizma të mjaftueshëm ligjorë, teknikë dhe institucionalë për të garantuar se infrastruktura e saj kritike digjitale, sistemet e administrimit publik dhe të dhënat shtetërore janë nën kontroll të plotë, të auditueshëm dhe të mbrojtura nga çdo ndërhyrje e paautorizuar, qoftë e brendshme apo e jashtme?“ Ky është një standard që vlen për çdo shtet demokratik dhe nuk lidhet vetëm me një vend ose një partner të caktuar. Në një epokë ku teknologjia, informacioni dhe infrastruktura digjitale janë bërë pjesë e sigurisë kombëtare, çdo qeveri ka përgjegjësinë të dëshmojë se sistemet strategjike të vendit funksionojnë mbi bazën e kontrollit institucional, transparencës dhe mbikëqyrjes së pavarur. Nëse shteti disponon mekanizma të plotë kontrolli, auditime të rregullta, procedura të sigurisë kibernetike dhe garanci ligjore për mbrojtjen e të dhënave, këto standarde duhet të bëhen të njohura publikisht në masën që nuk cenon informacionin e klasifikuar dhe sigurinë kombëtare.

Nëse këto mekanizma nuk janë të qarta, të dokumentuara ose të kontrollueshme nga institucionet përgjegjëse, atëherë vetë mungesa e transparencës dhe e kontrollit përbën një çështje serioze institucionale që kërkon trajtim. Në këtë mënyrë, debati kalon nga kërkimi i një fajtori të mundshëm drejt një pyetjeje më të rëndësishme për një shtet demokratik: A janë institucionet tona mjaftueshëm të forta për të garantuar se interesat strategjike të vendit mbrohen nga ligji, profesionalizmi dhe mekanizmat e kontrollit? Ky është standardi mbi të cilin duhet të ndërtohet një analizë moderne e sovranitetit dhe sigurisë kombëtare.

2) AKSHI dhe çështja e infrastrukturës shtetërore: Agjencia Kombëtare e Shoqërisë së Informacionit (AKSHI) përbën një nga institucionet më të rëndësishme të arkitekturës digjitale të Republikës së Shqipërisë, pasi mbi sistemet që ajo administron mbështetet funksionimi i një pjese të konsiderueshme të administratës publike, ofrimi i shërbimeve elektronike për qytetarët, administrimi i të dhënave shtetërore, komunikimi ndërinstitucional dhe një pjesë e infrastrukturës kritike që lidhet me ushtrimin praktik të sovranitetit në epokën digjitale.

Për këtë arsye, çdo vendimmarrje që lidhet me projektimin, zhvillimin, mirëmbajtjen, administrimin ose prokurimin e sistemeve të saj nuk mund të trajtohet vetëm si një procedurë financiare apo administrative, sepse, për shkak të natyrës së këtyre sistemeve dhe informacionit që ato përpunojnë, ajo prek drejtpërdrejt interesin publik, sigurinë kibernetike dhe, në raste të caktuara, edhe sigurinë kombëtare.

Në muajt e fundit, raportimet publike kanë bërë të ditur se Struktura e Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar ka zhvilluar hetime lidhur me një sërë procedurash prokurimi të realizuara nga AKSHI, ku ndër personat e proceduar figuron edhe biznesmeni Ermal Beqiraj, administrator i kompanisë “Soft & Solution”. Sipas informacionit të bërë publik nga mediat dhe autoritetet, ndaj tij është caktuar masa e sigurisë “arrest me burg”, ai është ndaluar në Francë në kuadër të bashkëpunimit ndërkombëtar dhe procedurat përkatëse ligjore vijojnë sipas kompetencave të autoriteteve përkatëse. Hetimet lidhen me procedura prokurimi me vlera të konsiderueshme financiare që kanë pasur si objekt zhvillimin dhe mirëmbajtjen e sistemeve elektronike të administratës shtetërore.

