Në foto: Dardan Berisha, kopertina

Nga: Shefqet Dibrani

(Figura e Nënës në poezinë e Dardan Berishës, përkatësisht Eshref Berishës)  

Dardan Berisha, NËNA, GURI KU UNË LUTEM, poezi, botoi Shtëpia Botuese ATINUS, Prishtinë 2022, faqe 150. ISBN 978-9951-753-44-9  

Dardan Berisha, ka arritur për të ndërtuar figurën e Nënës gjerë në simbol të shenjëtrimit, përkatësisht GURI ku ai lutët është tempull i hyjnishëm. Ky artikulim sa metaforik po aq simbolik është variant i ri, i atyre këngëve dedikuar nënave që zakonisht i këndojnë bijtë e tyre poet, kur ato nuk janë gjallë. Në anën tjetër poezitë për Nënën të poetit Dardan Berisha (emër artistik i Eshref Berishës), janë shtresime figurative që lidhen me ndjenjën dhe afrin e poetit që ka pasur me nënën e tij, pasi jo të gjithë fëmijët janë të lidhur kaq shumë me emrin e nënës së tyre, dhe aq më pak ka poet që iu kanë qasur me kaq pasion motivit të poezisë që për simbolikë të saj ka figurën e Nënës. Nga ky këndvështrim, poezitë e librit (më saktë Cikli “NËNË”, faqe 29-53), janë lirika emocionale dhe përjetohen thellë edhe nga lexuesi i saj. 

Një krahasim mjaftë interesant i Nënës me Xhubletën, veshje tradicionale qindvjeçare, tashmë e pranuar edhe në UNESCO, si vlerë e kombit tonë, ashtu sikurse nëpër të gjitha poezitë kushtuar nënës, figura e Nënës, mbetet e ndritshme dhe e hyjnizuar. Në anën tjetër poezia NÁNA DHE XHUBLETA, edhe pse e shkruar në trajtën arkaike të gegërishtës, tamam të folëmes rajonale që përketë poeti, mbetet krijimi më artistik brenda këtij vëllimi poetik.  

NÁNA DHE XHUBLETA*   

Nánë, kur zbrite nuse n’ket ané,  

Erdhe veshun me xhublet – m’kan than’.  

Më mbajte n’brendsi tande dimën e ver’  

Me xhublet veshun, lagun, e ter’…!  

Më mbaje n’gji, dilje me mbjell, e me korr grun  

Me xhublet veshun, pa e hjekun kurr!  

N’pun kábmleht’, n’shtrat gjumleht’  

Nánë, akoma ti me ket xhublet?!  

Sa shumë pun’, nánë, sa pak me ngran’!  

Për ty nânë, kjo jetë gjithmon e rand’!  

M’thuaj i’her…, veq i’her, oj nânë  

Çka t’man, kaq t’fort, n’kamë?!  

Prishtinë, 25.09.2017.  

*Xhubleta, ruan një arkivë të madhe historike  

Faqe 31. 

Nuk ka poet të madh, pa poezinë e dashurisë për nënën e vet. Dardan Berisha, këtë kusht e ka plotësuar me ciklin e poezive që kanë portretizuar figurën – simbol të Nënës. Madje ai shprehet se “Nga dita që lash gjirin e nënës?! / Nana çdo ditë mbjell thoj n’trupin e saj/ e hijenat “gojqeshur” çdo ditë mbjellin skelete!”, (faqe 29). Vetëm me kaq poezi dedikuar nënës, Dardan Berisha është poet. E duke lexuar mëtutje poezinë e tij do të vërejm se autori përveç pretendimit për t’i lënë të shkruara përshtypjet e tij lirike nuk ka ambicie më shumë, prandaj ai nuk merakoset për vargun estetik, sa për vargun metaforik i cili do të interpretoj mendimin dhe bindijen e tij në raport me subjektin a fenomenin që ka fiksuar në varg, megjithatë kjo vlerë poetike e poezisë që gjendet në Ciklin për Nënën, të cilën e ka “Gur ku ai lutët”, e ka vatër ku ngrohte zemrën, tashmë e ka tempull ku rrëfehet, prandaj poezisë i ka dhënë ngjyrim të fuqishëm emocional dhe personal, dhe shprehë ndjenjën që interpretohet nga motivi në brendësinë e saj, ku portretizon sakrificën tragjike dhe vuajtjen e Nënës gjerë në vetflijim për t’i rritur fëmijet e saj, tamam ashtu siç shprehet në vargje: “Por, ankthin ma t’madh e ka nëna, kur për darkë nuk/ gjendet asnjë kotherë buke/ Vë gurë në vegsh, fëmija të shpresojnë se janë patate/ T’i zë gjumi të gjorët, me shpresë se nuk do zgjohen nga/ uria në mesnatë…!// Por, uria gërryen, uria kollitet e qanë në kthinat e zorrëve të boshatisura/ Dhe fëmijët përpiqen të shpojnë “patatet”,/ për të parë në janë zierë…/ Në kusinë mbi zjarr, zihen vetëm ankthet e nënës…!”, (poezia ANKTHI I NËNËS, faqe 32.) Sipas këtyre vargjeve kaq rrëqethëse, Nëna jo vetëm si Simbol por është Figurë Epike, ngase “Legjenda për Patatet në Kusinë e mbi zjarr”, do të mbetet legjendë në kujtesën e atyre që do ta lexojnë këtë libër. 

