Në Kosovë, kriza ekonomike nuk është thjesht pasojë e mungesës së zhvillimit – ajo është produkt i një modeli të qëllimshëm të menaxhimit të pasurisë publike. Borxhet e prodhuesve të krizës falen, ndërsa barra sistematike bartet mbi shtetin dhe qytetarin. Ky model tashmë nuk është abstrakt; ai ka emër, vend dhe koordinata konkrete – dhe një nga shembujt më ilustrues është vetë Komuna e Prishtinës.
Në teori, ekonomia moderne funksionon mbi kapitalin, kreditin dhe transparencën. Në praktikën kosovare, ajo u zëvendësua me një formë primitive të “kleringut” – shkëmbim mall për mall. Por ky nuk ishte një klering i pafajshëm tregtar; ishte një instrument politik dhe klientelist për të transformuar tokën publike në kapital privat.
Nga kleringu te borxhi sistemik
Në Prishtinë, sidomos gjatë dekadave të fundit, u ndërtua një model i rrezikshëm:
Komuna siguronte tokë publike
Ndërtuesit ngrinin objekte
Pagesa bëhej me apartamente, jo me para
Apartamentet shiteshin “cash” te diaspora
Ky mekanizëm krijoi një ekonomi paralele ku paraja reale vinte nga jashtë (diaspora), ndërsa fitimi mbetej brenda rrjeteve të pushtetit lokal dhe mafisë ndërtimore.
Rastet e zonave si Badovci dhe Bernica përmenden vazhdimisht në diskursin publik si shembuj emblemë të kësaj praktike: dhjetëra hektarë tokë publike u vunë në dispozicion për zhvillime ndërtimore pa një debat të mirëfilltë publik dhe pa transparencë të plotë mbi vlerën reale të tyre. Këto nuk janë vetëm çështje urbanistike – janë vendime me pasoja afatgjata ekonomike dhe sociale.
Mungesa e transparencës në këto procese ka krijuar një perceptim të fortë publik se: toka publike është trajtuar si monedhë shkëmbimi politike, jo si aset strategjik i qytetit.
Ky model prodhoi një iluzion zhvillimi: kulla, rrugë, beton. Por nën sipërfaqe, ai krijoi:
stok të madh banesash të pashitura
kompani të mbingarkuara me borxhe
varësi nga paraja informale
dhe mbi të gjitha, një shtet që hyn në borxh për të mbuluar pasojat e këtij modeli
Borxhlinjtë nuk janë më vetëm ndërtuesit. Borxhlinj janë qytetarët që kanë marrë kredi për banesa të mbivlerësuara. Borxhlinj janë bizneset që kanë hyrë në marrëveshje “kleringu” dhe nuk kanë likuiditet. Por borxhliu më i madh është vetë shteti, i cili vazhdon të marrë kredi për të shlyer borxhe të trashëguara nga politika të dështuara.
Në këtë cikël, ndodh absurdi: shteti socializon humbjet, ndërsa fitimet mbeten private.
Falja e borxheve – institucionalizim i padrejtësisë
Politikat e faljes së borxheve, sidomos në periudha të caktuara qeverisjeje, nuk ishin masa sociale – ato ishin amnisti ekonomike për aktorët që kishin prodhuar krizën. Ndërkohë, qytetari i zakonshëm vazhdon të paguajë tatime, kredi dhe çmime të rritura për një treg të deformuar. Ky është momenti kur shteti humb funksionin e tij themelor: barazinë para ligjit.
Prishtina si paralajmërim për Kosovën
Ajo që ka ndodhur në Prishtinë nuk është përjashtim – është model. Një model që: shndërron tokën publike në kapital privat, deformon tregun e pasurive të paluajtshme dhe prodhon borxh sistemik. Nëse nuk ndalet, ky model rrezikon të shndërrojë tërë Kosovën në një ekonomi të varur nga ndërtimi, pa bazë prodhuese dhe pa stabilitet financiar.
Një shtet që mbijeton i mbytur në borxhe nuk është thjesht i dobët – ai është i kapur. Dhe kur pasuria publike shpërndahet pa transparencë, ndërsa borxhi kolektiv rritet pa kontroll, atëherë kemi të bëjmë me një formë të sofistikuar të privatizimit të shtetit.
Prishtina sot është pasqyra më e qartë e këtij realiteti. Pyetja nuk është më nëse ka pasur abuzime. Pyetja është: a ka ende kapacitet shteti për ta rikthyer kontrollin mbi vetveten?