Në një shtet demokratik është e domosdoshme të respektohet „parimi i prezumimit të pafajësisë“, sipas të cilit një hetim penal ose ngritja e një akuze nuk përbën në vetvete provë të fajësisë dhe përgjegjësia penale mund të konstatohet vetëm me një vendim gjyqësor të formës së prerë.

Megjithatë, respektimi i këtij standardi juridik nuk e përjashton përgjegjësinë politike dhe institucionale për mënyrën se si janë administruar projektet strategjike të shtetit dhe as nuk e pengon debatin publik mbi cilësinë e vendimmarrjes së autoriteteve që kanë autorizuar, mbikëqyrur dhe financuar këto kontrata. Prandaj në çdo vend normal me drejtësi të pavaur, hetimet nuk do të fillonin ndaj firmës në fjalë por edhe ndaj qeverisë së Shqipërisë, e cila në fund të fundit është përgjegjëse për këtë skandal me përmasa shumë të mëdha. Pikërisht këtu lind edhe pyetja më e rëndësishme, e cila nuk lidhet më me fatin procedural të një individi të vetëm, por me mënyrën se si është administruar siguria digjitale e Republikës së Shqipërisë: si është e mundur që sisteme me rëndësi strategjike për funksionimin e administratës publike, të cilat përpunojnë të dhëna me interes të lartë shtetëror, t’u jenë besuar në një masë kaq të madhe kontraktorëve privatë pa u bërë publik një auditim i plotë institucional mbi nivelin e aksesit teknik, mbi mekanizmat e kontrollit dhe mbi garancitë që shteti ka ruajtur kontrollin efektiv mbi kodin burimor, administrimin e sistemeve, të dhënat dhe infrastrukturën kritike?

Nëse një pjesë e rëndësishme e infrastrukturës digjitale të shtetit është zhvilluar dhe mirëmbajtur përmes kontratave të përqendruara te një operator privat, atëherë përgjegjësia politike nuk mund të shmanget duke u kufizuar vetëm te procedurat penale ndaj individëve. Përkundrazi, lind e drejta legjitime e opinionit publik për të kërkuar shpjegime nga qeveria dhe institucionet përgjegjëse mbi kriteret e përzgjedhjes së kontraktorëve, mbi vlerësimin e rrezikut, mbi auditimet e kryera, mbi mekanizmat e mbikëqyrjes dhe mbi arsyet pse sisteme me rëndësi strategjike janë përqendruar në kontrata që sot ndodhen në qendër të një hetimi penal. Në këtë kuptim, kritika nuk ka të bëjë vetëm me një kompani apo me një person të caktuar.

Ajo lidhet me modelin e qeverisjes që është ndjekur. Nëse një qeveri vendos t’i besojë pjesë të rëndësishme të infrastrukturës digjitale të shtetit kontraktorëve privatë, atëherë ajo mban edhe përgjegjësinë politike për të provuar se janë zbatuar standardet më të larta të sigurisë, transparencës, konkurrencës dhe kontrollit institucional. Në të kundërt, çdo dështim i evidentuar nga organet e drejtësisë nuk mbetet vetëm problem i kontraktorit, por shndërrohet në një çështje të përgjegjësisë së vetë qeverisjes publike.