O NËNË  

I kënduam heroizma babait  

se çau gurin,  

u rrua dhe doli në luftë,  

U kthye fitimtar me pushkë mbi supe!  

Gërmoi tokën deri në zemër  

Nxori në horizont hekur e ar  

Farkoi një unazë, dhe plugun farkoi!  

Ty të hodhi një shikim  

Dhe arën me plug çau  

Kafshoi bukë, e ujë burimi piu  

E dremiti një cop’herë me gur nën kokë…  

Por, ti nënë,  

Jo vetëm një gur, por me trup godite shkëmbin  

Gurëmurit i dhurove trupin, qumështin Jetës!  

Pas gjithë asaj vuajtjeje me pesëneqë në bark  

Kujtove fëmijët tjerë shpërndarë në ara  

Fëmiut të fundit, qumështin e përjetësisë i jep!  

Nënë, babai është heroi yt  

Por ti…,  

Ti nënë je heroina jonë! 

Faqe 34. 

Portreti i Nënës, është vendosur edhe në titull poetik i cili orienton konceptin figurativ që do të shpaloset në brendësinë e saj ndërsa disa motive shprehin ndjenjë dhe afrinë që ka pasur poeti me Nënën, figurën e të cilës e trajton nga shumë këndvështrime etike, epike dhe homerike. Sepse për të birin poet, bazuar nga pikturimi figurativ i saj, Nëna është vlera morale dhe edukative e familjes, është ndjenja epike dhe himnizimi i saj duket sikur ka dimenzionin mitologjik me frymëzimet e mundshme nga veprat e poetit të lasht grek Homeri.  

HEROINA IME  

Njeriu ka dy gjeografi më të rëndësishmet në jetë:  

Nënën  

dhe  

Tokën.  

Nënë, babai është heroi yt  

Por, ti nënë je heroina e babait tonë  

dhe gjithë ne fëmijëve!  

Nanë!  

Ti m’ke dhanë mishin, ashtin e shpirtin  

M’ke dhanë gjirin e rritën,  

E unë…?  

Unë, çdo ditë po t’jap veç helm  

E ti,  

helmin në mjalt ma kthen…! 

Faqe 41. 

Frymëzimi poetik është sa konkret po aq hyjnor, që shprehin përjetimin real të vet autorit. Edhe dashuria për Nënën është hyjnore, sepse Nëna, poetit ia ka ndriquar jetën, ia ka spastruar shpirtin, ia ka shtuar fyrmëzimin i cili i dridhet dhe i shtanget sa herë përmend emrin e saj, sa herë rikthen kujtimin tek Ajo! Andaj “Jetën, Forcën, Gëzimin dhe Qeshjen/ Ja kam borxh nënës./ Edhe shpirtin do t’ia falja/ Por nëna nuk e do peng shpirtin tim!/ Tërë jetën/ Më dhuroi nga shpirt’i saj“, (poezia MË LEJO NËNË, faqe 38.) 

