Lirim Gashi, Prishtinë
____
GAZMEND HALILAJ – NJERIU QË MUND T’I NDIHMOJË MĒ SË SHUMTI DONIKA GËRVALLËS, PËR T’IA HEQUR MASKËN DREJTËSISË SË KAPUR NË KOSOVË
____
Ekzistojnë njerëz që i njohin ligjet, njerëz që i interpretojnë ligjet dhe njerëz që e dinë se ku i kanë fshehur ligjet ata që kanë vendosur të mos i zbatojnë. Gazmend Halilaj, sipas bindjes sime, i përket kategorisë së tretë. Dhe kjo është pikërisht kategoria që do t’i duhej më së shumti ministres së Drejtësisë, Donika Gërvalla-Schwarz.
Së pari, Gazmendi është njohës i jashtëzakonshëm i labirintit juridik të Kosovës. Ai nuk i njeh vetëm korridoret e ligjeve, por edhe dyert e mbyllura për popullin, dritaret e hapura për miqtë e pushtetit dhe daljet emergjente që sistemi ua ka ndërtuar atyre që nuk dëshirojnë të takohen me drejtësinë.
Ai e kupton se si një sistem i tërë mund të prodhojë pafajësi administrative për njerëz që kanë përgjegjësi konkrete, si mund të shndërrohet një procedurë ligjore në një maratonë pa cak dhe si mund të mbrohet një interes kriminal duke e veshur me kostumin solemn të një vendimi institucional.
Për më tepër, ai i njeh pengesat ligjore dhe prokuroriale që ua pamundësojnë institucioneve tona legale dhe legjitime luftimin efektiv të krimit të organizuar dhe korrupsionit.
Ai di të analizojë se kush i krijon këto pengesa, kush përfiton prej tyre dhe interesat e kujt mbrohen përmes mosveprimit institucional.
Në Kosovë, ndonjëherë është më e lehtë ta gjesh një nen të ligjit sesa një prokuror të gatshëm për ta zbatuar atë. Prandaj, një njeri që i njeh jo vetëm nenet, por edhe mekanizmat që i mbajnë ato në gjumë, do të ishte jashtëzakonisht i dobishëm për Ministrinë e Drejtësisë.
Së dyti, Gazmend Halilaj nuk e njeh Kosovën vetëm nga librat juridikë, nga zyrat institucionale dhe nga konferencat ku njerëzit flasin për reforma, ndërsa reformat zakonisht mbesin jashtë sallës.
Ai e njeh realitetin shoqëror, politik, kulturor, arsimor dhe edukativ të vendit. E kupton se institucionet nuk funksionojnë në vakum, por janë pasqyrë e një shoqërie me të gjitha virtytet, komplekset, kontradiktat dhe defektet e saj.
Ai mund ta ndihmojë ministren Gërvalla ta kuptojë se përse politika zyrtare shpeshherë nuk është gjë tjetër veçse një fotografi institucionale e mangësive tona shoqërore.
Sepse nuk mjafton të ndryshohet korniza ligjore nëse në ndërtesën e re vazhdojnë të punojnë zakonet e vjetra. Mund ta lyesh korridorin e gjykatës me ngjyrë evropiane, por nëse drejtësia vazhdon të ecë me patericat e nepotizmit provincial, ndërtesa mbetet po ajo që ishte.
Së treti, Gazmend Halilaj e ka paguar personalisht çmimin e guximit për të bërë pyetje të pakëndshme.
Ai e di nga përvoja e vet se si organizohet dhe si zbatohet eliminimi fizik i njerëzve që konsiderohen të papërshtatshëm për struktura të caktuara, pikërisht sepse nuk pranojnë të heshtin, të nënshtrohen apo të bëhen pjesë e dekorit institucional.
Megjithatë, ai nuk e ka humbur guximin. Nuk e ka ndërruar bindjen me sigurinë personale dhe as të vërtetën me një marrëveshje komode me heshtjen.
Ai vazhdon t’u shpallë luftë strukturave kriminale që e nxjerrin fuqinë e tyre nga lidhjet me institucionet shtetërore, të cilat, në vend që t’i luftojnë, shpeshherë u krijojnë një status të veçantë paprekshmërie.
Në një vend normal, paprekshmëria do të duhej të ishte privilegj i së drejtës, jo imunitet i krimit. Në Kosovë, megjithatë, duket se disa njerëz e kanë kuptuar gabimisht këtë parim dhe kanë vendosur ta zbatojnë në favor të vetvetes.
Së katërti, një nga kontributet më të rëndësishme të Gazmendit do të ishte identifikimi i përgjegjësisë individuale dhe institucionale.
Ai mund të ndihmojë në zbërthimin e zinxhirit të vendimmarrjes: kush e ka marrë vendimin, kush e ka zbatuar, kush e ka penguar zbatimin e ligjit dhe kush ka përfituar nga pasojat e tij.