Për këtë arsye, pyetja që kërkon përgjigje nuk është vetëm nëse janë respektuar procedurat e prokurimit. Pyetja është shumë më e thellë: kush ka pasur realisht akses teknik dhe administrativ në sistemet kritike të shtetit shqiptar, në çfarë niveli janë ushtruar këto privilegje, cilat institucione kanë monitoruar këtë akses, çfarë auditimesh të pavarura janë kryer dhe cilat garanci konkrete ekzistojnë që infrastruktura strategjike digjitale e Republikës së Shqipërisë ka qenë dhe mbetet nën kontroll të plotë institucional të shtetit? Në një demokraci funksionale, këto pyetje nuk duhet të interpretohen si sulm ndaj institucioneve, por si pjesë e detyrimit të tyre për llogaridhënie. Kur bëhet fjalë për sistemet që mbajnë në funksion administratën publike dhe që përmbajnë të dhëna me rëndësi strategjike për shtetin dhe qytetarët, transparenca nuk është luks politik, por një kërkesë themelore e sigurisë kombëtare dhe e besimit publik. Megjithatë, përtej përgjegjësisë eventuale të individëve të përfshirë, kjo çështje ngre një debat shumë më të gjerë, që lidhet me mënyrën se si shteti shqiptar administron dhe mbron infrastrukturën e tij digjitale. Kur sisteme që mbështesin funksione kritike të administratës publike ndërtohen, mirëmbahen ose zhvillohen nga kontraktorë privatë, lind domosdoshmërisht nevoja që shteti të disponojë mekanizma të plotë kontrolli, auditimi dhe mbikëqyrjeje, në mënyrë që të garantohet se kontrolli efektiv mbi sistemet, kodin burimor, të dhënat, konfigurimet teknike dhe administrimin e tyre mbetet në çdo kohë në duart e institucioneve shtetërore.

Për këtë arsye, debati publik nuk duhet të kufizohet vetëm te identiteti i kompanive kontraktuese apo te përgjegjësia individuale e personave të përfshirë në procedurat penale. Pyetja thelbësore është nëse shteti ka ruajtur kontrollin institucional mbi infrastrukturën e tij kritike dhe nëse kanë funksionuar mekanizma të mjaftueshëm të transparencës, auditimit dhe të sigurisë për të garantuar mbrojtjen e sistemeve dhe të të dhënave shtetërore. Prandaj, pyetjet që kërkojnë përgjigje institucionale janë shumë më të rëndësishme sesa çdo debat personal: kush ka pasur në praktikë akses teknik në sistemet kritike të administratës publike; në çfarë niveli janë ushtruar privilegjet administrative, cilat institucione kanë monitoruar dhe audituar këtë akses, çfarë mekanizmash kontrolli kanë qenë në fuqi gjatë gjithë periudhës së administrimit të sistemeve, dhe cilat janë garancitë që infrastruktura strategjike digjitale e Republikës së Shqipërisë ka qenë dhe mbetet nën kontroll të plotë institucional të shtetit.

Këto pyetje nuk synojnë të paragjykojnë procedurat penale dhe as të atribuojnë përgjegjësi pa një vendim gjyqësor përfundimtar. Ato lidhen me një parim shumë më të gjerë: në epokën digjitale, siguria kombëtare nuk matet vetëm me mbrojtjen e territorit fizik, por edhe me aftësinë e shtetit për të administruar, kontrolluar dhe mbrojtur në mënyrë të pavarur sistemet elektronike, të dhënat publike dhe infrastrukturën kritike mbi të cilën mbështetet funksionimi i institucioneve dhe ushtrimi i sovranitetit modern.

Qeveria Rama i ka besuar sigurinë e shtetit një firme që ka bërë skandale: „Me sa po konfirmohet se një pjesë e konsiderueshme e infrastrukturës kritike digjitale të shtetit është administruar përmes kontratave me një kompani, drejtuesi i së cilës është objekt i procedurave penale dhe ndodhet në paraburgim në Francë në pritje të procedurave të mëtejshme, atëherë lind një çështje serioze e përgjegjësisë institucionale.

Debati nuk kufizohet më te përgjegjësia individuale e një biznesmeni, por shtrihet te mënyra se si janë vlerësuar rreziqet, si janë zhvilluar procedurat e prokurimit dhe pse sisteme me rëndësi strategjike i janë besuar një kontraktori privat. Këto janë pyetje që kërkojnë përgjigje nga institucionet përgjegjëse dhe përbëjnë një çështje me interes të lartë publik.”