Ky tip i poezisë është argument i pakontestueshëm që shpjegon për lidhjen shpirtërore të poetit me Nënën e tij edhe përtej asaj lidhjes gjenetike që kanë të gjithë fëmijet me nënat e tyre. Poezia dëfton afrinë, shpalos përkushtimin dhe materializon përjetimin artistik, prandaj Figura e Nënës në poezinë e Dardan Berishës, merr përmasat të hyjnishme si përsenofikimi me artistik i mundshëm, kurse në anën tjetër poeti vetvetiu ka zbuluar atë lidhjen e cila është proces metafizik i krijimit poetik. 

PANGOPËSIA E NANES TEME 

Nji koh m’ka pas pengu pangop’sia e nanës teme!  

Tesh un qi erdha n’hapin e gjashtdhet t’saj  

Jam ba vrim’e brim ma e thell për thmit e mi  

Tesh e kuptoj pse nana ka nejtun zgjuet nat’e dit  

Se s’ngihej tuj na shiku, e tuj na dashtë!  

Na m’bshtillte me frymmarrjen e saj, qi na mos me nirthtë,  

E andrrat na i shtronte  

Udh’vet kambet mos me na u vra…! 

Faqe 37. 

Sipas konceptit metafizik, poeti kërkon të zbulojë thelbin më të thellë të mundshëm të kësaj lidhjeje hyjnore me Nënën, prandaj është edhe kërkim real në gjetjen e dimenzionit real për figurën artistike të Nënës, qoftë në poezi ose në përjetësimin hyjnor e poetike të saj. Ky gjakim këmbëngulës dhe i vazhdueshëm artikulon ndijimin artistik e poetik të autorit duke sublimuar përkushtimin e tij nëpër poezi dhe vargje të shumta. Mjaftë sish artistike e të tjera në nivel të deshirueshmës me të cilat poeti ka zbukurar mozaikun e Figurës së Nënës të cilës i rrëfehet në mungesë: “Kur donë me m’pâ, Nánë,/ Shiko nga qielli kur ka, e s’ka ré./ Kur donë me m’ndje,/ Përkëdhel gurë, përkëdhel dhé!“, dhe poeti sugjeron: “Vetëm ledhatoi gurët, nánë/ Kujto se njani nga ata unë jam…!“, (poezia ZÁ NGA KALAJA, faqe 53.) 

Kjo lidhje Nënë e Bir, ndërthurët me dialogimin e të birit me portretin figurativ të Nënës dhe me portretin artistik i thurrur nëpër vargje. Misioni i këtij qëllimi duket mjaftë i realizuar, anët artistike dhe vlera esenciale e poezisë varët nga këndvështrimi subjektiv dhe nga mënyra se si i qasemi kësaj poezie. Sidoqoftë lirikat e Dardan Berishës, shpërthejnë, kurse vargjet bulojnë si bari në pranverë, sentencat poetike kanë shije elegjiake dhe shpeshherë epike, pasi Nëna e poetit është “Guri, pran të cilit rrëfehet i Biri”, Ajo është Heroinë që ka sfiduar kohë dhe vështirësi si shumë nëna të tjera. Ajo është nëna që gatuante “patate”, me djerësen e vet, për t’i bekuar fëmijet e saj. Vështirësitë tjera sociale janë pjesë e rrjedhave historike! Por ajo “Fluturon gjithë ditën/ qëmton lule më lule/ mbledh nektarin/ në frym’e shi!// Edhe atëherë/ kur futet në koshere/ e ne mendojmë/ se ka rënë të pushojë/ ajo prapë punon!“, (poezia BLETA, faqe 44.) 

Libri me poezi NËNA, GURI KU UNË LUTEM, veçmas poezitë dedikuar Nënës, janë me prirje elegjiake, reale dhe përjetuese. Kanë të ngjizur elementin baladik dhe kanë përjetim emocional. Si tërësi libri përfaqëson nivelin e poetit që karakterizon botkuptimin metafizik të procesit krijues, si indikacion letrar i vlerës dhe i rrëfimit sa më besnik të asaj që mendon. Vargjet sforcojnë mendimin e shprehur për poezinë e autorit sepse del në pah përkushtimi fisnik dhe fisnikëria e shprehjes artistike që funksionalizohet në poezitë dedikuar Nënës! 

