Haxhi Mehmetaj, Arkeolog
____
Afërsisht në qendër të kështjellës, në shekullin VI pas Krishtit ishte ngritur manastiri dardan, njëri ndër manastiret më të vjetra në Dardani.
Mbi themelet e manastirit dardan të antikitetit të vonë, në shek. XIII – XIV, ngritët manastiri mesjetar i cili i kushtohet Shën Mërisë së Përndritur.
I tërë kompleksi kishtar, në mungesë të intervenimit, të mirëmbajtjes, të gërmimeve arkeologjike të shpëtimit dhe të konservimit vazhdon të jetë në gjendje të keqe, para shkatërrimit.
Mbi majën e sheshtë të kodrës më emrin Bregu i Kishës në lindje të fshatit Studenicë ,rrëzë bjeshkëve të Moknës, 20 kilometra në veri të Pejës dhe 9 kilometra në perëndim të Istogut, gjendet gjurmët e një kështjellë dardane të antikitetit të vonë të shekujve IV – VI pas Krishtit. Kështjella ka qenë e fortifikuar më mure.
Afërsisht në qendër të kështjellës, në shekullin VI pas Krishtit ishte ngritur manastiri dardan, njëri ndër manastiret më të vjetra në Dardani. Përbehet nga bazilika me tri anijata, një kishë me një anijatë dhe me një narteks të vogël, sikundër edhe dy kriptave (vende të shenjta,varreza etj.) nëntokësore, me qemer, të ndërtuara me mure gurësh të thyer në gërshetuara me tulla, të lidhur më llaç gëlqeror. Faqet e brendshme të mureve të kriptave kanë qenë të suvatuara me llaç gëlqeror, të përzier me pluhur tulle të kuqe (opus signum).
Mbi themelet e manastirit dardan të antikitetit të vonë, në shek. XIII – XIV, ngritët manastiri i cili i kushtohet Shën Mërisë së Përndritur. Përbëhej nga një kishë më një anijatë, dy kishave të vogla, që ndodheshin në veri dhe në jug të kishës më një anijatë, dhe disa objekteve të tjera. Mbi kishat e vogla u ngritën dy kulla. Manastiri i Shën Mërisë së Përndritur, njëherazi behet seli peshkopate dhe do të jetë në përdorim deri në shek. XVII.
I tërë kompleksi kishtar, në mungesë të intervenimit, të mirëmbajtjes, gërmimeve arkeologjike të shpëtimit dhe konservimit vazhdon të jetë në gjendje të keqe, para shkatërrimit.
( Bazuar në librin “ Trashëgimia arkeologjike e komunës së Istogut”, të autorit Haxhi Mehmetaj, Prishtinë 2016, faqe 19 – 20.).