A) Çështja që nuk duhet anashkaluar: Kush administron të dhënat? Kur një shtet zgjedh të angazhojë kompani private për ndërtimin, mirëmbajtjen apo administrimin e sistemeve të tij kritike digjitale, përgjegjësia institucionale nuk kufizohet vetëm te përmbushja e kontratave apo realizimi teknik i shërbimeve të kërkuara, por përfshin edhe detyrimin për të pasur një panoramë të plotë dhe të verifikueshme mbi çdo individ apo subjekt që mund të ketë akses në këto sisteme.

Në këtë kuadër, pyetjet themelore nuk janë vetëm teknike, por lidhen drejtpërdrejt me kontrollin shtetëror mbi informacionin: kush ka pasur akses fizik në infrastrukturë, kush ka pasur akses administrativ, kush ka mbajtur privilegje të nivelit më të lartë në sistem, kush ka pasur mundësi të kopjojë apo transferojë të dhëna, ku ruhen kopjet rezervë të informacionit, kush administron çelësat e enkriptimit, kush mund të hyjë në sistem nga jashtë territorit të vendit, kush monitoron dhe kontrollon regjistrat e aksesit, sa kompani private disponojnë privilegje teknike mbi sistemet shtetërore dhe çfarë mekanizmash zbatohen në momentin kur një kontratë përfundon.

Këto nuk janë pyetje teorike dhe as thjesht çështje të menaxhimit të teknologjisë së informacionit. Ato janë pyetje që lidhen drejtpërdrejt me sovranitetin digjital të një shteti, me mbrojtjen e të dhënave publike dhe me aftësinë e institucioneve për të ruajtur kontrollin real mbi infrastrukturën e tyre kritike.

3) Skandali i të dhënave, nga krimi kompjuterik te siguria kombëtare: Shqipëria ka përjetuar tashmë incidente serioze që kanë prekur sistemet shtetërore digjitale dhe kanë ngritur shqetësime të rëndësishme lidhur me sigurinë e të dhënave të qytetarëve dhe institucioneve publike. Këto ngjarje kanë nxjerrë në pah një realitet të ri të epokës digjitale: të dhënat e qytetarëve shqiptarë nuk përbëjnë më vetëm informacion të administruar nga institucionet shtetërore për qëllime shërbimi publik, por mund të shndërrohen në objektiv të aktorëve kriminalë, strukturave të organizuara ose edhe aktorëve shtetërorë jashtë territorit të Shqipërisë. Nëse një bazë të dhënash shtetërore kopjohet, përvetësohet, shitet apo transferohet jashtë kontrollit institucional të vendit, pasojat nuk kufizohen vetëm te një dëm financiar apo administrativ, por mund të prekin një sërë dimensionesh të sigurisë dhe interesit publik, duke përfshirë dëmin individual ndaj qytetarëve, cenimin institucional të shtetit, ndikimin politik, rrezikun e përdorimit për qëllime inteligjence, pasojat ekonomike dhe cenimin e interesave strategjike kombëtare. Pikërisht për këtë arsye, të dhënat e qytetarëve nuk mund të trajtohen më si një “informacion administrativ” i zakonshëm që ruhet dhe menaxhohet vetëm për nevoja burokratike.

Ato përbëjnë një aset strategjik kombëtar, mbrojtja e të cilit lidhet drejtpërdrejt me sigurinë e shtetit, besimin publik dhe aftësinë e institucioneve për të ruajtur kontrollin mbi informacionin kritik të vendit. 4) Kthehemi te”Open Balkan” dhe dimensioni digjital: Në trajtimin e çështjes së “Open Balkan”, ende shumë marrëveshje nuk janë të pranishme, as edhe për institucione publike apo mediatike për të folur për fakte të verifikueshme, që secili prej nesh të mund të shmangë përfundimet që nuk mbështeten në prova konkrete. Megjithatë ato pak dokumente publike të kësaj nisme tregojnë se bashkëpunimi ndërmjet vendeve pjesëmarrëse (nuk ishte) dhe nuk është i kufizuar vetëm në fushën e tregtisë dhe qarkullimit ekonomik, por ka përfshirë edhe elementë të lidhur me përdorimin e shërbimeve elektronike dhe ndërveprimin digjital ndërmjet administratave.