Leximi i vëmendshëm i kësaj poezie mund të nxjerr edhe vlera të tjera të cilat ne nuk arritëm me i pikasur, por mënyra e rrëfimit poetike për të shprehur dashurinë e vet, me kaq sinqeritet dhe aq e drejtpërdrejt e bënë përjetimin dhe përkushtimin real dhe të vërtetë. Vargjet janë të thjeshta dhe pa sforcime të theksuara artistike. Dhe si mrekulli poetike, (gjithmonë sipas perceptimit tim), poeza si e tillë lexohet dhe përjetohet bukur, dhe pa asnjë dilemë, ky motiv haset rrallë në poezinë kushtuar Nënës, në kohën kur, “Nëna është ajo që me lot përvëlues zbuti gurët e përhimë/ E ne “ngopeshim” duke “ngrënë” “patate” për darkë”, (faqe 29.) 

Kjo orvatje kritike pasqyron mundësinë e interpretimit si dukuri për të shtjelluar lajtmotivin e veprës me nota kaq elegjiake e baladike, poezi këto që mitizojnë gjerë në hyjnizim figurën e nënës dhe kjo është Nëna e Poetit, e cila duhet të pushoj e qetë, pasi për të ka kush lutet!

St. Gallen, 2 shtator 2023.  

Nga: Shefqet Dibrani 

Arben Çokaj, MREKULLI N’KATROR, poezi, botoi Sh. B. FIORENTIA, Shkodër 2023, faqe 220. ISBN : 978 992 838 236 8  

PARANTEZË 

Poetin Arben Çokaj, fillimisht kam komunikuar në rrjetet sociale, e pastaj e kam takuar në shtëpinë e tij në Malësi të Madhe dhe të timen në St. Gallen të Zvicrës. Janë edhe disa takime të tjera në Tiranë e Shkodër, të cilat e kompletojnë edhe më tej mozaikun e njohjes. Ai është mësues i fizikës dhe i shkencave kompjuterike. Autor nga fusha e dizajnit dhe programimit, ku ka botuar disa libra dhe doracakë shkollorë. Shquhet si njohës i zhvillimeve politike në Shqipëri dhe Kosovë si dhe në shkallë botërore. 

I kompletuar me dije e kulturë nga fusha e letërsisë dhe e filozofisë, po aq edhe nga shkencat ekzakte. Zotërues i shkëlqyer i anglishtes, gjermanishtes dhe danishtes, gjuhë nga të cilat ka përkthyer tekste e studime letrare si dhe poezi. Kundrejt këtyre prirjeve është dalluar për kritikë letrare, duke trajtuar edhe poezinë. Gjithnjë me shije artistike dhe me depërtim të thellë në brendësinë e saj. Por çuditërisht, deri më tash, unë nuk e kam ditur, se Arbeni paska shkruar poezi edhe më herët, se sa njohja jonë!… 

ATËHERË 

Kur shpirtin tim e ka pushtuar trishtimi 

Kur qënia ime ndodhet në mërzi, 

Kur s’më bie ndërmend për çaste gëzimi 

Atëherë ngushëllimin e kërkoj tek ti. 

Shtator 1990. 

Faqe 19. 

LIBRI 

Pa dyshim, libri me poezi MREKULLI N’KATROR, e kompleton mozaikun e angazhimeve edhe në fushën e kulturës dhe të letërsisë. Këto lirika janë shkruar në mes viteve 1990-2000, dhe janë përgatitur për botim vite më parë. Pastaj kur i lexon lirikat e tij, disi ndjehesh i përmbushur: “Papritur zgjohem natën,/ Errësirë kudo errësirë…/ Trupin ma pushton një dobësi/ Jam duke menduar për ty/ Bardhësi”, (poezia DOBËSI, shtator 1990, faqe 20.) Vonesa për botim, vetvetiu shndërrohet në metaforë për “Jetën e komplikuar”. Ndoshta kjo nuk është aspak metaforë, por është realitet i jetuar. Ku ta di unë?! 

Për letërsinë s’ka fare rëndësi, edhe njëra edhe tjetra, pasi jeta si nocion më i kompletuar është metaforë më vete, që shprehet kudo edhe nëpër vargjet e librit: “Sy të buhavisur nga gjumi i tejzgjatur/ Zymtësi, mërzi, delir…/ Vazhdojmë rrugën e jetës së varfër/ Me një vakum të pashtershëm në shpirt”, (poezia ECIM, faqe 25.) Gjithsesi botimi i librit është ngjarje. Ndodhia thyen heshtjen e pritjes së harruar, e cila tashmë e riaktualizon dimensionin e shprehjes “jetë e komplikuar”, në anën tjetër sjell emocione, sidomos tek ata që e njohin Arbenin, për epitetet e theksuara më lart, por jo edhe si poet! Në një poezi tjetër, ai pyet? “Jetës ç’po i marrim?/ Ç’po i lëmë?”, (faqe 30.) E them unë, se Arben Çokaj po i lë letërsisë shqipe këtë libër dhe këto poezi dhe më shumë se kaq! 