Sepse në administratën tonë ekziston një fenomen interesant: kur duhet të merret një vendim, zakonisht ka shumë përgjegjës; kur duhet të mbahet përgjegjësi, papritur nuk gjendet asnjëri.
Për këtë arsye, Kosovës i duhet një sistem ku askush nuk mund të fshihet pas vulës së institucionit, pas titullit të zyrës apo pas numrit të protokollit.
Drejtësia duhet të bazohet në përgjegjësinë individuale, në provat dhe procedurat e drejta, e jo në hakmarrje politike, në përkatësi partiake apo në përgjegjësi kolektive.
Së pesti, Gazmendi mund të kontribuojë në hartimin e një strategjie serioze për reformimin e sistemit të drejtësisë.
Kjo nënkupton forcimin e pavarësisë së gjyqësorit dhe prokurorisë, luftimin e konfliktit të interesit, transparencën e vendimmarrjes, kontrollin e performancës institucionale dhe eliminimin e ndikimeve politike e kriminale.
Por mbi të gjitha, ai mund të ndihmojë në dallimin ndërmjet reformave që e ndryshojnë sistemin dhe reformave që vetëm ua ndryshojnë tabelat zyrave.
Sepse Kosova nuk ka nevojë për një reformë ku drejtori i vjetër largohet të premten, ndërsa të hënën vjen një drejtor i ri me të njëjtët kushërinj, me të njëjtat interesa dhe me të njëjtën filozofi institucionale.
Së gjashti, njohuritë e tij do të ishin të vlefshme edhe në harmonizimin e legjislacionit të Kosovës me standardet evropiane dhe ndërkombëtare të të drejtave të njeriut.
Siguria juridike, gjykimi i drejtë, mbrojtja nga arbitrariteti shtetëror dhe trajtimi i barabartë para ligjit nuk duhet të jenë vetëm fjali të bukura në dokumentet strategjike.
Ato duhet të bëhen përvoja të përditshme të qytetarëve.
Një qytetar nuk duhet të ketë nevojë ta njohë ministrin, deputetin, kryetarin e komunës apo ndonjë ndërmjetësues me telefon të fuqishëm për ta marrë drejtësinë që ligji ia garanton.
Së shtati, Gazmend Halilaj mund të ndihmojë në krijimin e një kulture të re institucionale, ku profesionalizmi vlen më shumë se lojaliteti partiak, ku kompetenca vlen më shumë se nepotizmi dhe ku integriteti vlen më shumë se aftësia për t’u përshtatur me interesat e radhës.
Ministria e Drejtësisë nuk duhet të jetë një zyrë ku prodhohen vetëm dokumente, strategji dhe konferenca për shtyp. Ajo duhet të jetë një institucion që i identifikon defektet e sistemit, që propozon zgjidhje konkrete dhe që e kërkon zbatimin e tyre brenda kompetencave kushtetuese dhe ligjore.
Në fund të fundit, drejtësia nuk matet me numrin e ligjeve që miratohen, por me numrin e qytetarëve që mund të mbështeten realisht në to.
Dhe këtu vijmë te arsyeja kryesore e këtij propozimi.
Unë nuk po sugjeroj që Gazmend Halilaj të bëhet këshilltar i ministres Donika Gërvalla vetëm sepse është jurist, sepse juristë në Kosovë ka mjaft. Nuk po sugjeroj as që ta marrë një zyrë, një pllakë me emrin e tij në derë dhe një karrige rrotulluese që e lejon të sillet rreth problemeve pa i zgjidhur ato.
Po sugjeroj që ministrja ta ketë pranë vetes një njeri që i njeh nga afër mekanizmat e mosfunksionimit të drejtësisë, që e ka guximin t’i identifikojë pengesat, që nuk frikësohet nga emrat e mëdhenj dhe që mund të ofrojë zgjidhje juridike e institucionale.
Sepse këshilltari më i mirë i një ministreje nuk është ai që i thotë çdo mëngjes se sa mirë po e ushtron detyrën, por ai që ia tregon se ku po dështon sistemi, kush po e pengon reformën dhe çfarë duhet bërë për ta ndryshuar gjendjen.
Ministres Donika Gërvalla nuk i duhet një këshilltar që ia zbukuron realitetin. I duhet dikush që ia shpjegon realitetin pa grim, pa filtra dhe pa frikën se mos ia prish ditën dikujt në pushtet.
SEPSE KOSOVËS NUK I MUNGON LETRA E LIGJIT. I MUNGON GUXIMI PËR TA ZBATUAR ATË KUNDËR ATYRE QË KANË MËSUAR TË JETOJNË MBI TË.
Dhe nëse synimi i ministres është që drejtësia të mos mbetet vetëm një premtim elektoral apo një dekoratë në murin e institucioneve, atëherë Gazmend Halilaj do të ishte një emër që meriton seriozisht të shqyrtohet për këtë përgjegjësi.