Sipas informacionit të publikuar nga faqja zyrtare e „Government të Serbisë“ për “Open Balkan”, marrëveshjet e nënshkruara më 21 dhjetor 2021 synonin, ndër të tjera, „edhe lehtësimin e përdorimit të shërbimeve elektronike“ në kuadër të kësaj nisme. Po ashtu, në mars 2024 është bërë funksional një sistem shërbimesh elektronike për qytetarët e vendeve pjesëmarrëse, ku përfshihet edhe identifikimi përmes “My Open Balkan Identification Number” dhe përdorimi i identitetit elektronik për shërbime të lidhura me tregun e përbashkët të punës.

Ky fakt, në vetvete, nuk përbën provë se Serbia apo ndonjë shtet tjetër pjesëmarrës ka pasur akses në bazat e të dhënave shtetërore shqiptare. Por, pyetja që kam është pse këto të dhëna janë bërë publike në vende të gabuara? Megjithatë, i gjithë procesi i marrëveshjeve, ndonëse shumë i padëshiruar nga shumica e shqiptarëve, dhe shumë i përfolur, për këto nënshtrime të Shqipërisë ndaj Serbisë në emër të gjëja „të bashkëpunimeve rajonale“, dëshmon një element me rëndësi të veçantë: se bashkëpunimi rajonal ka krijuar një dimension digjital të lidhur me identifikimin elektronik dhe shkëmbimin e mundshëm të informacionit, i cili kërkon një analizë të posaçme edhe nga pikëpamja e sigurisë së të dhënave.

Për këtë arsye, pyetjet që kërkojnë përgjigje nuk lidhen vetëm me ekzistencën e bashkëpunimit, por me mënyrën konkrete se si ato marrëveshje po zbatohen në praktikë: Çfarë kategorish të dhënash mund të shkëmbehen? Në çfarë forme dhe përmes cilave sisteme teknike realizohet ky shkëmbim? Kush i administron këto të dhëna? Ku ruhen dhe në cilin juridiksion ndodhen serverët përkatës? Cilat institucione kanë të drejtë aksesi? Sa kohë ruhen të dhënat dhe cilat janë rregullat për fshirjen apo kufizimin e përdorimit të tyre? Çfarë garancish ekzistojnë në rast të një ndryshimi politik apo përkeqësimi të marrëdhënieve ndërmjet shteteve pjesëmarrëse?etj. Të gjitha këto sot janë pa përgjigje profesionale dhe përbëjnë shkelje ligjore.

A) Te “OPEN BALKAN”: Çfarë është publike dhe çfarë duhet hetuar? Dokumentet publike tregojnë se në kuadër të nismës “Open Balkan” janë nënshkruar marrëveshje në fusha të ndryshme, përfshirë sigurinë ushqimore, energjinë dhe bashkëpunimin në situata emergjencash civile. Këto dokumente, megjithatë, nuk konfirmojnë automatikisht, edhe për publikun, si provë për ekzistencën e marrëveshjeve të klasifikuara që lidhen me transferimin e të dhënave shtetërore shqiptare. Për këtë arsye, çdo pretendim për ekzistencën e marrëveshjeve të tilla duhet të trajtohet me standardin e duhur: jo si fakt i provuar, por si një kërkesë legjitime e publikum shqiptar që kërkon verifikim institucional dhe juridik. Nëse ekzistojnë dokumente të klasifikuara, ato do të duhej të trajtohen në bazë të nënshtrimit të ekspertizave ligjore. Për ta bërë këtë veprim, duke pasur parasysh rëndësinë e të dhënave publike dhe të infrastrukturës digjitale shtetërore, institucionet shqiptare duhet të ofrojnë, të paktën në nivel të përgjithshëm, transparencë mbi disa elementë themelorë: Cilat kategori të dhënash mund të jenë pjesë e shkëmbimit dhe për çfarë qëllimi përdoren ato? Cilat institucione publike kanë rol administrues, mbikëqyrës ose aksesues në këto të dhëna? Cili është kuadri ligjor që rregullon mbledhjen, përpunimin, ruajtjen dhe shkëmbimin e këtyre të dhënave? Ku ruhen, përpunohen dhe menaxhohen teknikisht të dhënat e shkëmbyera ndërmjet institucioneve? Cilat janë mekanizmat e auditimit, kontrollit dhe përgjegjësisë që garantojnë përdorimin e ligjshëm të të dhënave? Cilat janë kufizimet teknike dhe ligjore që përcaktojnë se kush mund të ketë akses, në çfarë niveli dhe për çfarë qëllimi?