Tashmë, Arben Çokaj është poet! E gjithë poezia është tërësi tematike, që lidhet ngushtë me jetën e poetit, me menyrën e jetesës dhe të mbijetimit, qoftë në vitet e tranzicionit kaotik e qoftë më pas nëpër zhvillimet tjera sociokulturore në Shqipëri dhe përgjithësisht në hapësirën shqiptare në Ballkan. Arbeni gjithnjë ishte aktiv e impulsiv, ky reflektim duket edhe në poezinë e këtij libri, pagëzuar me një metaforë të çuditshme poetike, e cila nuk do të doja të ishte aq e komplikuar, aq më pak jeta e tij reale. Ku ta di?!… Por në poezinë DY JETË, mjaft saktë është shprehur: “Kam dy jetë/ Një të madhe sa universi/ Dhe një të vogël fare./ Jetoj dy herë/ Të tjerëve jetën e madhe u fal/ Ndërsa të voglën e ruaj për vete/ Të tjerëve t’u qëndroj pranë”, (faqe 29.) 

POEZIA 

Natyrisht, libri si strukturë është përjetim lirik me frymëmarrje të lirshme, që krahas realitetit, ai ka futur në funksion edhe imagjinatën, e cila ngjall krenari dhe dashuri. Në anën tjetër, poezia është regjistruese e emocionit real, ndërsa jeta është fiksion metaforik, që duhet si natën për ta sfiduar! 

NATA E GJATË 

Nata i pushton ndjesitë 

Dita s’po duket askund 

Kanë udhëtuar prej meje fjalët 

Vargjet kanë humbur diku. 

Ngjyrat seç ma errësojnë ylberin 

Pemët, gjethet i shtrijnë përdhé 

Natë vjeshte, natë e gjatë 

Pluhurin e kujtesës shkund mbi ne. 

22 nëntor ’96. 

Faqe 206. 

Krijimi poetik është vlerë artistike ndërsa optimizmi përfaqëson ndjenjën e autorit. Në një tufë poezish ndeshim një rrafsh real e fiktiv, ku dëshmohet vlera, si përpjekje dhe sfidë për të ngadhënjyer. “Unë megjithatë e kërkoj/ Atë që botës i mungon/ Në shpirtra njerëzorë thellë depërtoj/ Për pak sinqeritet”, (poezia SINQERISHT, faqe 38.) Në cikle të tjera është artikuluar realiteti i përjetuar, bashkë me kontradiktat dhe sfidat e mundshme, të së tashmes dhe të kaluarës. “Një profan dikur në rini/ Se ku kish lexuar një proverb s’e di/ “Dashuria është më tepër marrëzi/ Se urti…”/ E profani i gjorë, gjithë jetën mbeti beqar/ Për t’mos i thënë,/ “Je i marrë!”, (poezia ZGJEDHJE, faqe 37.) 

Mjaft vargje shprehin ngjarje rrëqethëse, veprime që e paskan shqetësuar poetin, i cili pa sofistikime artistike është shprehur, madje mjaft drejtpërdrejt, dhe kjo na bënë për të besuar se këto lirika pasqyrojnë edhe një veti tjetër nga temperamenti personal. “Kur e shprish shpirtin e trazuar/ Të lind më tepër mall/ Ngacmimi i dashurisë së shkuar/ Thellon edhe më shumë një plagë”, dhe këto plagë nuk shërohen me përbetime pa karar, siç shprehet vetë poeti në vargjet tjera në vijim: “Plagosja e zemrës së virgjër/ S’ka nevojë për fjalë/ Besnikëria ndaj dashurisë së lindur/ S’do përbetime pa karar”, (poezia SENTENCA, faqe 42.) 

Poezia si e tillë është një rrahinë, një pllajë, një fushë a një log, ku e tërë dhembja shpaloset pa ndrojtje, shpërfaqet shqetësimi pa frikë, kurse urrejtja dhe smira nuk janë pjesë e karakterit poetik, prandaj ka ardhur në shprehje fabula proverbiale “ka për t’u bërë më mirë?!”, si dhe optimizmi poetik, prandaj zë vend meritor shpresa si ngadhënjim i domosdoshëm. 

SINTEZË ESTETIKE 

E veçanta e poezisë përmblidhet në vullnetin e poetit, qëllim ky për t’iu qasur motiveve të shumta, të cilat si tërësi e kompletojnë mazaikun e përgjithshëm. Ashtu sikurse poezia që ka lidhje direkte në mes autorit dhe recepientit, të gjitha motivet kundrohen si marrëdhënie të mundshme, si pjesë e proceseve të gjithëmbarëshme, i fokusuar në sintetizimin e marrëdhënieve në mes motivit e metaforës lirike. Qoftë kjo ndjenjë edhe shqetësim real i përjetuar: “O trishtim i fundshekullit njëzetë/ Pse më tmerron kështu,/ A s’paskam edhe unë të drejtë/ Të gjej gëzimin diku?!”, (poezia EKSKLAMACION, faqe 46.) Vargjet që i cituam më parë, kanë finesë të stërholluar, e cila duket sikur të ishte analizë për vështrim e kundrim të proceseve, qofshin ato të veçanta a të ndërlikuara. 

Pa dyshim, poezia është dukuri, që regjistron ngjarjen e shtjelluar vëmendshëm nga prizmi poetik. “Koka rëndonte si peliçe e vjetër/ Kish kohë që fjalët s’ishin thënë në letër”, (poezia KUR U ZGJOVA, faqe 103.) Pra nga tërësia, shihet se poeti ka arritur t’i paraqesë vrojtimet që janë pjesë e ngjarjeve dhe si rezultat i ndijimit, përjetimi bëhet më përjetues. Vetëm një proces i tillë, çfarë është në të vërtetë, ka prodhuar këto poezi, të cilat plotësojnë edhe më tej mozaikun e angazhimeve të Arben Çokajt edhe në fushën e poezisë së sotme shqipe. 

FJALËT E PATHËNA 

Buzët më janë tharë 

Nga mungesa e puthjes 

Pështyma ngrihet si kokërr breshëri 

Në fjalën e pathënë 

Nuk hesht, nuk flas në këtë paradoks 

Të pashembullt 

Sytë lozonjarë lakmojnë 

Çmendurisht. 

28 shkurt ’94. 

Faqe 151. 

Jo vetëm kaq, poezia në fjalë dhe ca të tjera janë me vlerë estetike, që dëshmojnë për prirjen dhe afinitetin krijues që ka autori. Pikëpamje e bukur, kategorizim artistik dhe gjykim estetik, që si tërësi tematike është nivel i intelektit të vetë poetit, dhe lidhet me ndjenjën dhe ndijimin artistik, që shprehet me një finesë të hollë: “Kujt t’ia fal dashurinë?/ Ta shes, ta blej, ta flak diku?!”, (poezia KALATË E PAPREKURA, faqe 148.) Nëse poezia është art, ajo është edhe e bukur, prandaj është edhe pjellë e ndjenjave individuale, e plotësuar me shijen artistike. 

Në anën tjetër, çdo varg artistik ka edhe estetikën e vet, bukuria e krijimtarisë dhe përvetësimi estetik kanë mirë-rregulluar përmbajtjen e poezive, mënyra dhe format e krijimit estetik janë të ndërlidhura me ndjenjën dhe përjetimin emocional, si dhe të pikëpamjes së jashtme dhe të veçantisë së subjektit poetik, qoftë si tipar i saj ose thjesht si bukuri e ndërthurjes artistike. 

SHTRESËZIME TEMATIKE 

Poezitë janë kronologji e ngjarjeve, janë edhe dhembje poetike me shtresëzime të shumta tematike, vetëm se këto përjetime janë shprehur në mënyrë lirike andaj poezitë bëhen më të veçanta. Gjithsesi fshehin ndrydhje të përjetimeve, që i kanë ndodhur autorit, duke ndikuar edhe në konceptin e librit nga tronditjet e përjetuara, jo vetëm shpirtërore por edhe fizike. Edhe poeti, duke kaluar kohë të vështira, u bë më imun dhe më i qëndrueshëm. “Në përvjetorin tim të ditëlindjes/ Qirinjtë nuk i fika mbi tortën e mjaltë/ Nëna s’më puthi në sy me dhimbje/ Qortimet e babait munguan atë natë”, (poezia PËR DITËLINDJE, faqe 146.) 