Vetëm përmes këtyre garancive mund të sigurohet që bashkëpunimi digjital rajonal të zhvillohet pa cenuar kontrollin shtetëror mbi të dhënat dhe pa krijuar paqartësi mbi sovranitetin digjital të vendeve pjesëmarrëse. Sqarim shtesë: Një element që meriton një analizë të veçantë lidhet me procesin e integrimit të administratës digjitale sipas modeleve që promovohen në kuadër të Bashkimit Evropian për vendet e Ballkanit Perëndimor. Nga verifikimet paraprake që kemi kryer mbi dokumentacionin publik të një prej kompanive që ofron këto zgjidhje rezulton se Serbia ka nisur procesin e pranimit dhe të integrimit të këtij modeli të administratës digjitale në periudhën 2013–2018, pas normalizimit gradual të marrëdhënieve me Bashkimin Evropian dhe heqjes së një pjese të masave kufizuese që lidhen me procesin e integrimit evropian.

Në materialet publike të kësaj kompanie, Serbia figuron si pjesë e këtij ekosistemi të administratës digjitale. Nga ana tjetër, në të njëjtat burime publike nuk rezulton që Shqipëria të figurojë si shtet që ka filluar dhe ka përfunduar ose zbatuar një proces të ngjashëm integrimi në këtë model. Për arsye juridike dhe profesionale, në këtë fazë nuk mund të publikojmë dokumentacionin e plotë, katalogët apo materialet mbi të cilat mbështeten këto verifikime, por ato do të paraqiten vetëm në momentin kur të jetë e mundur të bëhet një publikim i plotë dhe në përputhje me standardet ligjore.

Ky konstatim nuk duhet interpretuar vetëm si kritikë ndaj institucioneve shqiptare, por është edhe si një tregues dhe dëshmi, se strategjia e transformimit digjital, zgjedhja e modeleve të administrimit dhe harmonizimi me standardet evropiane meritojnë një analizë shumë më të thelluar. Për aspektet teknike, institucionale dhe profesionale të këtij procesi, do të ndalemi në një kapitull të veçantë të dokumentit, ku do të paraqiten argumente dhe dokumentacion më i plotë. Nëse Shqipëria do të kishte ndjekur një model të integrimit të administratës digjitale më të harmonizuar me standardet, mekanizmat dhe infrastrukturën e promovuar nga Bashkimi Evropian, është e arsyeshme të shtrohet pyetja nëse një pjesë e problematikave që kanë shoqëruar administrimin e sistemeve elektronike shtetërore do të ishin shmangur në tërësi, do të ishin kufizuar ose do të ishin evidentuar në një fazë më të hershme përmes mekanizmave më të avancuar të kontrollit, auditimit dhe mbikëqyrjes institucionale. Kjo nuk përbën një përfundim të provuar, por një hipotezë analitike që meriton të shqyrtohet mbi bazën e dokumenteve, praktikave krahasuese dhe standardeve evropiane të administrimit të infrastrukturës kritike digjitale.