Përmbledhja poetike, Mrekulli n’katror, është strukturim tematik dhe me varg artistik, natyrisht me ato mjete poetike, që i ka zotëruar autori në çastin kur i ka shkruar poezitë. Shihet se përpjekja nuk i paska munguar! Poezia e Arben Çokajt përfaqëson ndjenjën, jo vetëm fiziologjike por edhe atë artistike, dhe pa mëdyshje është shprehja më e bukur estetike. 

Kjo mënyrë shprehëse përjetohet edhe në poezinë KOSOVË, e cila për poetin është “plagë e vjetër mbi ndërgjegjen e vrarë”, së këndejmi: “Kosova/ Sinonim tragjik i së bukurës/ Çmendurisë fundi po i vjen/ Në këtë fundshekulli/ Egos së sëmurë po ia shoh thembrat”, parandien ai, që në vitin 1994, duke e përmbyllur poezinë me vargjet: “Jam pjesë e jotja/ Kosovë/ Dhimbje epike”, (faqe 159-160.) 

Shqetësimi poetik nuk matet vetëm me një krahinë, siç është Kosova, por shqetësimi intelektual është më universal dhe shtrihet më tej, atje ku “Ditët pikojnë predha”, në poezinë BOSNIA SHKELET ME KËMBË PROSTITUTASH, nga e cila po i shkëpusim vargjet: “Dielli diku është fshehur pas reve/ Ditët pikojnë predha/ Në vend të shiut/ Orët, minutat ankthin e rrisin/ Në pasiguri”, (faqe 136), si dhe te poezitë: BUSTI I ANDERSENIT, NË KOPENHAGË BIE SHI dhe poezia POGRADECI, kushtuar Lasgushit. 

Pra, këto poezi kanë nuancë meditative dhe përfaqësojnë edhe retorikën e vargjeve, e ndërtuar me përgjegjësi krijuese, ku dëshmohet se pasioni për poezinë është vlerë reale në njërën anë, kurse në anën tjetër, është mënyrë e artikulimit të ndjenjës së përjetuar, një lloj vrojtimi artistik, për tërë qenien njerëzore dhe për hapësirën etnike. 

Me një individualizëm konkret, autori ka materializuar pasionin për poezinë, i cili jep shenja të bollshme me kahe të profilizimit adekuat. Shi për këtë, ai ka portretizuar jetën e tij, edhe atë jetën e komplikuar, bashkë me ngjarjet e shumta, bëmat dhe dukuritë e ndryshme. “E ndreqim një punë,/ Prishim një tjetër,/ Përsëritet si furtunë/ Dhimbje e vjetër”, (poezia SHIHEMI DHE SHAJMË, faqe 172.) 

Vëllimi me poezi, pasqyron jetën dhe përpjekjet avangardiste të individit, në procesin e ndryshimit dhe të revolucionit demokratik. Edhe në poezi del në pah virtyti dhe pasioni për ndryshime substanciale, si emancipim qytetar, si revoltë, por me prirje poetike, që shfaqet si ndjenjë artistike dhe si përjetim vizual: “Sa primitive duken ndjenjat/ S’e shihni që vajzat dashurohen me qentë?!”, (poezia MIKS, faqe 132.) Pra në të njëjtën kohë artikulohet veprimi real dhe përshkruhet realiteti i përjetuar, qoftë ai i hidhur, i cili gjithsesi duhet të ngadhënjejë, sepse e mira gjithmonë duhet të ngadhënjejë mbi të keqen, ashtu sikurse e bukura dhe artistikja duhet ta sfidojnë të keqen, marrëzinë dhe të shëmtuarën. 

MARRËZITË 

E çuditshme! 

Vërtet sot po kujtoj marrëzitë 

Dikur aq natyrshëm ngjanin 

Me të zakonshmen… 

Ndryshe dukeshin më pas 

Në trurin e plakur 

Kujtoni fjalën e vjetër 

Por, 

Mos i harroni ato 

(Marrëzitë) 

Në udhën perfekte, njeriu pa to 

Do të mbetej vetëm 

Gjysma e tij. 

22 korrik 1993. 

Faqe 117. 

Ky proces metabolik është një vibrim a oscilim i amplitudave, të cilat vlerë matëse kanë ndjenjën, duke lënë prapa një melodi të prajshme dhe përjetuese. Kjo përpjekje poetike ka të bëjë drejtpërdrejt me misionin e qëllimshëm, për t’u ndryshuar, për të përparuar. Si dashuri dhe sakrifikim për Atdheun, të cilit edhe poeti i përgjërohet me tërë afshin e krijimit artistik, e përkushtimit poetik.  

Arben Çokaj, Shkodër

PËRFUNDIM 

Arben Çokaj, në librin Mrekulli n’katror, ka arritur të sendërtojë një mozaik tematik të ndjekur nga pasioni i hulumtuesit dhe krejt kjo është ndërtuar si shtytje kulturore e artistike, që duket një lloj rezistence ndaj ndryshimeve të mëdha ideologjike, pavarësisht asaj se “Si gur varri rëndon mos-vlerësimi,/ I zhvendosur në kufinj absurdë”, (poezia DASHURI ME NJË PROSTITUTË, faqe 174.) Poezitë kanë apostrofuar aktualitetin e momentit, a të çastit, kur është shkruar poezia. Disa sish duken se janë kryekreje reflektim i atij realitetit, i atyre ndryshimeve. 

Por faktori kohë ka determinuar edhe mënyrën e shprehjes, duke ndryshuar edhe timbrin e shprehjes së artikuluar. Poezitë e librit shpërfaqin përpjekjen poetike të autorit, për të ndërtuar një ligjërim sa më funksional, për ta shfaqur pëlqimin e duhur, ose për ta shprehur mospajtimin qytetar dhe intelektual për një varg dukurish e ngjarjesh, nëpër të cilat kalonte Shqipëria. “Vendi im/ Trishtimi s’më hiqet/ Le ta quajmë fisnikëri/ Respektin për veten/ Respektin për ty!”, (poezia JETOJ ME TRISHTIMIN E VENDIT TIM, e shkruar më 18 prill 1996, faqe 197-198.) 

Kriza ekzistenciale shpeshherë është diskurs në gjuhen poetike, sikurse shprehja e artit poetik shpeshherë ka ndikuar edhe në përmirësimin e artikuluar të mendimit politik, gjithsesi kjo mënyrë e shprehjes lirike është specifikë, që dallon për autenticitetin e saj. “Dhimbja është më e pandashme/ Se ndarja/ Të lidh/ Si nënën dhimbja e madhe/ Kur nxjerr në dritë një fëmijë”, (poezia DHIMBJE, faqe 180.) Dhe, pa mëdyshje poezia shprehë edhe protestë, shfaq mospajtim, por gjithnjë në thelbin e saj ka qëllimin për të motivuar proceset e reformat, të cilat në vendin e shqipeve kanë stagnuar. 

Ja si ironizon me dhimbje poeti: “E ndreqim një punë/ Prishim një tjetër/ Përsëritet si furtunë/ Dhimbje e vjetër”, (poezia SHIHEMI DHE SHAJMË, faqe 172.) Ndërsa gjatë leximit dhe rileximit të tyre vërehen gjurmët e këtyre proceseve, të cilat kanë lënë vragë kudo, duke u reflektuar edhe në gjuhën poetike të këtij libri, veçmas poezitë e shkurtra janë realizime të suksesshme, edhe pse janë krijime në fazën e fillimit dhe të bulëzimit të saj. Më vonë sikur ndjenja dhe përkushtimi ka devijuar nga synimi paraprak?! 

Arti dhe poezitë janë më të forta se luftërat dhe diktaturat, ato mund të shijohen e lexohen kurdo dhe në secilën kohë. Poezitë e këtij libri janë të mishëruara me angazhimin real e të drejtpërdrejt të poetit, dhe në këtë kohezion kaotik, kulturor e politik, bëhet më e veçantë. Pavarësisht rrethanave që i përkasin të shkuarës, kjo poezi tash do e vërë kontaktin me lexuesin e saj, gjithsesi dhe do të marrë gjykimin e tij, sepse poezitë janë rezultat i fillimit dhe ky fillim është si çdo fillim tjetër?!…  

St. Gallen, 16 gusht 2023.  

*Ky shkrim është i botuar në libër, faqe 11-18.